Skip to main content

Full text of "Clemens Alexandrinus. Hrsg. im Auftrage der Kirchenväter-Commission der Königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften"

See other formats 


Ὁ 89Y00E00 19/1 € 


N] 


OLNOHOL 40 ALISHIAIN 


᾿ ἈΝ u 
Mi ἣν" Bu 
a Ἢ = En 
U ἢ ἫΝ 
Ὗ ng ᾿ ᾿ 


DIE GRIECHISCHEN 


CHRISTLICHEN SCHRIFTSTELLER 


DER 


ERSTEN DREI JAHRHUNDERTE 


HERAUSGEGEBEN VON DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION 
DER KÖNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN 
σγχοστὸ 
A 

Ἑ, \ 
CLEMENS ALEXANDRINUS 


DRITTER BAND 


LEIPZIG 
J. C. HINRICHS’scHE BUCHHANDLUNG 
1909 


N 


— 


. ᾿ Ὺ 
͵ 


Druck von August Prien inleipig Ὁ} 


[3 


HERMANN UND ELISE GEB. HECKMANN 
WENTZEL-STIFTUNG 


χα 


Fi 2 


Ὁ 
R 
Zur: 
2 
3% 
% 
P 
Y 


ν᾽ 
Ψ. 
“ 
| " 
be 
ῖ 
« 
“ 


8. 


Φ οὖν 


ULEMENS ALEXANDRINUS 


DRITTER BAND 


STROMATA BUCH VII UND VII 
EXCERPTA EX THEODOTO — ECLOGAE PROPHETICAE 
QUIS DIVES SALVETUR — FRAGMENTE 


HERAUSGEGEBEN 
IM AUFTRAGE DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION 


DER KÖNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN 
voN 
Dr. OTTO STÄHLIN 


PROFESSOR AN DER UNIVERSITÄT WÜRZBURG 


MIT DREI HANDSCHRIFTENPROBEN IN LICHTDRUCK 


Ur 


LEIPZIG 
J. ©. HINRICHS’sone BUCHHANDLUNG 
1909 


CLEMENS ALEXANDRINUS BAND ΠῚ 


Einleitung 
Seite 
A. Orthographie der Handschrift Laur. V3 . . . - - 0.000. IX 
B. Verzeichnis der Stellen des III. Bandes, die auf Grund von L von 
der Ausgabe Dindorfs abweichen . . . . τ. 2 2 20.0. XV 
C. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. . . - . 2 - - - 0.. XVvIn 
D. Bemerkungen zu den Fragmenten. . - - » » = 22.2... XXVO 
UNO ee en AXVON 
ΠΥ ET πασχα τς er er re LII 
DT Rarosı ἐζχλησιαστίχοθ α 2. nen re LI 
ΠΟΥ ΕΟ ΠΟ οί an en en LIV 
WO προτρεπτιχὸς εἰς ὑπομονὴν - 2. 2 nn LX 
VI. Emotoiei . . . 54% LX 
VII. Schriften, von denen τ Eemenle erhalten en - LXII 
BIN 2 Beabsichtigfee Schriften .... . . = 0... τς LXII 
IX. Fragmente ungewisser Herkunft. . . . - » 2... XV 
X. Unechte Fragmente . . . . MR LXXI 
E. Vergleich der Seitenzahlen der Ausgabe a D. ea (Paris 1629) 
mit denen der vorliegenden Ausgabe . . . - - 2.2... . LXXXIV 
Senlußworb’ des Herausgebers. . . τς 2:2 2 = τὸ Ὁ ἢ. ΤΙΧΧΧΙ͂Χ 
Text 
ΕἸ ΤΗΣ ΟΠ 0 ne a wel τος 1 
Br SELL. Din ed ee a TE SE PER: 
ΠΣ τ ΘΟ Ο, . u 0 een nen ea. 105 
a ade ee ee a / 
on Ir BEER ee ee a 2 :7 
ee ee. 108 
a ee N 1 πο, πο δι, WIOR 
N DIESES) ee ee ei; 
ΠΡ 710» ἐχχλησιασειίχοδ, τς 2 Hana ea ee ll 
3 BEWERBEN 519 
Υ. Ὁ προτρεπτιχὸς εἰς u AN I SIE ον ΠΟ] 
Na Prioroiel. . .΄. ΠΡ line - DRS 
VII. Fragmente Be ai ον πες τ ας BR 
ΠΑ σσ πα ΒΘ Ομ σθησοη ᾿ς . «N 2... 2er νὸν μιν ον 38] 
ΠΕΡ ΟΠ, ΑΓΒ. graec. 40] 1 Ὁ. 0 ua τ νὰν Tafel I 
* Br laur V.3.L.2283Y . Sr an RE EEE 7 ABEL Π 
ἘΦ », Scorial. @ --- II — 19 £. 335 V ᾿ς ΠῚ 


᾿ 
| 


Einleitung. 
A. Orthographie der Handschrift Laur. V 3. 


Wie in der Einleitung des I. Bandes S. XLI! in Aussicht gestellt 
wurde, soll im folgenden ein Überblick über die orthographischen 
Eigentümlichkeiten und Fehler der Stromatahandschrift Laur. V 3 
(—= L) gegeben werden. Die Zusammenstellung zeigt deutlich, wie 
flüchtig die Handschrift geschrieben und durch wie vielerlei Fehler sie 
entstellt ist. Als die Stromata in L oder in einem Vorläufer der uns 
erhaltenen Handschrift aus einer Vorlage abgeschrieben wurden, in der 
Aeccente und Spiritus fehlten und die Wörter nicht getrennt waren, 
scheint dies von einem Schreiber geschehen zu sein, der zwar des Grie- 
chischen kundig war, sich aber um das Verständnis des ihm vorliegen- 
den Textes wenig kümmerte. Daher finden sich soviele Fehler in der 
Worttrennung, soviele Verwechselungen durch falsche Setzung von 
Spiritus und Aceenten. 

Im folgenden sind zahlreiche Beispiele für die Fehlerarten gegeben: 
vollständige Aufzählung aller Fehler schien wertlos. 

1. Abkürzungen. Außer den gewöhnlichen kirchlichen Abkür- 
zungen finden sich ziemlich häufig, namentlich am Zeilenschluß, die 
tachygraphischen Abkürzungen der Endungen, z. B. von αὐ, av, ἂς, ev, 
ες, ἢν, ἧς, ον, 05, ου, ους, ὧν, oc. Ungewöhnliche Formen werden 
hiebei nicht verwendet. 

2. Zeilenwechsel. Beim Zeilenwechsel wird auf Wort- und Sil- 
benende Rücksicht genommen; Muta mit Liquida werden nicht getrennt, 
sondern beginnen die neue Zeile, 

3. Worttrennung. Die HS trennt gegen den späteren Gebrauch 
häufig yovv z. B. 11 ὅ, 4: 7,35; 34, 24; 104, 15; 110, 20; 190, 23 (doch 
auch γοῦν III 19, 9): μὴ δὲ 118, 6; 99, 12; 101, 15; μὴ δεὶς II 219, 31; 
μὴ δὲ μίαν 11 28, 20; 175, 19; μὴ δαμῶς 11 418, 3; μὴ δέπω 11 486, 
26; 487, 27; III 3, 10. 16; μὴχ ἔτέ II 144. 14: 198, 31; 266, 7; III 80, 1: 
82, 28; οὐκ Erı 11 22, 17; 143, 12; 245, 17; 324, 26; οὐδὲ μία(») Π 

Clemens III. B 


x Clemens Alexandrinus. 


BEN 


386, 23; 412, 21; III 31, 27; or ὧν 11 31, 10; 54, 20; 61, 11; 62, 30; 
107, 11. 12; ἐπ᾿ ἂν Π 107, 27; 408, 21; III 3, 16; 32, 20; ὁπότ᾽ ἂν 
IT 256. 10: ἐπειδ᾽ ἂν II 175, 11; 500, 26; ὡς αὕτως 11 63, 6; 340, 15; 
45, 23; 352, 4; 417, 22; 463, 9; ὑπὲρ ἄνω 11 116, 3; 140, 6; 209, 34; 
74, 19; III 12, 9; 13, 21; 131, 7; πρὸς ἔτε 11 160, 18; eig ὀπίσω II 
505, 22: neben rovreorı(v) 11 292, 6; 462,6 findet sich auch τοῦτεστι 
II 260. 27: τουτέστιν 11 260, 29: rovr&otı 11] 264, 19. 

Bei Zahlwörtern finden sich häufig Formen wie τεσσαραχονταδύο 
II 79, 24; εἰκοσιεπτὰ 11 79, 30; ἑβδομηκοντατρία 11 85, 4; ἑξηκοντα- 
πέντε 11 85, 5. 

Die Präpositionen verschmelzen oft mit dem folgenden Wort: 
ἀπεσϑλὰ 11 362, 1; διατοῦτο 11 338, 27; 346, 21; 369, 11; 370, 28; 
380, 22: III 97, 25f; 106, 7.9; 138, 27; ἐνυπάρξει 11 212, 6; ἐξανα- 
ποδείχτων 11 120, 6; ἐξυπάτου 11 410, 16; ἐπελευϑερίαιε 11 214, 28; 
ἐπιτοπολὺ ΤΙ 372, 10; ἐπαυτὸ 11 375, 21; ἐπασπαλάϑων 11 386, 4; 
ἐπίπαντι II 433, 5; ἐπιτοαυτὸ III 138, 8; κατεπακολούϑημα 1 17, 37; 
114, 3; 306, 181 (getrennt 11 118, 19); καϑὸν, καϑὴν, καϑὸ, καϑοὺς, 
καϑὰς 11 84, 29; 332, 2; 360, 18; 429, 23; 424, 8; 111 97, 11 ΠΡ 
11; 242, 25; 335, 15; xatagliav Il 7, 26; χατανάκλασιν 11 60, 23; xa- 
ταδούλιον 11 253, 24; κατίχνιον 11 276, 28; κατίχνος 11 282, 2f; καϑ- 
ὅσον II 301, 8; 304, 20; 320, 17; χαταβραχὺ 11 435, 1; χαϑομοιό- 
τητα ΤΊ 465, 8; χκαϑομοίο)σιν II 489, 20; κατεπίστασιν 11 487, 28; zara- 
παραδρομὴν 11 499, 12; καϑόλην II 61, 4; καϑορμήν ΠῚ 86, 22; κα- 
τατοῦτο 111 97, 12; κατεῖδος III 100, 14. 15. 17; zarıdiev III 102, 8; 
χαϑέχαστον III 109, 26 f; κατουσίαν 1Π| 112, 17; μετίχνιον Il 170, 15; 
μεταταῦτα 11] 476, 18; μετατοῦτο 1Π 140, 27; παρατοῦτο 1] 198, 8; 
πάροδον 11 322, ὃ; προαποδείξεως 11 127, 29 f; προκαταβολῆς ΠῚ 1,9; 
προσὸν 11 326, 12; ὑπερώτων 11 179, 2; ὑποζυγὸν 11 164, 9. Ähnlich 
ist es mit dem Artikel, z. B. τοαυτὸ 11 307, 18; 317, 20 ἔ; 457, 8. 

Andererseits wird oft die Präposition von dem Wort, mit dem sie 
zusammengesetzt ist, fälschlich losgetrennt. Z. B. ἀπὸ σύστασις 11 142, 
29: δι᾿ ἐλέγχων 11 110, 28; δε ἐχϑρεύοντας 11 50, 6; ἔν ἐστι(») II 
15, 12; 20, 6; 2 εἰδες II 171, 16; ἐξ ὑμνῶν 11 125, 6; ἐξ ἰδιοποιήσατο 
(σϑαὺ II 151, 21; 173, 11; ἐξ αἴφνης 11.377, 17; III 98, 24; ἐπ᾿ ἀρι- 
στερῶς 11 190, 26; ἐπὶ χαιρεκαχιάν 11 161, 9; κατ᾽ ἐμίαναν 11 129,1; 
κατ᾽ ἀλλήλων 11 227, 15; κατ᾽ euyalc Il 357, 22; χατ᾽ ἀντιχρὺ 11 479, 
9: παρ᾽ ἐχτραπεὶς ΤΊ 62, 6; παρ᾽ ἀλλήλου 11 429, 8; παρ᾽ αὐτίχα 11 
488, 8; περὶ φοιτὰ 11 419, 17; πρὸ ὄντος 11 132, 14; πρός ἐστι II 
374, 11; ὑπερ ἀναβὰς 11 227, 17. 

Andere Fälle falscher Worttrennung sind: τοὺς κάνους statt Tov- 
σχανοὺς 11 49, 5; 6 ἀριστὴς statt ὀαριστὴς 11 123, 15; 170, 12; ἑξῆς 


.}] 
5] 
Ω 
.) 


u 


A. Orthographie der Handschrift Laur. V 3, XI 


statt ἐξ ἧς II 130, 18 und ἐξ ἧς statt ἑξῆς II 506, 28; ἐπ᾿ οὐ statt 
ἕπου 11 150, 9; διὸς δοτὸν statt διόσδοτον 11 203, 18; δ᾽ ἀχέϑυμος 
statt δαχέϑυμος 11270, 16; μεγάλως τὶ statt μεγαλωστὶ 11327, 18; πάλιν 
τί τὰ statt παλίντιτα 11 445, 18; περιέχοντα statt περιέχον τὰ 11 
344, 10 ἔ; ἡ τελειότης statt 7 τε λειότης 11 448, 4. 

4. lota subscriptum. In der Setzung des lota bei @, ἡ, ὦ zeigt 
sich der Schreiber sehr willkürlich; bald steht es richtig z. B. z7ı und 
anı U 11, 3; 342, 3; τετραχῆες II 108, 24; πρώιην II 110, 17; ἀπο- 
ϑνήισκειν Il 125, 8; ζῶιον II 313, 5; 329, 2; πάντηι 11 335, 27; 387, 
8; 416, 16; σώιζων 11 323, 30; bald fehlt es bei den gleichen Wörtern 
oder bei πάση 11 367, 21; τούτω 11 396, 22; ὑπαγορεύη II 5, 8: 
6&ov ΠΙ 55, 17. Überflüssig steht es bei ἀϑήνηισι(ν) 11 67, 6: 79, 12: 
83, 15; 86, 22; χρήισουσα II 69, 22; ποιοίηι II 152, 8; III 39, 27; 49, 
30; παραβαίηι 111 64, 1; τῶι ὀφϑαλμῶιε (statt τὼ ὀφϑαλμὼν 11 272, 
12; 398, 22; τῶι μηρῶι (statt τῶ μηρὼ) 1Π| 22, 15; περαιτέρωι 1 
298, 26; 364, Af; wı (statt ©) II 314, 2; λώστωι (statt λῴστω) II 344, 
23; οὖν (statt ©) 11 354, 19; ἐπηιρμένοι II 69, 12. 

5. Bewegliches ς und ». Oft steht οὕτως und » ἐφελκυστιχόν 
auch vor Consonanten, regelmäßig vor Vocalen. 

6. yin γίγνομαι und γιγνώσκω. Die Formen mit und ohne 
y wechseln in der Handschrift; die Ausgabe gibt die Formen ohne 
Änderung wieder. 

7. ev und nv als Augment. Auch hierin folgt die Ausgabe der 
Handschrift, in der Formen beider Art vorkommen. 

8. Einfache Consonanten statt doppelter und doppelte 
statt einfacher. Es finden sich folgende Formen: a) δεβώρρα 11 70, 
23; μαλὸν 11 12, 17; ἐπέτελε 11 67, 14; πάμπολοι 11 125, 9; παλα- 
κίσιν 11 189, 21; ἀντικαταλάσσεσϑαι 11 261, 13: μελέτω 11 279, 18: 
βαλάντιον 11 299, 4: ἀπαλάσσων 111 142, 11. μεμιαμένον 11 207, 15; 
εὐγάμων 11 442, 4: ἐγένησαν und ähnliche Formen II 24, 20; 129, 13: 
141, ὃ; 448, 8; χαταρήγνυνται und ähnliche Formen ohne Verdoppelung 
des o in der Zusammensetzung II 24, 10; 32, 15; 179, 7; 262, 25; 314, 
14; 334, 10. 13; Ill 44, 31; 69, 11; xeoıavoı 11 64, 23; ἑλισαῖος und 
ἐλισαίου 11 73, 16. 19; 74, 8 (dagegen ἐλεσσαῖος (-ov) 11 84, 12; 294, 
33); τελμησὸν 11 83, 18; λεῦσε 11 335, 25; χροσωτοῖς 11 478, 5. 

b) βηρύττιος 11] 47, 6; λάσσος 11 51, 5; δεβώρρα 11 70, 23; δομιτ- 
τιανὸς 11 89, 15. 27; τιϑασσεύει und ähnliche Formen 11 132, 22: 163, 
7; 266, 13; 457, 15; χρατύλλωι 11 203, 5; ϑεοεικέλλους 11 324, 17: 
φοκυλλίδης 11412, 14; τετρυμμένην 11 444,20; περιειλημμένον I 18,4. 

9. Vertauschung von Vocalen. a) a statt e: ἀναίδην 11 36, 2; 
189, 6; 190, 8; 207, 25; 215, 2; 249, 20; 334, 9; 339, 6: 364, 233: 

B* 


ΧΙ Clemens Alexandrinus. 


λυγκαῖα 11 66, 21; αἰσϑὴρ 11 77, 13; ἀρισταίας 11 82, 24; ἐχραιμέτιζεν 
und ähnliche Barmen 1.243; 47; 244, ΘΟ 263, 28; 321, 13; χκύρναι 
H: 258, :49. 

b) & statt au: τελευτέον 11 133, 21; ἐρέσεις 11 276, 8; ἐνικτῆρα 
II 341, 1: ἐπιρρένων 11 359, 3; δωδεκατέον 11] 395, 22; τεταρτέους 
II 397,114 16; ἐροίμην II 443, 19 Τρ 

6) & hat n: πλήρεις 11 131, 20; 176, 10; 406, 4; ἀτελεῖς 11 480, 
7, συγγενεῖ III 26, 13; αἰτεῖται 11] 32, 19; ϑηριώδεις III 82, 19. 

d) & statt ε: el (statt παιδιᾷ) 11 14, 22; ἀνεδειφήσατε 1 
16, 1; ϑέσπειον 11 24, 6; ἡδείους 11 32, 8; φανείας Ki 81, 15; 86, 18; 
ἐλλειπῆῇ 11 138, 24; ἀποτείνειν und ἐκτείνειν ΠΠ 191, 11; ΠῚ Im & 
un» II 202, 3; φιλονεικίαν und Ähnliche Formen 1] 225, 9; 240, 19; 

30, 27; III 11, 7; 80, 24; μέτειμεν 11 249, 1; ϑειασώτην Mi 279, 2 
χυνογάμεια 11 302, 11; ἀηδείας 111372; wi πάρειος II 412, 3; ἡγεμο- 
νείαν 11 417, 1; περιχρειόμενον 11 492, 2; ἐρίπεια I 17, 2; οἰκείας 
13191448 

e) δὲ statt v: κατακλεισμῶι 11 78, 19. 

f) ἡ statt εἰ: δυσωπήσϑωσαν 11: 163, 1; ὀλέτηρα 11 358, 1; διηδεῖς 
II 490, 18. 

ΟἹ ἡ statt ἐ: ἐσωφρόνησε 1] 21, 12; κητιεὺς II 40, 17; ton» (statt 
isıw) 11 68, 19; μηχαίου 11 73, 4; χρηστοῦ und ähnliche Tonn I1 78, 
14::217,13; ΠῚ 109, ὃ; μῆδαν II 81. 10: ἀφροδήσια 1.973 T; ἡσίδω- 
ρος 1 196, 1; ἀπαρτῆσαι 11 196, 10; ἀχκονητὶ 11 243, 5; ἀρτεμησία 
II 302, 9: μήτραις 11 434, 11. 

h) 7 statt v: ἀμφιλήτου 11 82, 10; μεσευϑὴν II 502, 24. 

i) ı statt εἰ: πίσμα 11 14, 7; πιστέον Il 124, 13; 214, 32; 382, 3; 
ἐξεϑίαζεν II 144, 16; ποσιδώνιος : 183, 10; ἀνοικίαις II 192, 23; 
βασιλίδου und βασιλιδιανῶν 11 195, 5; 196, 18; χαμαιτυπία 11 208, 25; 
iuer’ 11 311, 4: κίου II 346, 10; ER Π 411,725 ἰάμβιον und 
ἰαμβίοις II 427, 21; 430, 15; lee 1 442, 5; μορμολύχια 11 412, 
2; αὐτολεξὶ 11 496, 27; ἐρίπεια IL 17, 2; ne III 19, 18; ev- 
πιστος 111 26, 27. 

Außerdem in den Bildungssilben der Substantiva und Adiectiva 
auf εἰος, &ıa und εία, εἰον: τερϑροίαι 11 15, 2; ἐπικούριος in allen 
Fällen (nur ἐπικούρεια 11 302, 4); πυϑαγόριος in allen Fällen; μήδεά 
II 49, 11; ἐπιγαμβρίας 11 77, 26; χρυσίων und χρύσια 11 179, 2; 414, 16; 
Bas Eee IL 197, 19; καρποχρατίου 1 200, 18; εἰδωλολατρία 11 507, 
14 ἢ. III 24, 21 (-eia 2. Β. 11.237, 10); ἀριμάσπιοι Π 325, 3; βορίοις, βόρια, 
βόριόν 11 349, 15.16; 417, 5; ἀτλάντιον 11 350, 18; κύκνιον 11 401, 13; 
αἰάχιον 11 438, 6; δευχαλιωνίας 11 443, 10; u II 508, 13. 

k) ı statt ev: ἐπισκιάζων 11 244, 15. 


A. Orthographie der Handschrift Laur. V 3. XII 


1) u statt 7: χριστομαϑίας 11 12, 1; κυβερνίτην (-ης) 11 53, 17; 
141, 6; 169, 3 (L*); φιμονόην 11 69, 7; uayvırav 11 82, 1. 8; φυλο- 
κρινιτικῆς 11 132, 4; πλουτίσηε 11 144, 29; τριχὺς 11 250, 8; δινάριον 
II 264, 20; ἀλκίστιδος II 301, 20: λαμψακινὴ, -οὔ 11 302, 3. 4; ὑδρι- 
ναμένη 11 311, 4; ἐπίβολος 11 323, 3; ἐπιβόλου Il 470, 6; μιλισίους II 
359, 2; ἔχρισεν 11 444, 17; ἐπίσφινον II 491, 28; κιφῆνα Il 19, 20; 
χρίσεως III 28, 20; ἐπεφιμίζονται 11] 54, 6; ζητιτικῆς 111 146, 7. 

m) o statt ω: δότε II 50, 22; χέρκοπος 11 81, 12; ὁμονύμοι 1 
103, 18; ποικιλότατον 11 250, 21; διακομωιδῶν 11 268, 16; σιωπό- 
μενον II 401, 1; φοκυλλίδης 11 412, 14 L*, πολουμένοις 11 431, 18; 
σιμονίδης 11 432, 8; ϑεσπροτῶν II 442, 5; σοφρονικὸς 11 471, 13; 
ἀνειδολοποιῶν 11 507, 11; ἐξολέστατος 11 507, 22; χορήσας 11] 516, 24. 

n) οἱ statt v: ἑτοιμολογοῦντα und ἑτοιμολογεῖν 11 170, 23; 311, 
17 (riehtig — v— 311, 20); ποιτίνηι 11 438, 14; λοιμαντικὸν III 25, 19. 

0) v statt οἱ: πεφυτηχέγναι 11 33, 14; φλυοῖς und φλυοῦ II 46, 2; 
491, 19 (richtig 491, 32); πύμνας II 162, 15; μυράων 11 440, 21 1, 

p) ὦ statt 0: ἰωφών 11 16, 2; ἀτιμωτάτης 1133, 14; σκιροφωριῶ- 
γος II 67, 15; ἰάσωνα II 67, 22; φιλόχωρος (ον) 11 73, 23; 83, 23; 
443, 9; σοφωνίας 11 76, 5; 84, 13; ἐγκύμωνι 11 228, 23; σαυρωμάτιδας 
II 276, 19; νέων 11 298, 4: πανδίωνος 11 343, 1; Bomwiov 11.359, 17; 
αἴϑωπα 11 359, 17. 20 L*; ὀρϑώτερον 11 379, 2; γηρωτροφία 11438, 
9: ἱστωρικοὶ 11 443, 5; παραδοξώτερον 111 18, 5. 

10. Krasis. Gewöhnlich fehlt die Koronis, z. B. bei χαχκεῖνος [1 
146, 5; τούμπαλιν 11 190, 1; προυργιαίτερον 11 193, 13; τοὔνομα 11 
197, 19: III 3, Ὁ; 82, 5; 87, 19; xayo 11 227, 2; τουπίσω 11 276, 21; 
ταυτὸ 11 284, 19; χαχπονεῖν 11 303, 21; χαχεῖϑεν 11 378, 15; 460, 28; 
χακ 11 479, 25. Doch steht auch χἀχείνου und χἀκεῖνο 11 395, 13. 
Statt κἀν —= καὶ ἐν steht häufig κἂν (z. B. II 137, 4) oder za» (z.B. ἢ 
143, 26); andererseits steht xav (z. B. II 55, 22) und χ᾽ ἂν (z. B. II 
159, 21) auch statt xav = χαὶ ἐὰν. 

11. Spiritus. a) Bei α: ἀβραὰμ wechselt fortwährend mit ἀβραὰμ, 
doch ist das erstere häufiger. II 331. 3 steht ἁβρὰμ, 11 402, 18 ἄβρα- 
μον. Außerdem ist zu erwähnen: ἀγήτωρ II 476, ὃ; ἄιδου 11 268, 15; 
αἰρεῖται 11 54, 21; ἁλοῶντα 11 164, 5; ἁμασίας 11 74, 25; ἀμέρας 1 
393, 17; ἄσσα 11 312, 15; αὕτως 11 425, 4. Von αὐτός stehen viele 
Formen mit Spiritus lenis, wo wir Spiritus asper erwarteten |, z. B. 1 
6, 9: 88, 20; 104, 3; 180, 23; 217, 16; 279, 12; 310, 12; 330, 2; 365, 
14; 369, 28; 371, 14; 381, 15; 399, 6; 412, 12; 440, 5; 481, 21; 507, 6; 


1) Im textkritischen Apparat sind nur einzelne der in Betracht kommenden 
Stellen angeführt; vgl. Einl. des I. Bds. 5. XXXVI!. 


xIV Clemens Alexandrinus. 


516, 1 L*;, 517, 16; ἯΙ 6, 15; 25, 16; 32, 5. 7; 61, 1. Selten steht 
αὑτοῦ statt αὐτοῦ, z. B. 11 490, 16. Oft fehlt der Spiritus gerade bei 
Formen von αὐτός. 

b) Bei ε: ἕδρα (statt ἔδρα) 11 275, 23; εἱλουμένων I 318, 2; 
εἶργον 11 348, 1; εἰσάμενοι 1| 344, 15; ἐχτικὴ 11 470, 17; ἔλενος Π 
83, 10; ἐλιγμῶε II 475, 20; ἐλιγμοῖς 11 46, 12: δλισαῖος II 73, 16; 
22loosı 11 425, 6; ἐλώδους II 94, 8: ἐξάμηνον 11 340, 2; ἐρέσεις (statt 
αἱρέσεις) 11 276, 8; ἔρχος 11 505, 13; ἔρμιππος 11 47, 1: ἐροίμην (statt 
αἱροίμην) 11 443, 19 L*; ἐστιάσεως 11 481, 30; ἐστεωμένας II 10, 13; 
ἐστῶσα 11 94, 9; ἑτοιμολογοῦντα 11 170, 23; ἑτοιμολογεῖν II 311, 17; 
ἑτυμολογητέον 1311,20; εὐδων II 310, 23 (εύδοντος ohne Spir. ebenda); 
ἔψεται 11 320, 6. 

e) Bei 7: ἡινίχϑαι II 381, 26; ἦμαρ 11 253, 24; 397, 22; 398, 1. 5; 
414, 12; ἤρει (statt ἤρει) II 442, 14; ἤρης 11 102, 24; ἠρίλλου und ἤρελ- 
102 ΠΙ 183, 16. 17; ἡσίδωρος 11 196, 1; ἦσο 11 335, 22; ἠφαιστο- 
τεύχτου Il 428, 19; ἡχή 11 447, 25. 

ἃ) Bei ı: ielexın2 11 77, 7, ἱεμένων Il 477, 32; ἵεται II 312, 23; 
ἱεχωνίας 11 76, 9; ἐμείρει II 427, 17; ἱστέον III 60, 2; ἵἕστρον I 355, 17. 

e) Bei o: ὀζίου II 75, 4; oiuo» 11 268, 14; “οἷος (-ov) II 317, 19; 
404, 17; οἴωοι 11 420, 26; ὀχτώ, Oydoos, ὁγδοήκοντα und ähnliche 
Formen in fast allen Fällen; ὀχτώ nur 11 473, 31; ὁμόσαι II 391, 21; 
III 37, 20; ὁμωμοχὼς Π| 219, 21; ὄρκου III 38, 14; οὖς II 35, 31; 
ögole) 11 103, 1: 394, 11. 

ἢ) Bei ὦ: ὡσηὲ II 75, 5; oc (statt ὦ) II 354, 19. 

12) Accent. Die Enklitika werfen ihren Accent auch auf vorher- 
gehendes Paroxytonon zurück, z. B. ἔργόν ἐστιν, πέρ ἐστι, ἄλλό τι, 
ὅποί ποτ΄. Andererseits behalten sie oft den Accent nach Proparoxy- 
tonon und Properispomenon, z. B. ἀπόστολος φησὶ, τοιοῦτον φημὶ. 
Erwähnt sei hier auch ovrı 11 69, 16; «ide und τοιαῖδε II 381, 23; 
441, 24. 

Die Fehler im Accent der einzelnen Wörter zeigen, daß der 
Schreiber der Handschrift oder sein Vorgänger wenig Gefühl für die 
(Juantität der Silben hatte, mit den Regeln der Grammatiker über den 
Accent der Nominal- und Verbalformen wenig vertraut war und auf 
den Sinn des Textes, den er schrieb, wenig achtete. 

Es lassen sich folgende Fehlergruppen unterscheiden: 

a) Das Wort ist Properispomenon bei kurzer Endsilbe, obwohl die 
Paenultima kurz ist: λῖνον 11 16, 13; 37, 16; 69, 8; 340, 27; ἶσος (-ov, 
“οἱ, -c) II 21, 11; 198, 4; 257, 21; 345, 13. 17; 389, 142207: 
446, 18; 502, 26; III 11, 24; 15, 6; 76, 19 (dagegen falsch ἴσον II 
206, 27); πῖσον 11 24, 22; ἰχϑῦσι 11 27, 17; opioı(v) Il 37, 17; 88, 16; 


us ee. .»- 


A. Orthographie der Handschrift Laur. V 3. XV 


89, 1; 92, 15; 99, 12 und öfter (dagegen auch σφίσιν τ. B. 11 106, 11; 
429, 9); tirov(-os) 11 37, 24; 89, 15. 27; 304, 26; ἐγκιρνᾶναι II 116, 28; 
rooanodsızvuvrog 11 117, 1171. povres(-te) 11 23, 1; 157, 17; φᾶναι 
II 170, 23; 208, 16; 221, 8: 264, 1; 286, 12; :387, 9; 450, 4: 466, 6: 
509, 28; III 48, 24; xöva(c) II 171, 17; 452, 3; τεϑνᾶναι 11 204, 2; 
γῦναι 11 272, 26; ἀποκτειννῦντος 11 282, 22; δεικνῦντες und δεικνῦν- 
tog II 288, 28; 319, 11; III 68, 7; ἐξαναδῦύντες II 311, 15; δες I 
395, 24; μῖτον 11 360, 12; φᾶσϑαι 11 366, 1; πῖϑον 11 369, 14; πτῖλον 
II 401, 13; dia 11 415, 20. 22; 418, 23; 476, 2; III 23, 13; wöoov I 
510, 30; III 100, 19; ὀμνῦναι Il 38, 10. 11. 

b) Das Wort ist Properispomenon bei langer Paenultima, obwohl 
die letzte Silbe lang ist: ἀστεῖα 11 32, 7; βοῦττα II 46, 5; ὑποβεβη- 
xutasg II 52, 18: ἀναγκαῖα. 11 64, 3; 478, 1; III 145, 25; ἀχταῖα I 
66, 15; ἐρυϑραῖα 11 69, 24; ἰωσαβαῖα 11 73, 15; πατρῶιαν 11 87, 13; 
φαῖδραν 11 147, 14; ὁποῖα(ν) II 189, 6; 208, 14; III 81, 23; ὁμοῖα 11 
379, 23; 483, 16; 2xeiva 11 404, 10; ποῖα(ν) II 330, 25; 430, 16; av- 
dosze 11 469, 24; οἵα 11 512, 17; οἰχεῖαν III 153, 28. Verwechslung 
mit dem Infinitiv Aor. liest vor bei den Optativen: χωρῆσαι II 117, 1: 
λαλῆσαι 11 123, 16; βιῶσαι 11 214, 18; ἐϑελῆσαι 11 312, 30; ἀσϑενῆσαι 
Il 455, 29; ἀναζωπυρῆσαι 11 490, 21; ποιῆσαι 11 513, 30; ἀναμεῖναι 
II 29, 10; ὑχ»ῆσαε 111 65, 1. 

c) Das . Wort ist Paroxytonon bei kurzer Endsilbe, obwohl die 
Paenultima lang ist: σφραγίσιν 11 17, 9; σειρήνας 11 32, 10; σαρμάᾶναι 


II 45, 27; arıc(-ıw) 11 48, 13; 68, 20. 24. 27; ἱππώναξ 11 51, 9; χρο- 
tovıarıv 11 52, 13; χωλύον 11 53, 14. 21. 24; 54, 11: low Π 68, 13 


(ἴσην II 68, 19); ἀχαρνάσιν II 83, 21; στύλος(.ον) II 101, 16; 102, 4. 
10. 12. 16. 17. 18; δάτις 11 102, 1; τραπεζίται 11 109, 13; τύφος(-ο») 11 
141, 14; III 74, 6; μεταπίπτον 11 152, 32; εὐϑεία(») II 153, 26: 186, 
2; 262, 21; Ave II 154, 9; HAlmıs(-w) II 169, 13; 257, 28: ovxe U 
250, 25; 251, 5; ὑποπίπτον 11 303, 15; κηλίδας 11 336, 19; σκάνος 11 
344, 21; niareiav 11 346, 7; ἱδούσϑαι II 351, 15; 388, 12; III 21, 15; 
ißıs II 355, 5; χαρίδας 11 358, 5; μύϑοι 11 365, 18; παιάσιν 11 372, 
4; ϑύε 11 407, 6; φάρος 11 459, 4: στύψις 11 484, 7; βρίϑον 11 498, 26: 
$oaxes III 16, 6; σχύλα II 17, 1: ϑύλαξ III 18, 2; δάδας III 10, 5; 
φύλ᾽ II 23, 15; χλυκείαν (statt γλυκεῖαν) III 23, 2: ταχεία III 41, 25: 
αὔξον III 86, 20; ψύξις III 100, 15; xoaoıc(-w) ΠΙ 112, 8. 13. 14: 
μίξις 111 112, 10. Verwechslung mit dem Optativ Aor. liegt vor bei 
den Infinitiven: &xdavsiocı 11 4, 15; ϑηράσαι 11 23, 13; κωλύσαι 11 53, 
19; 54, 1; ἐάσαι II 55, 23; χρίσαι 11 78, 12; καταλύσαι 11 79, 18: 225, 
4; κηρύξαι 11 90. 10. 11: 136, 11: εὐϑύναι 11 116, 16; ἀρτύσαι 11 146, 
16; στύψαι 11 146, 16; χατισχύσαι 11 171, 18: χαταγηράσαι 11 208, 1: 


ΧΥΙ Clemens Alexandrinus. 


πράξαι 11 303, 4: 466, 19; ἀπορρίψαι 11 333, 10; ἀνακύψαι Il 487, 20; 
ὑγιάναι 111 64, 14; ähnlich διαδράναι 1Π| 15, 12. 

d) Das Wort ist Perispomenon statt Oxytonon: ποῦς ΠῚ 17, 34; 
114, 27: 115, 1 (ποὺς z. B. II 457, 38); ἀλκμᾶν 11 51, 6; ἁμαρτῶν U 
70. 23: 71,4. 98: ἑβρῶν 1171, 1; ἀβατϑᾶν 11 ΤΊ, 8 (av 171, 6); δᾶν 
II 71, 12; ioas II 73, 15. 17 (ioag 11 70, 25; iocv 11 14, 25); νεῶ 
II 80, 27: πᾶν (= Πάν) II 134, 4; ὀσφῦν III 22, 16; ἦν (statt ἢ») 
III 63, 15. Hierher gehört auch die Schreibweise ἐχϑῦς(-Ὁ») 11 149, 4; 
354, 17; 441, 8; ἐμποδῶν und ἐχποδῶν 11 11, 17; 35, 21; 333, 9 u. oft. 

e) Das Wort ist Oxytonon statt Perispomenon: ἰωφών 11 16, 2; 
συχὴ 11 24, 12; χλεοφὼν II 82, 15; χαλκοὺς 11 264, 5; ἁπλὴν 11 268, 
14: χρυσὰ 11 354, 29; μὼν 11 387, 8; ἀργυρὰν 11 391, 4; χρυσὰς und 
πορφυρὰς II 406, 12; γὰς I 391, 17; ἃς II 404, 10; opas III 67, 2; 
140,7 u. öfter. Hierher gehört auch ἢ oder ἢ statt ἦ oder 7. Die 
Wörtchen ἡ, ἢ, ἢ, 7), ἡ sind überhaupt fortwährend vertauscht. 

f) Das Wort ist auf einer falschen Silbe betont, besonders häufig 
bei Eigennamen oder unter dem Einfluß eines gleichlautenden, aber 
anders betonten Wortes: χαλλιχϑύς II 12, 11; προπαίδεια(-αν) II 17,33; 
34, 8: 63, 9; 64, 4: 463, 5; 479, 4 (richtig II 21, 19); ὀλυμπιάσι 11 33, 
31: 85, 11; ἐλλύριοι 11 49, 4; ἱμέραιος 1 51, 6; μηνιεῖν 11 54, 2; αἰγιά- 
λεως 11 66, 7; γοθολιά 11 73, 13; λαγοῦ II 79, 29; tıuetos(-ov) 11 83, 
34: 103, 29 (τίμαιος 11 86, 19); γάλεον 11 83, 18; χρεμᾶσϑαί Il 150, 
35; yauo» II 190, 17; γενέτης 11 195, 7. 9 (L*). 11 (L*); 258, 22; 
428, 15; 480, 4; καϑαίρων 11 199, 15; παραδιδόσϑαι 11 218, 22; ἄστυ- 
λον ΤΙ 219, 19; ἱμέραιον I1 219, 19; οὔχουν 11 251, 23; μολῆ 11 270, 
16; δήμυλον 11 274, 6; ἀρεῖον 11 277, 12; τελεσίλλαν 11 302, 18; χα- 
ριεντῶς 11 304, 26; νοῦμας 11 330, 30; ἤχους 11 331, 10; κένεον II 
333, 12; xvew ΠΠ 335, 16; III 82, 29; ϑάλλων 11 356, 15. 17; συνίω- 
μὲν 1 361, 21; πτύχαις 11 369, 26; 376, 18; φιλαληϑῆ 11 370, 20; 
παράβητε 11 375, 9; ὑπὸ (statt ὕπο) 11 376, 17; σαρκῖνον II 415, 5; 
χεχηρύξαι 11 430, 18 (L*); οἰκοῦρος 11 438, 6; ἑλλανικὸς(-οὔ) II 443, 
8. 10; ἤχει II 448, 6; ἀποϑάνη 11 451, 1; εὐθύναν 11 508, 6; ὑέλου 
II 508, 26; ἀφίστηται 11 510, 1; φιλαληϑῶς 11 511, 6 (L*); διατραγῆι 
II 17, 9; πριᾶσϑαι III 17, 17; πώλωι (statt πωλῶ) 11 18, 15; φώτων 
ΠῚ 19, 16: ἀντίκυραν 111 19, 20; περιρράναι 1Π| 30, 3; χαριεντῶς Il 
33, 10f; βίους III 39, 14; ἀμυγδαλὴν 1Π 70, 13 (ohne Accent III 70, 
10); ὁμοέϑνεσί 111 81, 19. 

Durch Verwechslung verursachte Fehler sind auch τοῦ statt τοῦ 
II 11, 9: τῶι statt τῶι 11 391, 13; εἴτ᾽ statt εἶτ᾽ II 206, 14; ἄρ᾽ statt 
ἀρ᾽ 11 517, 16; III 81, 11; 82, 6; ἄρα statt ἄρα 86, 10. 

13. Eigennamen. Einige Eigennamen verdienen noch besondere 


B. Verzeichnis der Stellen des III. Bandes. ΧΥΠ 


Erwähnung: über den Wechsel zwischen ἀβραὰμ und &; Bocau vgl. oben 
unter 11a); βραχμᾶνες steht II 42, 22; Boayuavaı 11 45, 27: 223, 25: 
βραχμάνων 11 44, 10; 46, 23; ϑάλης ἢ 34, 14; 37,19; 41, 27; 389, 19; 
ϑαλὴς 11 39, 21; ϑαλοῦ 11 38, 18; 39, 5. 16; 80, 13: ϑάλητος II 389, 
17; ϑαλεῖ Π 80, 14; ϑαλῆι 11 119, 33; a (ohne Accent) II 40, 1; 
41, 9; ϑάλητα 11 460, 25; μωυσῆς wechselt beständig mit μοσῆς (die 
Ausgabe folgt hierin stets der Handschrift); statt σολομὼν, das II 61, 
9; 72, 8. 4; 124, 12; 252, 10 steht, kommt käufig σαλομὼν vor: II 8, 
21955; 23, 16; 71, 29: 338, 8; 374, 24; 375, 5; 462, 3; 487, 1; 489, 
7; 492, 12; 502, 8; 507, 5; III 74, 5; σαλαμῶών steht II 3, 16: σολο- 
μῶνος (-1, -a) steht II 72, 6. 16 (zweimal). 18. 23; 73, 19. 22; 74, 11: 
80, 20. 24; III 152, 5; σολόμωνα 11 72, 20; σολομῶντος (ει, -«) 11 
“5. 15..δὺ; 26; 116, 12; 125, 19; 126, 6; 150, 19; σαλομῶντος 11 478, 29. 


B. Verzeichnis der Stellen des III. Bandes, die auf 
Grund von L von der Ausgabe Dindorfs abweichen. 


Wie in der Einleitung des II. Bandes seien auch hier die Stellen 
aufgezeichnet, an denen die neue Ausgabe auf Grund der Handschrift 
von Dindorfs Ausgabe abweicht. Wie dort bedeutet »Di« auch hier, 
daß Dindorf die betr. Lesart als in L stehend angibt oder — ohne An- 
gabe über die Lesart der Handschrift — in seinem Text bietet. 

14, 5 ἁπάσης L πάσης Di 

17, 8 diogvsnı L διορίζηε Di 

24, 16 τεϑρυλήκασι 1, τεϑρυλλήκασι Di 
90, ὃ τε L< Di 

30, 29 ἐνάτην L ἐννάτην Di 

35,196 L<Di 

52, ölxal L:< Di 

52, 22 γὰρ 1, μὲν Di (Vi) 

58, 28 ἐμβλέφηις L ἐμβλέψῃ Di 

59, 4 ἱέμενος L (wie Po) l&uevos Di 

ὉΠ οὐ 1.- Di 

62, 24 0200 τι οὖν L ὅπως τις οὖν Di 
63, 2 μονὴν 1, μόνην Di 

69, 20 πολυϑρυλήτου L πολυϑρυλλήτου Di 
22,35 ὑπεχέτω " ἐπεχέτω Di 

73, 28 ἡμῶν 1, ἡμῖν Di 

76, 25 ἐγκρατητῶν 1, ἐγχρατιτῶν Di 
80, 5 οἷς 1, ovc Di 


- 


ΧΥΠῚ Clemens Alexandrinus. 


80, 10 ἀνοιγήσεται L ἀνοιγήσεται ὑμῖν Di 

80. 15 οὐχὶ δὲ ἐρευνήσασϑαι" οὐχὶ δὲ διερευνήσασϑαι 1, οὐχὶ 
δὲ διερευνήσασϑαι Di (wie Vi, in dem ἐρευνήσασϑαι" οὐχὶ 
δὲ ausgefallen ist) 

84, 25 οἰχείων L οἰχεῖον Di 

7,12 αὐτῶν 1, αὐτῶν Di 

9,4AralL<Di 

2,12 > L <Di 

106, 10 ὑμῶν L ἡμῶν Di 

106, 22 εἶπεν 1, εἶπον Di 

108, 14 τόπωι L < Di 

110, 14 διάφορα αὐτῶν L διαφορὰ αὐτῶ Di 

110, 28 ἄγγελοι L (wie Vi) ἄγγελον Di 

117, 9 ἀνωνομαστον (sie) L ἂν ὠνόμαστον Di 

124, 17 σπέρμα L < Di 

125,13 zne 67 Di 

137, 5 ὕδατα L < Di 

146, 16 d& L< Di 

149, 10f χαὶ τὸ »ἀνέστη zugiog« 1, < Di 

150, 3f ἀπροσπαϑῶς διοικεῖν 1, αἱπροσπαϑῶς διοικεῖσθαι Di 

150, 5 τῆς L γῆς Di 

151, 2 προγινώσχοντος L παραγινώσκοντος Di 

151, 5 xat L< Di 
25 οὐκ L καὶ οὐχ Di 

152, 25 αὐτοῦ 1, αὐτοῦ τὸν αὐτοῦ διδάσχαλον Di (vgl. die zu 
S. 153, 1 erwähnte junge Randbemerkung). 


©. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. 


Da sich mir bei der Bearbeitung der Schrift einige Fragen über 
die Lesarten der HS 2— III-19 (=) ergaben und ich gern auch in 
diesem Teile der Ausgabe auf eigener Collation fußen wollte, erbat ich 
von der Kirchenväter-Commission zuletzt doch die Vermittelung einer 
Photographie des unsere Homilie enthaltenden Teiles der HS. Da diese 
Photographie von Eleuterio Monero in vorzüglicher Weise herge- 
stellt wurde, glaube ich jetzt in allen Einzelheiten Zuverlässiges bieten 
zu können. 

Die Collation Barnards in seiner Ausgabe erwies sich als sehr 
sorgfältig und hat mich selbst vor manchen Versehen bewahrt. Auf 
Grund der neuen Collation waren im Text nur drei unwesentliche 


Dr u Te er A a u An u 


C. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. XIX 


Änderungen nötig: $. 160, 21 χυρίου statt σωτῆρος: 182, 17 τὸ βλε- 
πόμενον statt βλεπόμενον; 186, 16 τε statt δὲ. 181, 27 steht φυλασ- 
σόμενον, das Barnard aus Saer. Par. entnahm, auch in $; 181, 16 hat 
S σπεῖσον, 185, 10 αἰώνων. Außerdem hat Barnard einige Orthogra- 
phica (161, 9 μέλλει, 167, 4 ἐλλαχίστων, 184, 17 ϑρέμμμα) und die im 
Apparat zu 169, 1f; 172, 3; 174, 10. 32; 181, 6; 182, 3; 189, 3 auf- 
geführten Correeturen der HS nicht erwähnt. 

Unrichtig ist Barnards Angabe, daß unsere Schrift in S die Über- 
schrift ὁμιλία trage. Dies Wort gehört vielmehr als Unterschrift zum 
Vorhergehenden. Klostermann hat es in seiner Ausgabe der Jere- 
miahomilien des Origenes S. 194, 19 fraglich gelassen, ob das Wort 
Unterschrift der letzten Jeremiahomilie oder Überschrift des Folgenden 
ist. Aber sowohl nach dem sonstigen Brauch der HS (vgl. z. B. bei 
Klostermann S. 85, 12; 101, 22; 105, 24; 125, 6; 131, 8; 142, 27; 
150, 16; 176, 6) als nach der Art, wie ὁμιλία durch eine Schlußver- 
zierung an das Vorhergehende angeschlossen und durch breiten Zwischen- 
raum vom Folgenden getrennt ist, scheint mir ein Zweifel nicht mög- 
lich zu sein. Es fehlt nur die Zahl der Origeneshomilie, was vielleicht 
damit zusammenhängt, daß die Zählung durch die Lücke am Schluß 
der 18. Homilie in Verwirrung geraten war. Handschriftlich ist also 
unsere Schrift nicht als Homilie bezeust. 

Wo ich Lesarten aus der Abschrift von S in Vatic. 623 — V) 
mitteile, tue ich es auf Grund eigener, im Jahr 1894 gefertigter Col- 
lation. 

Über die Orthographie der HS S bemerke ich folgendes: 

1. Abkürzungen. Die HS verwendet häufig, aber durchaus nieht 
immer die tachygraphischen Abkürzungen der Endungen (seltener auch 
einzelner Vocale); sie bietet aber hierin keine bemerkenswerten Formen. 

2. Worttrennung. Die Worttrennung ist im ganzen richtig 
durchgeführt; doch finden sich häufig un δὲ, un deis, un δὲ μία (178, 
7), μὴ δὲν, un δενὸς, μὴ daun (167, 1), μὴκ ἔτι, ähnlich ist auch οὐδὲ 
νία 171, 15. Falsch ist die Worttrennung in κὰν ἱδρῶτι 161, 31, ἂν 
αμολογημένοις 163, 14, τότ᾽ ἢν ἄλλως 166, 30, ὅπως οὖν und ὅϑε» 
οὖν 161, 30 (dagegen ὁστισοῦν 175, 18), dıo (statt de’ 0) 177, 27, ἀλλ᾽ 
ὅτι (statt ἄλλο τὸ 178, 12, οὐκ ov» 164, 14: 178, 19; 180, 19; ἐπιρρεῖ 
τὸν (statt ἐπίρρητον) 185, 9. 

3. Tota adseriptum ist teils gesetzt, teils weggelassen. Fälle 
wie τῶι χόσμω 160, 23 sind häufig; so fehlt das lota auch in sole 
(z. B. 171, 23), in ῥᾶον 160, 21, εἰκῇ 161, 20, πατρώου 164, 2 u. ä.; 
dagegen ἐνδότερωι 177, 18. 

4. Einfache Consonanten statt doppelter und doppelte 


ΧΧ Clemens Alexandrinus. 


statt einfacher. Fehler derart sind: πρόριζα 167, 15; 179, 8; μέλλει 
161, 9; περιβεβλημμένος 161, 28; ἀπορρεῖν 166, 30; ἐλλαχίστων 167, 
4: entsprechend 180, 4. 15; drei Consonanten statt zwei zeigt ϑρέμμμα 
184, 17. 
5. Vertauschung von Vocalen: a) «a. statt e: παιπανὸν 165, 1. 

b) εἰ statt ε: γνώσεις 162, 4: ἐκτείνοντες 178, 12. 

ce) ı statt εε: φιλοκερδίαν 176, 6. 

d) o statt ©: δοροφοροῦντες 159, 4 ἢ 

e) οἱ statt v: λοιμαινομένης 176, 8; μοίωοψε 176, 11. 

6. Krasis. Die Koronis fehlt, z. B. rovvevriov 161, 20; τούνομα 
188, 8. Andererseits steht yov» 174, 27. 

7. Spiritus. a) Bei αἱ Am häufigsten schwankt der Gebrauch des 
Spiritus bei den Formen von αὐτός, z. B. αὐτῆς 169, 19; αὐτοῦ 177, 
S: 184, 4; 186, 11; αὐτῶν 183, 22. 

b) Bei ı: ἐλημ und iegıyo 178, 24. 

c) Bei oı: οἱμωγαῖς 190, 10. 

4) Bei ov: οὐ statt οὗ 182, 19. 

e) Bei ὦ: ὧν statt ὧν 173, 11; 178, 29. 

8. Accent. Falsche Silben sind betont: αὐϑαδῶς 161, 11; προοῖδε 
164, 6; ἐπιστῆται 169, 25; περιβλητός 120,194; χατάπληγες 172.83 
ἐπιδίδοντας 176, 31; τίνα (statt uva) 178, 24; ἀϑροῦν 184, 20; Erav- 
ρᾶσϑαι 185, 10. Quantitätsfehler sind: τύφον 160, 1; ἀρα 165, 25; 168, 
33: 171,29: ἀπορρίψαι 166, 25 f; ῥίψον 175, 23 (wie oft in der späteren 
Gräcität); κατακλάσϑαι 167, 29; ὑπακούσαι 171, 17f; φρᾶσον 175, 21; 
δακρύσαι 187, 13; φϑᾶσον 187, 17; ἰσχύον 177, 13; ἴσα 179, 17; 189, 
5: σφραγίδα 185, 12; 188, 18. Andere Fehler sind: ἐχρὴν 160, 2; ἢ 
ποῦ (statt ἢ ποῦ) 163, 26; ynoas 165, 4; ποῦς 175, 26; εὐρεϑὴς (statt 
εὐρεϑῆφ, 187, 3. Abweichungen von dem gewöhnlichen Verfahren bei 
Enklitiken: πηλίχόν τινα 182, 20; τρόπόν τινα 183, 19; εἶτα τί 188, 21. 

Ferner stelle ich im folgenden zusammen, an welchen Stellen die 
vorliegende Ausgabe auf Grund der Handschrift 5 von der Ausgabe Din- 
dorfs abweicht. Hiebei gebe ich auch an, von wem die richtige Lesart 
schon früher durch Vermutung gefunden wurde. Namentlich Segaars 
Vermutungen wurden mehrmals durch die Handschrift bestätigt. »Di« 
bedeutet die Angabe Dindorfs über die Lesart der Handschrift V. 

159, 10 γέρας S (wie Combefis) τέρας Di 

159, 11 ὑποκείμενον 8 ὑποκειμένοις Di 

159, 14 προσεχπλήσσουσι I προσεμπλήσσουσι Di 

160, 5 φαίνεται μακρῷ Ὁ dozer Di 

160, 13 ἐλλαμπρυνόμενος I λαμπρυνόμενος Di 

160, 15 συμμεμετρημένης S συμμεμετρημένη Di 


100, 
160, 
161, 
161, 


161, 
161, 
161, 


161, 
162, 
162, 
162, 
162, 
162, 
162, 
162, 
162, 


163, 
163, 
163, 
163, 
163, 
163, 
163, 
164, 
164, 
164, 
164, 
164, 
164, 
165, 
165, 
165, 
165, 
165, 
165, 
166, 
166, 
166, 


C. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. XXI 


16 μονίμου S νομίμου Di 

21 σωτῆρος Ὁ κυρίου Di (Barnard) 

8 ἀμυήτων S (wie Segaar) ἀνοήτων Di 

16 εἶϑ᾽ ὁπόταν μάϑωσιν 8 (wie Segaar) εἶτ᾽ ὑπὸ ταυμά- 
τῶσιν Di 

18 προδεικνύναι S προσδεικνύναι Di 

19 ἐπαύραιντο S ἐπαίραιντο Di 

27 οὕτως S οὕτω Di; ebenso 166, 19; 12045 28; 171, 18; 17 
13; 180, 31 

95. τῶν 5 < Di 

2a8<Di 

5 iv’ S ἵνα Di; ebenso 168, 5; 182, 13 

5 σάλπιγξ S σάλπιγγι Di 

10 ἡμῖν S ὑμῖν Di 

20 τί S τί ἀγαϑόν Di 

21 ἀγαϑὸν λέγεις S λέγεις ἀγαϑόν Di 

22 ψευδομαρτυρήσῃς S+ μὴ ἀποστερήσῃς Di 

28 ἔχων χρήματα πολλὰ καὶ ἀγρούς ὃ πλούσιος ἔχων χτήματα 
πολλά Di 

1 εὐκόλως S εὐκολώτερον Di 

5 δυνατόν S + πάντα γὰρ δυνατά ἐστι παρὰ τῷ ϑεῷ Di 
8 εὐαγγελίου S + μου Di 

10 &yaw S < Di 

11 ἐν de S πολλοὶ δὲ Di 

11 οἱ πρῶτοι ὃ πρῶτοι Di 

14 ἂν ὡμολογημένοις S ἀνομολογουμένως Di 

4 ὑπὲρ S περὶ Di 

6 προοῖδε Ὁ προεῖδε Di 

ML 2008 < Di 

22 ἐξομοίωσις S (wie Combefis) ἐξομοίασις Di 

28 Χριστοῦ S + ἐγένετο Di 

29 υἱοῦ γνησίου ὃ γνησίου viov Di 

2 ἀϑανασίαν S τὴν ἀϑανασίαν Di 

4 ἀδικημάτων S ἁμαρτημάτων Di 

4 ὧν ἐπιϑυμίαι bis χρημάτων 8 < Di 

19 οὐν S<Di 

21 προχωροῦντα S προχωροῦσα Di 

29 ἴδιον S ἴδιος Di 

4 ἐμὸν S μένον Di 

τὸ 8 - Di 

8 προσϑεῖναι S (wie St, Obs. erit. p. 43) πραϑῆναι Di 


IN 


XXU 


166, 
166, 
166, 
166, 
166, 
166, 
166, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
167, 
168, 


168, : 


168, 
168, 
168, 
168, 
168, 
168, 


168, 
168, 
168, 


169, 
169, 
169, 
169, 
169, 
169, 
170, 
170, 
170, 
171, 
I78, 


Clemens Alexandrinus. 


9 ποϑεῖ S ἐπόϑει Di 

18 αὐτῆς Sax αὐτῆς Di 

20 f προστιϑέντος ὃ προτιϑέντος Di 
3508&@Di 

26 τῶν S ἀπὸ τῶν Di 

27 f τὴν πρὸς αὐτὰ bis ἐπιϑυμίαν ὃ < Di 
30 οὐχ ὃ « δὲ 

1. γ᾽ ὃ γὰρ Di 

6 τὸ SraDi 

10 za! 5 < Di 

11 S ci Di 

14 τελεώτερον S τελειότερον Di 

15 ὑπόντων S (wie Segaar) ὑπὸ τῶν Di 
17 πρότεροι S πρότερον Di 

22 εἰς ἀεὶ S ἀεὶ Di 

23 av S (wie Segaar) ἂν Di 

28 συνουσίᾳ ὃ παρουσίᾳ Di 

5 τ ἢ. 

5 μαμωνᾷ S ueuuova Di; ebenso 180, 20 
5 ἐχλίπη ὃ ἐκλίπητε Di 

1 ἀφανίζει S ἀφανίζουσι Di 

Tf διορύσσουσι S διαρίσσουσι Di 

11 ἐπιξενοῦται ὃ ἐπιξενοῦσϑαι Di 

14 χαταγγέλλει S καταλέγει Di 


’ RER \ c ’ 
14 τούτῳ S + ἐγένετο, zadorı καὶ αὑτος vios Αβρααμ 


ἐστιν Di 
14 οὕτω 8 οὕτως Di 
20 τρέφειν S + τε Di 


S \ > - ς - 
25 ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ παρεσχευασμένα I παρεσχευσμένα ὑπὸ τοῦ 


ϑεοῦ Di 

3 zart’ αὐτὸ S καϑ' αὐτὸ Di 

4 δ᾽ S d& Di; ebenso 177, 17; 185, 16 
4 ἔχων 8 ἔχον Di 

10 f διειρημένον S εἰρημένον Di 

17 ὁ τοίνυν S εἰ τοίνυν 6 Di 

31 ἀπολόμενος S ἀπολλύμενος Di 

11 οὗτός ἐστιν S οὗτος Di 

25 ἐχ περισσεύματος S ἐκ τοῦ περισσεύματος Di 
21 εὑρήσει ὃ. εὑρέσει Di 

6 σαρχίνως 5 σαρκικῶς Di 

14 χατὰ κάλλος ὃ καλὸς Di 


171, 
ya 
171, 
174, 
171, 
172, 
175. 
1η5. 
172, 
172, 
172, 
173, 
173, 
174, 
174, 
174, 
174, 
174, 
174, 
174, 
174, 
174, 
175, 
175, 
175, 
175, 
175, 
176, 
176, 
176, 
177, 
177, 
17T, 
178, 
178, 
178, 
178, 
173, 
178, 


14 
15 


C. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. 


μέγεϑος σώματος S σώματος μέγεϑος Di 
2 ox ’, , Ὑ h > ox . 
οὐδὲ via S (οὐδένεια Segaar) οὐδὲ Di 


c - - . 
171 υὑπαχοῦσαι ὃ ἐπακοῦσαι Di 


19 
91 
10 
25 
25 
26 
91 
92 
12 
19 


ὧν ὃ αὖ Di 

γνόϑος S νόϑως Di 

πρότερον S προτέρων Di 

καταστράπτεσϑαι S καταστρέφεσϑαι Di 

ὑπὸ S ἀπὸ Di 

τὸ ὃ < Di 

χατάπληγες S καταπληγεῖς Di 

διχτύφια S δικτύδια Di 

ἀπελασϑήσονται S ἀπελαϑήσονται Di 

ταῖς ψυχαῖς ὁ ϑεὸς S ὁ ϑεὸς ταῖς φυχαῖς Di 


5 λέγομεν Ὁὃ᾽ ἐλέγομεν Di 


6 
6 
9 
ki 
11 
16 


- ’ N - Ὗ ’ . 
τοῦ διδασχάλου ὃ τῷ διδασχάλῳ Di 
ὟΝ [4 > ’ . 
av arroıto S ἀνάπτοιτο Di 
> m Ἢ 2 4 = 
ἐχεῖνο» S 2xeivnv Di 


Ἰησοῦς S ὁ Ἰησοῦς Di 

ὑμῖν λέγω S λέγω ὑμῖν Di 

ς - \ N \ c - . 
ἑαυτοῦ ψυχὴν ὃ ψυχὴν ξαυτοῦ Di 


20 προβάλλεσϑαι S ἀποβάλλεσϑαι Di 
92 ἐγώ σε S (wie Segaar) ἐγὼ Di 

4 ἐγώ σοι bis ὑπερχόσμιον S < Di 
8 μήτε S μὴ Di 


17 
22 
28 


> - - - - . 
ἀνένεγκε τῇ σαυτοῦ I Eveyxe τῇ σεαυτοῦ Di 
σε ὃ ue Di 
d&&eS -- Di 


2 usta S uer’ Di 


26 
28 
12 
25 


ἐν δὲ τῷ ἐρχομένῳ S ἐν τῷ ἐρχομένῳ de Di 
σαφηνισμόν S (wie Potter) σαφισμόν Di 

zo Ὁ < Di 

zeoı S < Di 


29 προκατεγνωσμένους ὃ προχατεγνωσμένοις Di 
6 χύριον S τὸν κύριον Di 


15 
16 
20 
27 
28 


178 32, ö 
179, 3 οὗτος S < Di 


ἀφϑαρσίας S ἀφϑαρσίαν Di 

ϑεόν ὃ τὸν ϑεόν Di 

ἔστιν Ὁ ἐστί μου Di 

“αμαρείτου ὃ Σαμαρίτου Di 

ἧκε συνεσκευασμένος I ἧκεν ἐσχε υασμένος Di 


ouS<Di 


XXIT 


191, 


iD DD 


Clemens Alexandrinus. 


ἐκεί eivo Ὁ εἰς ἐκεῖνον Di 
x κόσμου S τοῦ κόσμου Di 
καὶ ἐδίῳ σα S ἐδίψησα Di 
τοὺς S πρὸς τοὺς ΠῚ 

Sf αὐτοῖς εἰς τὸ πῦρ bis “παρεσχηκότας 5. ἀμὴν λέγω ὑμῖν, 
ἐφ᾽ ὅσον οὐχ ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, οὐδὲ 
ἐμοὶ ἐποιήσατε Di 


11 τοῦ 5. -ὸ 


ὡ nn ὧι 


5 εὐδόκησεν S ηὐδόκησεν Di 

20 ἑαυτοῖς | 5 ὑμῖν Di 

. 32 ὡς ἰδίαν οὖσαν S ὡς οὐχ ἰδίαν οὐσαν Di 
.23 χαὶ 00x bis οὖσαν S < Di 

‚27 οὐδὲ S οὐδ᾽ Di; entsprechend 181, 3 

‚28 a22& S «42 Di 

, 31 γογγυσμῶν S γογγυσμοῦ Di 


1 τοῦ “κυρίου S τῷ χυρίῳφ Di 
7 μονὴν S μόνην Di 


‚ 198 γίνεται, ἀλλ᾽ ἐξ ὕλης ἀναπαύσεως καὶ συνουσίας ὃ ἀλλὰ 


συνουσίας Di 
22 δίδωσιν bis ὁ κύριος ὃ < Di 


. 27 φυλασσόμενον S φυλασσομένους Di (Barnard) 


17 7028 < Di (Barnard) 
18 za S< Di 


9 γλυκεῖαι ϑεραπείαι S γλυχεία ϑεραπεία Di 


3, 13f δοκοῦσιν bis ἀδελφῷ S < Di 


. . ’ . 
19 τρόπον τινὰ S (wie Lindner) πρότόν τινα Di 
32 ϑεὸς S υἱὸς ϑεὸς Di 


4, 2 εἰς ἡμᾶς S εἰς ἡμῖν Di 
‚13 ἀνϑωμολογήμεϑα S ἀνϑωμολογησόμεϑα Di 


1 ἀποδοϑέντων BD’ DI 
11 ἢ δι᾿ ἀσϑένειαν ὃ < Di 


Rn πολύσπλαγχνος S (wie Segaar) πολυεύσπλαγχνος Di 
0 ἀπὸ S τὸ ἀπὸ Di 


12 ὑμᾶς S (wie Combefis) ἡμᾶς Di 


‚16 τε S δὲ Di (Barnard) 
‚4 ἔστιν S ἔστι Di 


17 χολάσειν ὃ κόλασιν Di 
6 δὴ S δὲ Di 


i a φαιδροῖς ὃ φαιδρῶς Di 


2 στρατιᾶς ὃ στρατείας Di 


ΑΝ 


’ . 
3 ἐπεξαμαρτάνων 5 καὶ ἐξαμαρτάνειν Di 


St Ze 


C. Bemerkungen zu Quis dives salvetur. ΧΧΥ 


191, 7 ἀπολουμένην S (wie Fell) ἀπολλυμένην Di 

191, 12 νῦν S νῦν καὶ ἀεὶ Di 

Da E. Sehwartz, Hermes 38 (1903) S. 77—83 nachgewiesen hat, 
wie geringe Bedeutung die im 1. Bd. Einl. S. XLIII sq. besprochenen 
Excerpthandschriften für die Textkritik von QDS besitzen, habe ich im 
Apparat zu QDS 42 in der Regel nur die allen Excerpthandschriften 
gemeinsamen Lesarten berücksichtigt. Doch möchte ich hier als Er- 
gänzung zu Barnards Angaben die Collationen zweier HSS veröffent- 
lichen, die diesem bei seiner Ausgabe noch nicht bekannt waren, näm- 
lieh Mosqu. S. Synod. 35 (Matth. XXXVD) ἢ 167Y aus dem 10. Jahrh. 
(= M), dessen Collation ich Prof. von Gebhardt verdanke, und Valli- 
cell. E 29 (jetzt Nr. 69) f. 163Y aus dem 10. Jahrh. — U), dessen 
Collation Mercati, Rivista bibliogr. ital. 3 (1898) 5. 345 veröffentlichte 
und ich selbst 1902 nachprüfte. Außerdem gebe ich einige Correeturen 
und Ergänzungen zu den von Barnard mitgeteilten Collationen. Ich 
eitiere hierbei nach Seiten und Zeilen Barnards. 

Die Überschrift (vgl. Barnard 5. XXV) lautet inMU: Κλήμεντος 
(so auch G) πρεσβυτέρου ᾿Αλεξανδρείας ἡγουμένου τῆς σχολῆς ἐκ τοῦ 
ἐπε (corr. aus περὲ M?) γεγραμμένου αὐτῷ (αὐτοῦ U) λόγου: Τίς ὁ 
σωζόμενος πλοῦσιος; Die Schlußbemerkung steht auch in IU (ὁ 
nach Ἰωάννης “1; Haugıros U; + ὁ Χρυσόστομος N); sie fehlt 
in GKM. 

S. 31, 27 ἐπιϑαρρῆς M 32, 1 μένε] μὲνὴ U ἀξιόχρεος U 
1f μῦϑον οὐ μῦϑον) οὐ (nachträgl. vor der Z. M?) μὖῦϑον MU 3 ἀλλ᾽ 
M Ara! <ÜU 5 ἥδε von ἀπῇει in Ras. M? 5f τὰ πλησίον (o- 


aus @ corr.) χωρεῖα U 7 zwischen ἕνα und τέ Rasur U (ἐν αὐταῖς 
τινὰ eoni. Mercat) 8 τῶν + M? τὸν... σημαινόμενον U 
10 τᾶλλα MU ἐπὶ &v M 11 παοι U τὸ καϑεχάστω U 
12 ἀστίον M* ἀστεῖον M? 14 vor ἐπὶ ist ἐπὶ τῆς getilgt M 
15 πάντα U τὰ αὐτὰ) ταῦτα U 10 διελέγετο MU 
διεμαρτύρατο U διεμαρτύρετο M ἀ von ἀπῆρεν in Ras. M? 


18 erospev U συγνήχεν U 19 ὑφέστηχε M* ἀφέστηκε Meort. Gpijze 
M? am Rand ὑφέστη καὶ ν΄. 6. sch. U (ὑφέστη κἀκ gibt Mercati an) 

20 τέλειον GMÜ 
5. 33, 2 annonxores U 3 ἠϑάδες M*U ἐϑάδες M? ἑστιάσεων 


aus ἑστάσεων ceorr. M πολλῶν <K ἐπάγονται αὐτὸν MU 
5 ἐξίοντος U μείζονα M προσεϑίζετο U u. w. es sch. M* 
προσειϑίζετο M? προσηϑίζετο R 7 ὥσπερ corr. aus ὥπερ M? 
11 ἀπολώλει M* ἀπωλώλει ΜῈ αὐτὸ R δὲ RU 12 λαβὼν M 
13 βιαιότατος] βεβαιότατος G μιαιφονότατος U. χαλεπότατος 
Clemens III, 6 


XXVl Clemens Alexandrinus. 


M* corr. M? μιαιφονώτατος < U 14 ἐμπεσούσης GMU 
nach ἀναχαλοῦσι Rasur M 15. ὁ D ἐπεὶ M? ἐπὶ M*U 
16 παραϑήχην MU 17 παρεχατεϑέμεϑα U 

S. 34, 1 ἐξεπλάγη M? ἐπεπλάγη M* 2 ἔλαβεν U nach ἔλαβε 
Ras. M καὶ < U 4 ἀπαιτῶ) ἀπέστη U τοῦ ἀδελφοῦ] ἀδελφοῦ 
Μὲ τἀδελφοῦ M? ὡς ὑπὲρ ἀδελφοῦ U 5 καὶ ἔτι καὶ] ἔτι καὶ M 


za U 6 ἔφη aus ἔφην corr. M? τέϑνηχεν ΜΠ τέϑνηκε 
Meorr. a2 < U 790 < U ἐξόλης M* ἐξώλης M2 

Tf zei τὸ κεφάλαιον λῃστὴς < U Sf προκατείληφεν M*U 
προκατείληφε KM? 9 δὲ] οὖν M? οὖν ὁ ἀπόστολος — πληξά- 
μενος « M* + M? am Rand 10 οἰμογῆς U 11 ἀδελφοῦ M* 
τἀδελφοῦ M? τἀδελφοῦ σοι U 13 ὥσπερ corr. aus ὥπερ M? 

14 χωρεῖον corr. aus χωρίον U! 15 zu ἁλίσκεται am Rand χρατῆ- 
ται U! 15f παραιτούμενος eorr. aus ragerovusvos Ὁ 16 τούτο» 
corr. aus τοῦτο Μ2 17 ἀπάγετέ U ὃς τέως] ὅς γε MU ὥσπερ 
corr. aus ὥπερ M? ἀνέμενον M*U ἀνέμενεν M? 18 προιόντα M 

ἐγνώρισεν M* ἐγνώρισε M? 

S. 35, 1 ἐτρέπετο M* ἐτράπετο ΜῈ ἐπιλαβόμενος 3 ςτ 
von φεύγεις τέχνον in Ras. M? 4 ὑπὲρ] περὶ U 5 av δέῃ] ἂν 
δὲ M*U ἐγὼ M? 58. ἔρρεψεν M* ἔρριψε M? εἶτα] καὶ U 9 
ἔχλαιεν M*U ἔχλαις M? περιέλαβεν) + καὶ U 10 οἱμογαῖς M* 
οἰμωγαῖς M? ἠδύνατο MUeorr. δάχρυσιν M* δάκρυσι M? 

11 nach δευτέρου Raum f. 5—6 Buchst. U μόνην] μόνον Μ μένων 
U 12 ἐγγυόμενος M* ἐγγυώμενος M? ἐγγυώμενος καὶ U 13 σω- 
11005) πατρὸς U ηὕρηται M ηὔβρηται U 15 ἐπανήγαγεν ΜῈ 


ἐπανήγαγε M? 16 συναγονιζόμεγος M* συναγωνιζόμενος M? 
17 χατακελαδῶν U 
5. 36,1 pro U ἀπεκατέστησεν M* ἀπεχατέστησε M? ἀπο- 


καταστῆσαι U μέγα] + τεῦ 2 ἀληϑηνῆς U 

Ein Vergleich mit den Varianten der anderen HSS zeigt, daß M* 
zur Gruppe ABCDL gehört, welche S. 34, 9—11 die Worte δὲ --- πληξά- 
μενος ausläßt, und sehr nahe mit L verwandt ist; 31, 27; 32, 5. 10. 16; 
33, 5. 13; 34, 17; 35, 10. 12 stimmt M* mit L gegen alle anderen HSS 
überein. M? dagegen corrigierte nach einer Vorlage, die von Eusebios 
beeinflußt war; vgl. besonders S. 34, 9—11. 

U gehört zu der anderen Gruppe und geht besonders häufig mit 
QR zusammen, hat aber auch einige singuläre Lesarten mit Ὁ gemein- 
sam (vgl. 34, 4. 7f; 35, 1). Einen Einfluß auf jüngere HSS scheint U 
nicht ausgeübt zu haben, da seine zahlreichen Fehler nirgends wieder- 
kehren. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. ΧΧΥΠ 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 


Zahn war der erste, der unter der großen Masse von Clemens- 

fragmenten Ordnung zu schaffen, Echtes von Falschem zu scheiden und 
die Fragmente auf die verlorenen Schriften zu verteilen suchte. Bis 
dahin hatten die Herausgeber einfach neu auftauchendes Material un- 
geprüft an das bisher gesammelte angereiht und nicht einmal untersucht, 
ob das „neue“ Material nicht bereits gedruckt sei. 
80 besteht die Fragmentsammlung Potters, in dessen Ausgabe 
zum ersten Mal Fragmente mitgeteilt werden, aus den von Fell (1683) 
und Ittig (1700) veröffentlichten Stücken und dem von Grabe ge- 
sammelten, aber nicht veröffentlichten Material. Der Nachdruck der 
Potterschen Ausgabe von 1757 fügte dazu die bei Fabricius in der 
Ausgabe Hippolyts II (Hamburg 1718) gesammelten Stücke. Bei Klotz 
blieben diese Stücke wieder weg. Dagegen erscheinen sie wieder bei 
Migne, wo die Fragmente auch aus den von Üramer veröffentlichten 
Catenen vermehrt wurden. Das gleiche wie Migne bietet schließlich 
Dindorf. 

Bei dieser Art die Fragmente zu sammeln ist es nicht zu ver- 
wundern, daß manche Stücke als Fragmente gedruckt wurden, die an 
ihrer Stelle im Text stehen oder in etwas anderer Form bereits als 
Fragmente aufgeführt waren oder Clemens überhaupt nicht angehören. 
So konnte Zahn eine Anzahl „Fragmente“ in den erhaltenen Schriften 
des Clemens nachweisen und andere Sätze, die bis dahin dem Clemens 
zugeschrieben wurden, auf andere Autoren zurückführen. Aber auch 
in seiner Sammlung, namentlich unter Nr. XV „Citate und Fragmente 
ungewisser Herkunft“ finden sich eine Anzahl unechter Fragmente. 
Auch unter den Fragmenten der vorliegenden Ausgabe mögen noch 
einzelne unechte stecken, deren wirkliche Herkunft gelegentlich entdeckt 
werden wird. So schien z. B. Saer. Par. 306 Holl gut für Clemens. be- 
zeugt zu sein (der Satz steht auch im Corp. Par. und bei Maximus unter 
den Clemensfragmenten) und Barrard hatte das Stück mit einleuchten- 
den Gründen in die Lücke von QDS 42 gestellt; ein Grund an der Echt- 
heit zu zweifeln war nicht vorhanden. Nun wies aber S. Haidacher. 
Byz. Zeitschr. 16 (1907) S. 170 nach, daß die Worte bei Chrysostonios 
Περὶ ἱερωσύνης 11 3 (Migne 5. Gr. 48 Col. 634) stehen. In ähnlicher 
Weise konnten noch viele andere Sätze, die bisher als Clemensfragmente 
gedruckt wurden, in anderen Autoren nachgewiesen werden. Oft bieten 
die Handschriften der Florilegien, Catenen und Sacra Parallela für den 
gleichen Satz verschiedene Lemmata. Es ist in solchen Fällen eine 


Gewißheit nur zu erlangen, wenn der Satz in den erhaltenen Schriften 


τῷ 
ot 


e 
2 
ον 


XXVII Clemens Alexandrinus. 


eines Autors nachgewiesen werden kann. Denn auch unter den Bruch- 
stiicken aus den erhaltenen Schriften des Clemens tragen manche falsche 
Lemmata. So steht z. B. Saer. Par. 205 Holl aus Strom. 112,3 in R 
nach einem Chrysostomoseitat unter dem Lemma τοῦ αὐτοῦ. Ähnlich 
ist es bei Saecr. Par. 264 aus Strom. VII 33, 4. Saer. Par. 279 hat in PM 
das Lemma Φίλωνος ἐκ του ἢ, in OA Φίλονος; es stammt aber aus 
Ἐπ]. proph. 11. Es ist daher im folgenden, speziell in dem Abschnitt 
über die unechten Fragmente, viel Zeit und Mühe darauf verwendet 
worden, die Unechtheit durch Aufzeigen der richtigen Fundstelle zu 
beweisen. Überall ist es freilich noch nicht gelungen. 

Damit nicht etwa ein Fragment vergessen zu sein scheine und 
damit neu aufgefundene dem Clemens in HSS zugeschriebenen Stücke 
leichter identificiert werden können, sind in dem Abschnitt über die 
unechten Fragmente alle die Sätze zusammengestellt, die in den bis- 
herigen Fragmentsammlungen oder in Handschriften dem Clemens zu- 
geschrieben werden, aber keinen Anspruch auf Echtheit machen können. 

Die folgenden Bemerkungen zu den einzelnen Fragmenten beruhen 
vielfach auf den Untersuchungen Zahns in seinem Supplementum Cle- 
mentinum auch da, wo dies Werk nicht ausdrücklich eitiert ist. 


I. YIOTYII2ZEB. 
A. Zeugnisse. 


1. Euseb. H. E. V113, 2. Ἰσάριϑμοί τε τούτοις (nämlich den Stro- 
mateis) εἰσὶν οἱ ἐπιγεγραμμένοι Ὑποτυπώσεων αὐτοῦ λόγοι, ἐν οἷς 
ὀνομαστὶ ὡς διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μνημονεύει ἐκδοχάς τε αὐτοῦ 
γραφῶν καὶ παραδόσεις ἐκτέϑειται. 

22 τε ARBDM δὲ TE τούτοις ABDM τούτων TER 24 re < TIERM 
25 γραφῶν TeM γράφων AT!ERBD Farm 1 ἐχτιϑέμενος A 


2. Euseb. H.E. V 11,1f. Κατὰ τοῦτον (nämlich den Pantainos) 
ταῖς ϑείαις γραφαῖς συνασκούμενος ἐπ᾽ ᾿Δλεξανδρείας ἐγνωρίζετο Κλή- 
μης, ὁμώνυμος τῷ πάλαι τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἡγησαμένῳ φοιτητῇ 
τῶν ἀποστόλων" ὃς δὴ καὶ ὀνομαστὶ ἐν αἷς συνέταξεν Ὑποτυπώσεσιν 
ὡς ἂν διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μέμνηται. 

27 ἀλεξάνδρειαν T! corr. Te 29 ὃς zul δὴ M 80 ὡς ἂν < BD 

In Rufins Übersetzung: In huius divinarum eruditionum scholis gquam 


mazime effloruit apud Alexandriam Clemens eodem vocabulo, quo et ille in 
urbe Roma apostolorum et suecessor et discipulus vocitatus. Denique ipse 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. I. Ὑποτυπώσεις. ΧΧΙΧ 


hie Clemens in septimo Dispositionum libro Pantaeni tamquam magistri et 
praeceptoris sui mentionem. faeit, geht die Bemerkung in septimo Dispo- 
sitionum libro vielleicht auf eine Randnotiz in seinem Exemplar zurück; 
vgl. Preuschen in Harnack, Gesch. der altchr. Lit. I S. 301. 

3. Eus. H. E. VI 14,1. Ἐν δὲ ταῖς Ὑποτυπώσεσι, ξυνελόντα εἰ- 
πεῖν, πάσης τῆς ἐνδιαϑήχου γραφῆς ἐπιτετμημένας πεποίηται διηγή- 
σεις, μηδὲ τὰς ἀντιλεγομένας παρελϑών, τὴν ᾿Ιούδα λέγω zul τὰς 
λοιπὰς καϑολικὰς ἐπιστολὰς τήν τε Βαρναβᾶ χαὶ τὴν Πέτρου λεγο- 
μένην ἀποκάλυψιν. Fortsetzung 5. Fragment 32, 

4. Cassiodorius De institutione divinarum litterarum. Praef. (Ausgabe 
von Garet, Rouen 1679) Il p. 538 (= Migne 8. lat. 70 Col. 1107 Ὁ. 
Ferunt itaque seripturas divinas veteris novique testamenti ab ipso prineipio 
usque ad finem graeco sermone. declarasse Clementem Alexandrinum eog- 
nomento Stromateum, et Cyrillum eiusdem eivitatis episcopum et Ioannem 
Chrysostiomum, Gregorium et Basilium neenon et alios studiosissimos viros, 
quos Graecia facunda concelebrat. Cassiodorius hat demnach Kunde von 
einem die ganze Bibel umfassenden Commentar des Clemens gehabt. 
Es ist aber nicht wahrscheinlich, daß er die vollständigen Hypotyposeis 
selbst in seiner Bibliothek hatte; sonst hätte er wohl nicht nur die 
Auslegung zu vier katholischen Briefen ins Lateinische übersetzen lassen 
oder hätte wenigstens Clemens öfters in seinen Schriften erwähnt; vgl. 
Zahn, Forsch. III S. 137. Außer der eben angeführten und der zu 
Fr. 24 eitierten Stelle nennt Cassiodorius Clemens nur noch einmal De 
art. ac disc. lib. litt. Cap. V, II p. 586 ed. Garet (= Migne S. lat. 70 
Col. 1208): Clemens vero Alexandrinus presbyter in libro quem contra pa- 
ganos edidit musicam ex musis dieit sumpsisse prineipium; musasque ipsas; 
qua de causa inventae fwerint, diligenter exponit. Damit wird wohl Protr. 31 
gemeint sein. 

5. Photios Bibl. Cod. 109. Vgl. I. Bd. Einl. S. XIV£. 

6. Photios Bibl. Cod. 110. Οὐδὲν δὲ ὅμοιον ἔχουσι πρὸς τὰς Yro- 
τυπώσεις οὗτοι οἱ λόγοι (Paidagogos und Protreptikos)' τῶν τε γὰρ 
ματαίων καὶ βλασφήμων ἀπηλλαγμένοι δοξῶν καϑεστήκασι. 

7. Photios Bibl. Cod. 111. Avurn δὲ ἡ τῶν Στρωματέων βίβλος 
ἐνιαχοῦ οὐχ ὑγιῶς διαλαμβάνει, οὐ μέντοι γε ὥσπερ οἱ Ὑποτυπώσεις. 
ἀλλὰ καὶ πρὸς πολλὰ τῶν ἐκεῖ διαμάχεται. 

Vgl. außerdem die Einführungsworte der Fragmente. 


B. Bemerkungen zu den Fragmenten. 


Eine Anzahl Fragmente der Hypotyposeis ist erhalten in den unter 
dem Namen des Oikumenios gehenden Commentaren zur Apostel- 
geschichte, den paulinischen und den katholischen Briefen. Die Editio 


XXX Clemens Alexandrinus. 


princeps ist.: Ἐξηγήσεις παλαιαὶ καὶ λίαν ὠφέλιμοι βραχυλογίαν Te 
zei σαφήνειαν τοῦ λόγου ἔχουσαι ϑαυμαστήν, ἐκ διαφόρων τῶν ἁγίων 
πατέρων ὑπομνημάτων ὑπὸ Οἰχουμενίου καὶ ᾿ἀρέϑα συλλεχϑεῖσαι εἰς 
τὰς τῆς νέας διαϑήκης πραγματείας τάσδε. Τοῦ μὲν Οἰχουμενίου εἰς 
τὰς Πράξεις τῶν ἀποστόλων, εἰς τὰς ἑπτὰ καϑολικὰς λεγομένας 
ἐπιστολάς. εἰς τὰς Παύλου πάσας" τοῦ δὲ ᾿Αρέϑα εἰς τὴν Ἰωάννου 
ἀποκάλυψιν. Veronae 1532. Als Herausgeber nennt sich in dem an 
Papst Clemens II. adressierten Vorwort Donatus aus Verona. Eine 
lateinische Übersetzung gab Johannes Hentenius, Antwerpen 1545. 
Ein Abdruck der Ausgabe des Donatus, verbunden mit der lateinischen 
Übersetzung des Hentenius, ist die Ausgabe von F. Morellus, 2 Bände 
Paris 1630. 1631. Darnach wiederholt bei Migne S. gr. 118. 119. 

Die Rätsel, die bisher mit dem Namen des Oikumenios verknüpft 
waren (vgl. A. Ehrhard in K. Krumbacher, Geschichte der Byzant. 
Literatur? S. 131 ff), sind jetzt zum Teil gelöst durch Fr. Diekamp, 
der feststellte, daß Oikumenios, Bischof von Trikka in Thessalien, etwa 
um 600 einen Commentar zur Apokalypse verfaßt hat, der noch nicht ge- 
druckt ist, aber handschriftlich vorliegt. Vgl. Fr.Diekamp, Mitteilungen 
über den neuaufgefundenen Commentar des Ökumenius zur Apokalypse, 
Sitzungsberichte der Kgl. preuß. Akademie der Wiss. zu Berlin 1901, 
Ss. 1046— 1056. 

Dagegen ist es ganz fraglich, auf wen die oben erwähnten Com- 
mentare zurückzuführen sind. Den Namen des Oikumenios tragen sie 
nur auf Grund von Vermutungen, die Donatus in dem griechischen, Τοῖς 
Φιλέλλησι überschriebenen Vorwort seiner Ausgabe und Hentenius in 
der Praefatio seiner Übersetzung mitteilen!. Weder die Handschrift, 
die Donatus benützte — sie kann nicht mehr mit Sicherheit identificiert 
werden? —, noch eine der zahlreichen bei von Soden, Die Schriften 
des Neuen Testaments I S. 691 f und S. 694—699 besprochenen HSS 
trägt im Titel den Bkiee des Oki dieser findet sich nur bei 
einzelnen Bruchstücken als Lemma, ebenso wie der Name anderer 
Autoren. Daß Oikumenios nicht der Redaktor des Commentars war, 
ist jetzt, wo man seine Zeit kennt, schon deswegen gewiß, weil (wenigstens 
in einem Teil der HSS) häufig der Name des Photios begegnet, der 
lange nach Oikumenios lebte. 

Eine »Oikumenioscatene« zum [1 Korintherbrief hat J. A. Cramer, 
Catenae graecorum patrum in Novum Testamentum, Oxford 1840—1844, 
V p. 345—444 aus Paris. 223 [= 0” 1025 bei von Soden) abgedruckt. 

1) Vgl. darüber auch Bardenhewer in Wetzer u. Weltes Kirchenlexikon? IX 
Sp. 708-711. 

: 2) Vgl. auch Cramer, Caten. VIII praef. p. Vb, 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. I. Ὑποτυπώσεις. XXXI 


Hierin finden sich zwei von den bei Morellus erhaltenen Fragmenten. 
Außerdem gab Cramer im gleichen Bande p. 460—477 zum 1 und 
II Korintherbrief die Collation! eines Codex Bodleianus mit dem Druck 
des Morellus. Die von ihm Auct. T. I, 7 genannte Handschrift ist jetzt 
Bodl. Mise. 185; vgl. H.O. Coxe, Catalogi codd. mss. Bibl. Bodl. Pars 1 
(Oxonii 1853) Col. 739. Die Handschrift ist weder bei Karo-Lietz- 
mann, Caten. graec. catal. noch bei von Soden erwähnt. 

Im Apparat der Fragmente ist Donatus-Morellus mit M, Cramers 
Catene mit C, Cod. Bodl. Mise. 185 mit B bezeichnet. 


Zu Fragment 1. 


Preuschen läßt bei Harnack, Gesch. der altchristl. Lit. I S. 303 
das Fragment beginnen: ὁ Κλήμης ἐν τετάρτῳ τῶν Ὑποτυπώσεων 
ἀγγέλους φησὶ τοὺς δικαίους καὶ ἐναρέτους, und bemerkt dazu: » Wie 
φησί zeigt, sind die Worte nur als ein Referat des Oecumenius über 
die Auslegung des Clemens zu verstehen.<e Aber die Analogie aller 
anderen bei [Oikumenios] erhaltenen Clemensfragmente zeigt, daß die, 
wie es scheint, in B erhaltene Stellung der Worte οὕτως ὁ Κλήμης 
ἐν τετάρτῳ Ὑποτυπώσεων die ursprüngliche ist. Das Subject zu φησὶ 
(nach ἀγγέλους) ist, wie sehr oft bei Clemens, der (nicht genannte) Ver- 
fasser der zu erklärenden Bibelstelle. 

Die Lesart τετάρτῳ verdient den Vorzug vor der Lesart τρίτῳ. 
weil die beiden Citate aus den Hypotyposeis zum II Korintherbrief 
(Fragment 2. 3) aus dem vierten Buche stammen und es nicht wahr- 
scheinlich ist, daß Clemens in einem Commentar, der in acht Büchern 
die ganze Bibel behandelte, die beiden Korintherbriefe auf verschiedene 
Bücher verteilte. Vgl. Zahn, Forsch. III 5. 147f. 

Während Oikumenios sonst regelmäßig beim Übergang zu einem 
anderen Ausleger oder einer anderen Auslegung ein Stück biblischen 
Textes anführt oder wiederholt, schließt sich an Fragment 1 Folgendes 
direkt an: Ei τῆς τοῦ ἀνδρός φησιν ἐξουσίας καταφρονεῖς, κἂν τοὺς 
ἀγγέλους αἰδέσϑητι, ἵνα μὴ αὐτοῖς ἐν ἴσῳ φαίνῃ τῇ ἐξυρημένῃ (vol. 
I Kor. 11, 6) χαὶ οἷον ἀνταίρουσα κατὰ τῆς ὑπὸ ϑεοῦ σοι ἐπιϑείσης 
ἐξουσίας. Diese Auslegung entspricht aber nicht der in Fragment 1 
gegebenen des Clemens, sondern der des Photios (bei Cramer V p. 212, 21). 


1) Bei Benützung der Collation ist zu beachten, daß bei Morellus die 
Seitenzahlen 557—566, im Abdruck bei Migne die Zahlen 566—575 doppelt gezählt 
sind, während die Collation nach einem Exemplar gemacht zu sein scheint, in dem 
dieser Fehler verbessert war; die Angaben bei Cramer sind daher von p. 567 an 
immer um 10 Seiten voraus. 


XXXII Clemens Alexandrinus. 


Deshalb hat N. le Nourry, Appar. in Bibl. max. I Col. 1330 die Worte 
mit Recht nieht mehr unter die Clemensfragmente gestellt. 


Zu Fragment 2. 


Dindorf gibt III p. 493, 10—14 dieses Fragment aus [Oikumenios] 
und dann 493, 25>—30 noch einmal aus Cramer, stellt ihm aber hier 
noch die Worte voran: χαὶ τοσοῦτον, φησίν, οὐδεὶς ἔτι κατὰ σάρκα 
ζῇ" ἐχείνη γὰρ οὐκ ἔστι ζωή, ἀλλὰ ϑάνατος, ὅτι καὶ ὁ Χριστός (lies 
ὕϑεν καὶ ὁ Χριστὸς (ἠλϑενν), ἵνα δείξῃ ὅτι τὸ κατὰ σάρχα ζῆν ἐπαύ- 
σατο. πῶς; οὐ τὸ σῶμα ἀφείς" ἄπαγε. μετ᾽ αὐτοῦ γὰρ ἥξει ὡς ἰδίου, 
χριτὴς ἁπάντων, ἀλλὰ τῶν φυσικῶν ἀπαλλαγεὶς παϑῶν, οἷον πείνης 
καὶ δίψης καὶ ὕπνου καὶ κόπου νῦν γὰρ ἀπαϑὲς καὶ ἀκήρατον ἔχει 
σῶμα. Diese Worte gehen aber nicht nur bei Cramer, sondern auch 
bei [Oikumenios] voran, sind aber dort durch einen neuen Absatz, hier 
durch Wiederholung der biblischen Textworte vom Folgenden getrennt. 


Zu Fragment ὃ. 


Auch dies Fragment gibt Dindorf III p. 493, 16—18 aus [Oiku- 
menios] und 494, 6—9 aus Cramer, stellt aber 494, 1—6 folgende bei 
(Oikumenios] und Cramer vorhergehende, jedoch durch neuen Absatz 
und Wiederholung des Bibeltextes abgetrennte Worte voraus: καϑάπερ 
γὰρ τὸ ϑερμὸν εὐρύνειν εἴωϑεν, οὕτω καὶ ἡ ἀγάπη: ϑερμὸν γάρ τι 
χρῆμα ἡ ἀγάπη" oe εἶπεν" Οὐ μόνον στόματι, ἀλλὰ καὶ καρδίᾳ 
φιλῶ καὶ (καὶ « M) πάντας ἔνδον ἔχο. διό φησιν" »οὐ στενοχωρεῖσϑε 
ἐν ἡμῖν (ἡμῖν ΒΟ ὑμῖν Μὴς, τοῦ πόϑου εὐρύνοντος (εὐρύναντος Β) 
αὐτοῦ τὴν ψυχήν. Diese Worte können schon wegen der verschieden- 
artigen Erklärung von πεπλάτυνται nicht direkt mit dem Folgenden 
zusammengehören. Außerdem würde auf die Erklärung von I Kor. 
6,11®.12% die von Kor. 6, 11". 12 folgen, was auch unwahrscheinlich ist. 


Zu Fragment 4. 


Auf Fragment 4 gehen einige Nachrichten späterer Autoren über 
die Jünger zurück, die zum Teil für selbständige Fragmente der Hy- 
potyposeis angesehen wurden. Am eingehendsten hat darüber gehandelt 
Th. Sehermann, Propheten- und Apostellegenden in TU 31 (Ill. Folge 1) 
S. 293—297. 

1. Schon Rufin läßt in seiner Übersetzung der Stelle Euseb. H. E. I 
12, 3 Clemens auch sagen, daß Matthias zu den 70 Jüngern gehört habe, 
indem er χατέχει λόγος (1 82,8 Schwartz) mit dieit (80. Clemens) übersetzt. 


15 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 1. Ὑποτυπώσεις. XXXTII 


2. Später führte man die Zugehörigkeit aller bei Euseb. H.E.112 ge- 
nannten Jünger zu den Siebenzig auf die Hypotyposeis des Clemens 
zurück und fügte dann noch mehr oder weniger andere Namen hinzu. 
Das zeigen uns die in verschiedenen Rezensionen an Apostel- und 
Siebenzig-Jüngerkataloge angehängten Bemerkungen. 

A. Folgende Worte stehen am Schluß des Apostelkatalogs, der vor 
den Commentaren des [Oikumenios] ed. Donatus Veronae 1532 abge- 
druckt ist (= A), in Cod. Vatie. 1506 f. 73V — DB) nach Schermann 
ἃ. ἃ. 0. S. 295 und Prophetarum vitae fabulosae (Leipzig 1907) 5. 127f!, 
in Cod. Vatopaed. 635 ἢ 10Υ —C) nach Mitteilung von Ph. Meyer 
in R. A. Lipsius, Die apokryphen Apostelgeschichten und Apostel- 
legenden. Ergänzungsheft S. 3 und in Cod. Vatopaed. 657 (=D) bei 
von Soden, Die Schriften des Neuen Testaments I S. 5042, 

Ἔκ τῶν ἀποστόλων τοῦ σωτῆρος τῶν ἑβδομήκοντα γεγόνασιν. 
ὡς ἱστορεῖ Κλήμης ἐν πέμπτῃ τῶν Ὑποτυπώσεων, Βαρνάβας, Σω- 
σϑένης, Κηφᾶς" ὁμώνυμος Πέτρῳ, Ματϑίας ὁ συγκαταριϑμηϑεὶς τοῖς 
ἕνδεχα, Βαρσαβᾶς καὶ Λίνος, οὗ μέμνηται Παῦλος Τιμοϑέῳ γράφων 
(II Tim. 4, 21), Θαδδαῖος, Κλεόπας καὶ οἱ σὺν αὐτῷ. 

14 ἀποστόλων ABC - ὃ ἑβδομήκοντα ACo BD γεγόνασιν ABC γε- 
γόνασι D 15 ἱστορεῖ Κλήμης BCD ἱστορεῖται A πέμπτῃ ΒΟ τῇ πέμπτῃ A 

10 Πέτρῳ CD Πέτρος B Πέτρου A Ματϑίας AB ἥατϑαϊῖος CD ö ABC 
=D 17 Evdeza ΒΟ. δωδεκα A Evdeza C + Εὔβουλος, Πούδης, Κρίσκης ἐν 
τῇ 8 Β (dazu am Rand: ἐν τῇ ἐπιστολῇ οὐχ ἐστίν B) + χαὶ AD Βδαρσαβὰς 
AB Βαρσαββὰς CD Awosg BC 18 Κλεόπας BC zei Κλῶπας AD 

B. In Cod. Ottob. 167 ἢ 147Y (Pseudo-Dorotheos) steht nach Scher- 
mann ἃ. ἃ. 0.: 

Οὗτοι ἐκ τῶν μαϑητῶν γεγόνασι τοῦ σωτῆρος, ὡς ἱστορεῖ Κλή-" 
ung ἐν τῇ € τῶν Ὑποτυπώσεων, καὶ 0001 ἐπίσταμαι τῶν ἀποστόλων" 
Παῦλος, Βαρνάβας, Maoxos, Τίτος, Τιμόϑεος, Πουκᾶς καὶ Σιλουανός. 

3. Am Schlusse des im Chron. Pasch. mitgeteilten Verzeichnisses 
der 70 Jünger steht p. 224 C (Ip. 421 ed. Bonn.): 

Περὶ δὲ τῶν προγεγραμμένων ο΄ μαϑητῶν τῶν μετὰ τοὺς ιβ΄ 
τοὺς προτεταγμένους ἱστορεῖ Κλήμης ὃ συγγραφεὺς ἐν τῇ πέμπτῃ 
τῶν Ὑποτυπώσεων. 

Daß auch diese Angabe indirekt auf die Eusebstelle zurückgeht, 
ist wahrscheinlich wegen der Form, in der p. 213BC (I p. 400 ed. Bonn.) 
Sosthenes und Kephas aufgeführt sind: 


1) Ich gebe die Varianten nach der Ausgabe in der Bibl. Teubn. Die Angaben 
in TU sind nicht völlig gleichlautend. 

2) Man könnte vermuten, daß Vatopaed. 635 und 657 identisch sind, aber die 
Varianten sprechen gegen diese Vermutung. 

3) Die Angabe bei Schermann Κηφᾶς + 6 A ist falsch. 


ΣΝ 
(1 


) 


NXNXXIV Clemens Alexandrinus. 


8. Σωσϑένης, οὗ μέμνηται Παῦλος Κορινϑίοις ἐπιστέλλων. 

γ. Κηφᾶς, ὁμώνυμος Πέτρου, ᾧ καὶ ἐμαχήσατο Παῦλος κατὰ 
᾿Ιουδαϊοσμοῦ. 

Beide Jünger sind auch zusammengestellt in den Verzeichnissen 
von Pseudo-Dorotheos und Pseudo-Hippolytos bei Schermann, Proph. 
vitae fab. p. 141, 1—4; 170, 3f. Vgl. auch R. A. Lipsiusa.a. 0.15. 201. 

4. In Cod. Marcian. lat. 21, 10 (13. Jahrh.) steht nach J. Valen- 
tinelli, Bibl. ms. ad S. Marci Venetiarum, Codd. Lat. Tom. V. Venetiis 
1872 p. 214 hinter der Historia scholastica des Petrus Comestor von 
anderer Hand ein Verzeichnis der Begräbnisstätten der Apostel, in dem 
am Schluß Clemens Alex. citiert wird. Zahn hat es daher als Frag- 
ment 12 der Hypotyposeis abdrucken lassen. Gleichlautend findet sich 
das Verzeichnis auch in Cod. Paris. lat. 9562 (12.—13. Jahrh.) f. 142, 
über den ἢ. A. Lipsius a.a. Ὁ. 1 5. 214f und Ergänzungsheft S. 17 
handelt. Das Verzeichnis lautet nach Valentinelli, Lipsius und 
Schermann, Propheten- und Apostellegenden S. 296 und Prophetarum 
vitae fabulosae S. 213, folgendermaßen (P = Paris, M = Mareian.): 

Petrus et Paulus Romae sepulti sunt. 

Andreas Patrae civitate Achaiae. 

Jacobus Zebedaei in arce Marmarica. 

Joannes in Epheso. 

Philippus cum filiabus suis in Hierapoli Asiae. 

Bartholomaeus in Albone civitate maioris Armeniae. 

Thomas in Calamia eivitate Indiae. 

Matthaeus in montibus Parthorum. 

Marcus Alexandriae in Bueolis. 

Jacobus Alphaei iuxta templum. 

Thaddaeus et Iudas in Beryto Edessenorum. 

Simon Cleophas, qui et Judas, post Iacobum episcopum OXNX annorum 
crueificus est in Jerusalem, Traiano mandante. 

Titus COretae. 

Orescens in Gallüs. 

Eunuchus Candaeis reginae, unus ec LXX apostolis, in Arabia, quae felix 
dieitur, passus! est, ul ait Clemens in quinto libro hypotyposeon, id est in- 
/ormationum. 

19 PatrasP_ AchaieP AcaiaeM 20 Marmarica M marematica P (nach Lipsius) 

22 cherapoli P 24 Calamia P Oolamia M Indie P Iudae M 26 in Bueolis 
Lipsius @n buolis P<M 28 Beryto Lipsius beruto P Britio M Birtha (= Burg) 
Schw 29 Symon P 31 Tytus P 33 Eunueus M septuaginta P apostolis M 
disceipulis P (nach Lipsius) 34 dieitur <M aitP < in Lücke M ypotyposeon P 


1) passus steht in PM, fehlt bei Zahn und Schermann. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. I. Ὑποτυπώσεις. XXXV 


5. Eine andere Nachricht über den Eunuchen der Kandake wird in 
dem von A. Baumstark, Oriens christianus 2 (1902) S. 312—351 heraus- 
gegebenen arabischen Kataloge der 70 Jünger von Abü-l-Barakät auf 
Clemens zurückgeführt (a. a. 0. S. 341). 

Candaces eumuchus, quem Philippus, primus septem (diaconorum), 
baptixavit, in Arabia felice dieta et in insula Taprobana praedicavit, quae 
iuxta mare Erythraeum (sita est), et in numero septuaginta (discipulorum) 
habitus est suffectus pro eis, qui defecerunt, ut Clemens in quinto (hibro) 
simihtudinum seribit. 

In beiden Fällen scheint die am Schluß des Pseudo-Epiphanios- 
textes stehende Notiz von einer Mitteilung des Clemens über Angehörige 
des Siebenzig-Jüngerkreises (vgl. oben 2A) zu einem Mißverständnis 
geführt zu haben. Dieser Notiz geht direkt vorher die Erzählung von 
dem Eunuchen der Kandake (Schermann, Proph. vitae fab. S. 127,5—11); 
hierauf wurde die im folgenden enthaltene Quellenangabe übertragen. 

6. Eine ähnliche Übertragung ist es, wenn nach von Soden I 
S. 364 in Cod. Vatop. 657 das ganze Apostelverzeichnis die Überschrift 
trägt: διάταξις τῶν ἀποστόλων διὰ Κλήμεντος τοῖς ἔϑνεσιν ἀποστα- 
λεῖσα, während der im wesentlichen identische Pseudo-Epiphaniostext 
die "Überschrift hat: Τὰ ὀνόματα τῶν δώδεχα ἀποστόλων (oder τῶν 
δώδεκα ἀποστόλων τὰ ὀνόματα καὶ) ποῦ ἐκήρυξαν τὸ εὐαγγέλιον (τοῦ) 
Χριστοῦ χαὶ πῶς ἐτελειωώϑησαν. 

7. Auf das in Fr. 4.13 und Strom. 11 116, 3 über Barnabas Er- 
zählte geht es in letzter Linie wohl auch zurück, wenn in den Acta SS. 
Juni II p. 438 der Mönch Alexander von Cypern im ’Eyzowo» εἰς 
Βαρνάβαν als seine Quellen den Στρωματεύς und ἕτερα ἀρχαῖα συγ- 
γράμματα nennt. 

Zu Fragment 5. 
Zu welcher Bibelstelle Clemens diese Bemerkung über die Engel 


machte, läßt sich nicht entscheiden; da aber im 5. Buch der Galaterbrief 
commentiert war, stand die Bemerkung vielleicht bei Gal. 3, 19. 


Zu Fragment 6. 

Da der Commentar zum I und II Korintherbrief im 4. Buche der 
Hypotyposeis gestanden zu haben scheint (vgl. Bem. zu Fr. 1), so ist 
entweder πέμπτῳ (ὃ. 196, 22) in τετάρτῳ zu Ändern oder anzunehmen, 
daß Clemens nur gelegentlich auf I Kor. 1, 14 zu sprechen kam. 


Zu Fragment 7. 


In den Sammlungen der Fragmente vor Zahn beginnt das Fragment 
᾿ Ὡ R & R . = 
erst mit 7 οὕτως (S. 197, 9); aber die hier beginnende zweite Erklärung 


XXXVI Clemens Alexandrinus. 


steht in engem Zusammenhang mit der ersten und ist nur durch den 
Gegensatz zu ihr verständlich. 


Zu Fragment 8. 


Die Zugehörigkeit dieses Fragments zum 6. Buch ergibt sich aus 
der Ähnlichkeit des Inhalts mit Fragment 9, für welches das 6. Buch 
ausdrücklich eitiert ist. 


Zu Fragment 9. 


Es ist nieht mehr genau zu scheiden, was in diesem Stück dem 
Clemens und was dem Papias angehört. Daß das Citat von I Petr. 5, 13 
auf Papias zurückzuführen ist, hat E. Schwartz, Über den Tod der 
Söhne Zebedäi (Abh. der Ges. der Wiss. zu Gött. Phil.-hist. Kl. N. F. 
Band VII Nr. 5) S. 20 wahrscheinlich gemacht. 

Über den im Apparat eitierten Prolog zum Commentar des Markus- 
evangeliums vgl. von Soden, Die Schriften des Neuen Testaments I 
S. 574ff. Hier ist $. 576 von dem Typus A% gesagt, daß er nach den 
HSS 4138. und 414! das erste Scholion mit der Notiz »KAnung ἐν ἕκτῃ 
τῶν Ὑποτυπώσεων παρατίϑεται τὴν iorogiav« einführe. Dies Scholion 
(tatsächlich noch ein Stück Prolog), bei von Soden S. 303 (nieht 302), 
3—7 abgedruckt, stammt aber aus Iren. Adv. haer. III 11, 8(II p. 49, 1—7 
ed. Harvey). Daher sagt von Soden, daß der Satz, falls das Lemma 
in A® richtig sei, von Clemens dem Irenäus entnommen sein müßte. 
Aber die Notiz » Κλήμης — iorogiav« ist nicht Lemma zum ersten 
Seholion, sondern Unterschrift zu dem Prolog und ist zugleich mit 
diesem aus der Eusebiosstelle entnommen. Auf Eusebios ist in dem 
Prolog des Vietor bei Combefis, Bibl. graec. patr. auet. noviss. I p.436 C, 
ausdrücklich hingewiesen mit den Worten: καὶ ταῦτα evonosıs Πυσέβιον 
τὸν Καισαρείας ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας λόγῳ ἐν 
κεφαλαίῳ πεντεχαιδεκάτῳ ποσῶς ἐκτιϑέμενον. 

Auf Fragment 9 d. h. Rufin geht auch zurück, was in den Legenden 
von Aquileia Acta SS. April III p. 346sq. mit Berufung auf Olemens in 
sexto disputationis libro über Markus erzählt ist; vgl. Lipsius, Die apo- 
kryphen Apostelgeschiehten und Apostellegenden Il 2 S. 346. 


Zu Fragment 10. 


Es ist wahrscheinlich, daß die Stellen der Apostelgeschichte, in 
denen von Jakobus dem Sohn des Alphaios die Rede ist, Clemens zu der 
von Eusebios überlieferten Bemerkung veranlaßten. Daß im 6. Buch der 
Hypotyposeis die Apostelgeschichte commentiert war, macht auch Frag- 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 1. Ὑποτυπώσεις. XXXVl 


ment 11, wohl eine Notiz zu Act. 17, 5—9, wahrscheinlich. Auch Frag- 
ment 8 und 9 können aus einem Commentar zur Apostelgeschichte (vgl. 
z. B. Act. 12, 12. 25) stammen so gut wie die Notiz gleichen Inhalts in 
dem Commentar zu 1 Petr. 5, 13 steht. Andererseits läßt Fragment 12 
vermuten, daß im 6. Buch der Hypotyposeis auch die Evangelien be- 
handelt waren. 


Zu Fragment 11. 


Die Coniectur Grabes 0» statt ἣν befriedigt sprachlich nicht recht, 
wenn man annimmt, Clemens habe sagen wollen, daß der lason des 
Dialogs identisch sei mit dem von Lukas erwähnten. Deshalb hat 
Harnack TU I 1, 123 und 3, 124 die Coniectur Grabes für unerträglich 
erklärt; er hat aber in der Gesch. der altchristl. Lit. I S. 94 sein Urteil 
darüber gemildert. Mit Recht macht Zahn, Forsch. III S. 74? darauf 
aufmerksam, daß Maximus die Stellung Παπίσκου καὶ Ἰάσονος gegen die 
gewöhnliche Form des Titels gewählt zu haben scheint, um den Relativ- 
satz mit der Notiz über en anhängen zu können. Wahrscheinlich 
ist daher Grabes Änderung doch richtig; jedenfalls ist ἣν» falsch. 


Zu Fragment 12. 


In Vatie. 354 (10. Jahrh.) steht das Fragment am Rand von f. 901 
als Bemerkung zu der Erzählung von der Heilung des Aussätzigen 
Matth. 8, 2ff. Außer Mercati haben über das Fragment ausführlicher 
gehandelt Zahn, Neue kirchl. Zeitschrift 16 (1905) S. 415—419 und 
Harnack, Sitzungsberichte der preuß. Akad. 1904 S. 901 ff. 


Zu Fragment 13. 


Daß das Fragment nicht schon mit Βαρναβᾶς zu schließen ist, wie 
Ittig, Operum Clem. Alex. supplementum p. 164 und nach ihm Potter 
p. 1015 annahmen, zeigt die Übereinstimmung des folgenden Satzes 
δύο δὲ — ᾿ς τοἠηϑεῖς mit Euseb. Η. E. 11 23,3. Dagegen läßt sich 
nicht beweisen, daß auch der nächste Satz mit dem Citat Gal. 1, 19 dem 
Clemens angehört. Immerhin scheint es mir wahrscheinlich, weil Eu- 
sebios erst mit ἐν τούτοις καὶ τὰ τῆς τοῦ σωτῆρος zu etwas Neuem 
übergeht und weil Clemens häufig in ähnlicher Weise nach seinen 
eigenen Mitteilungen ein Schriftwort anführt. Vel. z. B. Fr. 4. 9 

Hieronymus De vir. ill. 2 vermengt die Nachrichten, die Eusebios 
aus Clemens, Hegesippos und Josephos hat, und läßt so den Clemens 
etwas sagen, was nach Eusebios Josephos berichtet, und legt dem 
Josephos Stücke aus den Berichten des Clemens und Hegesippos in den 


XXXVII Clemens Alexandrinus. 


Mund. Auffallend ist, daß die syrische Übersetzung des Eusebios die 
ganze Erzählung des Hegesippos H. E. II 23, 4—18 dem Clemens in den 
Mund legt, indem sie 1123,3 den Namen Hegesippos ausläßt und II 23, 19 
angibt, dies habe Clemens ausführlich erzählt und übereinstimmend mit 
ihm Hegesippos. Doch wird diese Darstellung schon durch den Zusatz 
ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτοῦ ὑπομνήματι 11 23, 3 als unrichtig erwiesen; denn 
weder die Buchzahl noch der Titel stimmt zu dem, was Eusebios II 1, 4 
ausdrücklich angibt. 

Auf Fragment 13, d.h. die Eusebstellen, wird auch zurückgehen, 
was Andreas, Erzbischof von Kreta, in seiner Schrift über Leben und 
Martyrium des Apostels Jakobus, herausgegeben von Papadopulos- 
Kerameus, Avazezta Ἱεροσολυμιτικῆς σταχυολογίας 1 (St.-Petersburg 
1891) S. 2, 6—14 sagt: 

Ἡγήσιππος δὲ καὶ Κλήμης τῆσδέ μοι γεγόνασι τῆς ἱστορίας dı- 
δάσκαλοι, ὧν ὃ μὲν ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτοῦ ὑπομνήματι, ὃ δὲ ἐν τῇ 
ἕχτῃ τῶν λεγομένων Ὑποτυπώσεων κατ᾽ ἐπιδρομὴν γεγράφασι τὰ 
κατὰ laxoßov, οὐ τοῦτον, ὡς εἴρηται, τὸν σκοπὸν βαλλόμενοι, ἀλλ᾽ 
ἐφ᾽ ἕτερα μὲν τῆς γραφῆς τὸν δρόμον ἀνύοντες, ὑπὸ δὲ τῆς μεγα- 
λειότητος τοῦ ἀνδρὸς σιωπῇ παρελϑεῖν τινὰ τῶν ἐχείνου μὴ συγχο- 
ρούμεγοι. 

Dal Andreas die Hypotyposeis des Clemens selbst noch benützt 
hat, wie J. Haußleiter, Zeitschr. f. Kirchengesch. 14 (1894) 5. 74 zu 
zeigen suchte, ist nicht wahrscheinlich. Schon die Verbindung des 
Hegesippos und Clemens erinnert an Euseb. H. Εἰ. II 23, 3. 19, ebenso 
die Quellenangabe ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτοῦ ὑπομνήματι an H. E.11 23, 3 
und ἐν τῇ ἕχτῃ τῶν Ὑποτυπώσεων an H.E. 111, 38. Daß bei Andreas 
ἕχτῃ steht und nicht ἑβδόμῃ wie H. E.II 1,4, während Andreas doch 
wohl an dasjenige denkt, was Euseb. H.E. 11 1,4f und 11 23,3 aus 
Clemens über Jakobus berichtet, ist durch die eben eitierte Stelle I 1,3 
veranlaßt, wo ja ebenfalls von Jakobus die Rede ist. Die Worte xar’ 
ἐπιδρομὴν bei Andreas besagen aber nur, daß weder Clemens noch 
Hegesippos eine Lebensbeschreibung des Jakobus als besondere Schrift 
verfaßt haben; sie treffen also zu, ob die Mitteilungen des Clemens in 
einem Commentar zum Jakobusbrief oder in einem solchen zur Apostel- 
geschichte gestanden haben. Wenn schließlich Andreas a. a. Ὁ. S. 10, 9f 
sagt ὅμοια δὲ τούτοις (d.h. dem Berichte des Hegesippos) εἰσὶ καὶ τὰ 
Κλήμεντος, so ist das wieder nur eine Reminiscenz an Euseb. H. E. II 
23, 19 ταῦτα διὰ πλάτους, συνῳδά γε τῷ Κλήμεντι, καὶ ὁ Ἡγήσιππος. 
Zu dem Resultat, daß Andreas nur aus Eusebios geschöpft habe, kommt 
auch Ph. Meyer, ThLz 17 (1892) Sp. 564. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 1. Ὑποτυπώσεις. XXXIX 


Zu Fragment 14. 


Dindorf ließ III 497, 22—27 auch die auf ἐκαρατομήϑησαν folgenden 
Sätze Euseb. H. E. II 9, 4 τότε δῆτα (so Schw, τὸ τηνικαῦτα δέ Di) 
bis ἀφεῖται διακονίαν als Clemensfragment drucken; aber nicht mit 
Recht; denn Eusebios nimmt hier den durch das Clemensfragment unter- 
brochenen Faden der Erzählung wieder auf: vorher ist Act. 12, 1f eitiert. 
nachher Act. 12, 3—17 verwendet. 

Auf Rufins Übersetzung (I p. 125, 14—24 Mommsen) geht, wie 
Zahn, Forsch. III 5. 76! richtig vermutete, auch zurück, was in (od. 
Trecens. 154 f. 14V steht; vgl. Catal. des bibliotheques des depart. ]I 
(Paris 1855) p. 78. Nach freundlicher Mitteilung der Verwaltung der 
. städtischen Bibliothek in Troyes lauten die Worte: Oceidit autem Tacobum 
fratrem Iohannis gladio. De hoc Iacobo Clemens Alexandrinus historiam 
quandam dignam memoriale) refert. Et [hlis, inquit, qui obtulerat eum 
iudiei ad martyrium, Jacobum seilicet, motus etiam ipse confessus est se 
esse Ohristianum. Et cum ducerentur, in vialm) rogavit Iacobum dari sibi 
remissionem. At ille parumper deliberans: pax tibi, inquit, et osculatus est 
eum. Et ita ambo simul capite ela)esi sunt. 

Ebenso beruht auf Eus.-Rufin die Angabe im Cod. 479 (1 44) der 
Bibliothek zu Toulouse f. 166: Passio saneti Tacobi apostoh, edita a beato 
Clemente, Alexandrino episcopo. Inc. Apostolus Domini nostri Iesu Christi. 


Vgl. Acta SS. Juli VI p. 9. 


Zu Fragment 22. 


Zahn hat dies Fragment zum 5. Buch gestellt, weil es wahrschein- 
lich ist, daß Clemens den Hebräerbrief, als dessen Verfasser er überall 
den Paulus bezeichnet (vgl. z. B. Adumbr. zu I Tim. 4, 10; Strom. 1] 
8, 4; 12, 2; 136, 2f; VI 62, 2), zusammen mit anderen Paulusbriefen 
behandelt hat und für ihn im: 5. Buch neben den kleinen Gemeinde- 
briefen noch Raum war; vgl. Forsch. ΠῚ S. 149. Doch ist es möglich, 
daß Clemens die Bemerkung so gut wie die zu I Petr. 5, 13 an anderer 
Stelle als bei der Einleitung zum Hebräerbrief machte. 

Die von Cramer aus Paris. 238 veröffentlichten, von Dindorf 
III 512, 10—14 als besonderes Fragment gedruckten Worte finden sich 
gleichlautend auch in Ambros. E. 2. inf. Die von Stein aus dieser HS 
als Fortsetzung mitgeteilten, auch bei Cramer (nicht bei Dindorf) 
stehenden Worte ἡμεῖς δὲ λοιπὸν τῆς ἑρμηνείας ἀψώμεϑα gehören 
nicht Clemens, sondern dem Redactor der Catene an, Sehr wahrschein- 
lich hat dieser das Citat selbst nur aus Eusebios entnommen, da es 
neben zahlreichen Citaten aus Paed. I und je einem aus Protr. und 


ΧΙ, Clemens Alexandrinus. 


Strom. das einzige aus den Hypotyposeis ist, die doch für einen Catenen- 
redactor besonders ausgiebig sein mußten. 

(Oikumenios] ed. Morellus, wo sich die Worte mit einigen Varianten 
auch finden, scheint nur eine andere Recension der gleichen Catene 
zu sein. 

Auf das von Eusebios in unserem Fragment Erzählte gehen zwei 
Nachrichten zurück, in denen von dem Verfasser des Hebräerbriefs die 
Rede ist. 

Stephanos Gobaros sagt nach dem Auszug bei Photios Bibl. Cod. 232 
(Migne S. gr. 103 Col. 1104f): Ὅτι Ἱππόλυτος καὶ Εἰρηναῖος τὴν πρὸς 
Ἑβραίους ἐπιστολὴν Παύλου οὐχ ἐχείνου εἶναί φασι, Κλήμης μέντοι 
καὶ Εὐσέβιος καὶ πολὺς ἄλ λος τῶν ϑεοφύρων πατέρων ὅμιλος ταῖς 
ἄλλαις συναριϑμοῦσι ταύτην ἐπιστολαῖς zal φασιν αὐτὴν ἐκ τῆς 
Ἑβραΐδος μεταφράσαι τὸν εἰρημένον Κλήμεντα. Da mit dem ersten 
Κλήμης nur der Alexandriner gemeint sein kann und im Context nirgends 
der Römer genannt ist, muß sich auch τὸν εἰρημένον Kinuevra auf 
den Alexandriner beziehen. Aber diese Verwechslung mit dem Römer 
ist wahrscheinlich durch die nachlässige Berichterstattung des Photios 
verschuldet. Vgl. Lightfoot, S. Clement of Rome 1 8. 188. 

Eine ähnliche Verwechslung liegt auch bei Johannes von Damaskos 
zum Hebräerbrief II Ῥ. 258 Lequien — Migne S. gr. 95 Col. 997) vor. Hier 
heißt es: Τὴν πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολὴν ἱστορεῖ Κλήμης, οὐ μέμνηται 
Παῦλος, ὃς καὶ ἐπίσκοπος Ῥωμαίων ἐγένετο, οἧς Παύλου αὐτὴν 
Ἑβραίοις τῇ Ῥβραΐδι διαλέκτῳ συντάξ ξαντος ἡρμηνεύϑη, ὥς τινες ὑπὸ 
Aovz& τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ος δὲ ἄλλοι, ὑπὸ αὐτοῦ τοῦ Κλήμεντος. 


Zu Fragment 24. 


Daß uns in den Adumbrationes ein Stück der Hypotyposeis er- 
halten ist, wurde früher bestritten, kann aber nach den Untersuchungen 
von Zahn, Forsch. III 5. 134ff nicht mehr bezweifelt werden. Be- 
sonders wichtig für diese Frage ist der in der älteren HS L erhaltene 
Titel: Ex opere Olementis Alexandrini cuius titulus est περὶ ὑποτυπώσεων, 
de seriptionibus adumbratis und die Tatsache, daß in den Sacra Parallela 
Nr. 298 Holl ein Satz der Adumbr. zu I Joh. 2, 3 griechisch mit dem 
Lemma Κλήμεντος erhalten ist. 

Daß die Briefe, deren Auslegung die Adumbrationes enthalten, 
nämlich I Petr., Jud., I. 11 Joh., im siebenten Buch der Hypotyposeis 
commentiert waren, hat Zahn ἃ. ἃ. Ὁ. S. 150 ff wahrscheinlich gemacht. 

Der Übersetzer der Adumbrationes ist nicht bekannt. Aber die 
uns erhaltene Übersetzung ist ohne Zweifel identisch mit derjenigen, 
welche Cassiodorius in der ersten Hälfe des 6. Jahrhunderts für die 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 1. Ὑποτυπώσεις. XLI 


Mönche von Vivarium (bei Squillace in Calabrien) anfertigen ließ. Cas- 
siodorius sagt darüber De institutione divinarum litterarum Cap. VIII 
(Ausgabe von Garet, Rouen 1679) II p.543 (— Migne 8. lat. 70 Col. 1120): 
In epistohs autem canonicis Clemens Alexandrinus presbyter, qui et Stro- 
mateus vocalur, id est, in epistola sancti Petri prima, sancti Ioannis prima 
et secunda et Jacobi quaedam Attico sermone declaravit. Ubi multa quidem 
subtiliter, sed aliqua incaute locutus est; quae nos ita transferri fecimus in 
Latinum, ut exelusis quwibusdam offendieulis purificata doetrina eius securior 
potuisset hauriri. Daß hier statt des Judasbriefes der Jakobusbrief ge- 
nannt ist, beruht wohl auf einem Versehen des Cassiodorius. 

Im Gegensatz zu der 1. Bd. Einl. 5. XLV]J ausgesprochenen Ab- 
sicht hat es sich bei der Bearbeitung der Adumbrationes doch als 
wünschenswert herausgestellt, die beiden dort beschriebenen HSS L und 
M für die neue Ausgabe noch einmal zu vergleichen. Da es mir mög- 
lich war, beide HSS gleichzeitig in München zu benützen, konnte ich 
ihre Eigenart und ihr gegenseitiges Verhältnis besser bestimmen, als 
es bisher der Fall war. 

Zu der ἃ. ἃ. Ὁ. gegebenen Beschreibung ist zunächst hinzuzufügen, 
daß in L außer dem Blatt zwischen f. 3 und f. 4 und den 4 Blättern 
zwischen f. 9 und f. 10 noch zwei ganze Quaternionen und zwar zwischen 
f. 43 und 44 fehlen; f. 43Y schließt mit materilales (Migne 5. gr. 39 
Col. 1780 B), f. 44” beginnt mit diseiplina quoniam (Migne Col. 1794 A). 
Der Verlust wird auch durch die alte, am unteren Rande des letzten 
Blattes jedes Quaternios befindliche Quaternionenzählung bestätigt. Auf 
dem letzten Blatt des noch erhaltenen Restes der HS steht XI; es waren . 
also bis dahin ursprünglich 88 Blätter, von denen jetzt 14-1 16 
verloren sind. Daß das letzte Blatt nicht die Ziffer 67, sondern 68 
trägt, kommt davon her, daß der moderne Paginator die Ziffer 65 aus- 
gelassen hat. 

Zahn hat es Forsch. III S. 13f wahrscheinlich gemacht, daß die 
HS M die Vorlage für den ersten Druck der Adumbrationes durch M. 
de la Bigne bildete. Seine Vermutung kann dadurch zur Gewißheit er- 
hoben werden, daß die Abweichungen der Editio princeps (= P) von M 
sich durch falsche Auflösung von Abkürzungen in M erklären. Einige 
Beispiele: 3. 211, 12 Awius P hms — habemus M. 211, 19 centis P 
cetis = ceteris M. 212, 9 demum P dein —= deinde M. 212, 9 propter 
P g. = qwidem M. 

Somit kann P für die Textgestaltung außer Betracht bleiben. Es 
sei aber bemerkt, daß das, was eben für die Adumbrationes nachgewiesen 


wurde, nicht für den Commentar des Didymos von Alexandrien zu den 
Clemens III. D 


XLI Clemens Alexandrinus. 


katholischen Briefen gilt. Zahn führt a. a. Ὁ. S. 10 als Worte des 
M. de la Bigne an, was in dessen Sacra Bibliotheca sanetorum patrum 
(Paris 1575) Tom. VI Col. 676 am Schluß dieses Commentars über die 
handschriftliche Quelle steht: Hae sunt, lector humanissime, quas ex ve- 
tustissimo membranis seripto codiee, multa sane industria, eum lechonem 
literarum obscuritas plurimum moraretur, Didymi in camonicas epistolas 
enarrationes invenimus. Diese Worte stammen aber nicht von M. de la 
Bigne selbst, sondern sind von ihm aus der ersten Ausgabe des Didymos- 
commentars (Didymi Alexandrini praeceptoris divi Hieronymi in omnes 
epistolas canonicas brevis enarratio, nunquam antehac edita. Biusdem 
Didymi de spiritu sancto lib. III divo Hieronymo interprete. Coloniae 
1531 f.a1Y) abgedruckt!. Daß M dieser Ausgabe als Vorlage gedient 
hat, machen schon die Worte Ziterarum obscurilas unwahrscheinlich; 
denn M ist, abgesehen von einzelnen Abkürzungen, durchweg gut zu 
lesen. Den sicheren Beweis aber, daß M nicht die Vorlage der Ausgabe 
von 1531 war, bieten die Varianten. M zeigt zahlreiche, auf der Colla- 
tion mit einer andern HS beruhende Correeturen einer alten, mit dem 
Schreiber der HS (13. Jahrh.) ungefähr gleichzeitigen Hand. Diese 
Correeturen finden sich, soweit sie die Adumbrationes betreffen, alle 
auch in der ersten Ausgabe dieser Schrift, im Didymoscommentar 
dagegen weicht an solehen Stellen der gedruckte Text stets von M ab. 
Einige Beispiele mögen dies zeigen: Migne S. gr. 39 Col. 1759 B per ea 
quae revelata sunt a saneto spirilu) revelante (nte in Ras. für 12 Buchst.) 
spiritu saneto M. 1760 A saneti eritis quoniam dominus deus vester sanctus 
est) sancti eritis quomiam samctus dominus deus vester M* sancti eritis 
quoniam sanctus dominus deus vester et in alio loco Et saneti eritis quo- 
niam ego sanchus dominus deus vester M:0'"- 1763 A alis sit ad utilitatem, 
alüis ad laesionen] aliis sit noxia (diese Worte M? am Rand), alüs sit 
ad utilitatem, quod ita constare multis rebus ostenditur M. 1768 A impartita] 
in partieipatione M®oT- 1810 Ο Hi qui in dilectionibus vestris maculatis co- 
epulantur) Hi sunt qui in dileetationum suarum maeulis eopulantur ΝΟΥ. 
1816 © dileetiones hiabentes) delectationes habent Meorr. 

M selbst kann also nieht die Vorlage der Ausgabe gewesen sein; 
es ist aber auch nicht wahrscheinlich, daß die Ausgabe aus der gleichen 
HS stammt, aus der M abgeschrieben wurde. Dazu sind die Varianten 
zwischen dem in M von erster Hand Geschriebenen und der Ausgabe 
zu groß. Andererseits war auch L nicht die Vorlage der Ausgabe; 


1) Die falsche Angabe, daß M. de la Bigne der erste Herausgeber des Didymos- 
commentars sei, findet sich auch bei G. C. F. Lücke, Quaestiones ac Vindiciae 
Didymianae. Part. II. (Göttingen 1829) p. 3; abgedruckt bei Migne 5, gr. 39 Col. 
1747 Anm. 


nn: κ-»- 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. I. Ὑποτυπώσεις. XLIU 


diese weicht ziemlich oft von der durch LM gemeinsam vertretenen 
Recension ab. Man muß daher annehmen, daß die Vorlage der Ausgabe 
verloren gegangen ist und die letztere neben LM eine selbständige text- 
kritische Bedeutung hat. 

Wichtiger als die Frage nach dem Verhältnis von L und M zum 
ersten Druck des Didymoscommentars ist für die Adumbrationes die 
Frage nach dem Verhältnis zwischen L und M. 

Preuschen sagt bei Harnack, Gesch. der altchristl. Lit. I S, 306. 
M sei aus einer mit L sehr nahe verwandten Vorlage, wenn nicht aus 
L selbst abgeschrieben. Davon ist das erstere richtig; wenn man die 
Correeturen in M näher betrachtet, so findet man fast immer, daß der 
ursprüngliche Text mit dem in L erhaltenen identisch war, und auch 
sonst sind die Texte nahe verwandt. Dagegen sprechen gegen die An- 
nahme, daß M aus L selbst abgeschrieben sei, alle die Stellen, an denen 
M von erster Hand das Richtige, L aber eine Corruptel bietet. Solche 
Stellen sind: 203, 12 malignam M maligni L; 203, 13 utramque M veram- 
que L; 203, 14 inviceem M in vitam L; 204, 22 abunde elarum ΜΙ abundet 
lasum L; 204, 28 ut sit M <L; 205, 23 praecedentia M praeeidentia L: 
207, 2 praeseripti M perseripti L; 207, 11 et vocati M exuacari L; 207, 13 
constiteramt M constituerant L; 207, 15 converti M comveri L; 207, 18 sua 
M sunt L; 208, 3 carentibus M currentibus L; 208,6 οὗ M ab L; 208, 18 
eomprobat M cum probat L; 208, 20 canibus M carnibus L; 208, 27 con- 
cupiscentüs M concupiscentis L; 210, 3 tangit M agit L* augit Leorr-; 210,23 
maiestatem M modestatem L; 210, 24 proprie divinitati M propriae divinati 
L; 211, 8 fortis M foris L; 211, 29 salWwat M salve L; 212, 3 intellector 
est, utique M intellecto restitutique L; 212, 5 virtutis M wirtutes L; 212. 
10 οἱ Μ ex L. 

Da nicht anzunehmen ist, daß der Schreiber von M in diesen und 
den zahlreichen anderen Fällen, wo M Besseres bietet als L, selbständig 
den Fehler seiner Vorlage bemerkt und richtig verbessert habe, kann M 
nicht aus L abgeschrieben sein. Seine Vorlage war aber viel näher mit 
L verwandt als die Handschrift, nach der dann M durchweg corrigiert 
wurde. Schon die Über- und Unterschriften waren in der den Correc- 
turen in M dienenden Vorlage überall verschieden von der für LM an- 
zunehmenden Vorlage. M scheint hierin ursprünglich überall das Gleiche 
wie L geboten zu haben. Auch der Gesamttitel auf f. 11 steht, was 
weder in der für Zahn noch in der von Preuschen gefertigten Collation 
angegeben ist, auf Rasur und die Spuren des getilgten Textes lassen 
darauf schließen, daß auch hier das stand, was L bietet. Die Lesarten, die 
M aus der zweiten HS entnahm, sind meistens Verbesserungen des Textes: 
man vgl. z. B. $. 203, 10. 14. 15; 204, 2: 205, 5. 19. 35: 210. 14: 


XLIV Clemens Alexandrinus. 


211, 10; 213, 26; 214, 15. Die Textgestaltung beruht daher auf drei 
Zeugen: L, ΜῈ und M?. Welcher von diesen das Richtige bietet, kann 
nur von Fall zu Fall entschieden werden. 

Um den Apparat zu entlasten, seien hier einige Orthographica zu- 
sammengestellt. In den folgenden Stellen liest die hier nieht genannte 
HS, soweit sie für das betr. Stück vorhanden ist, so wie im Text ge- 
gedruckt ist. 

1. Vocale. 

a) ae statt ὁ: praetioso 204, 11 L; praeces 205, 6 L; praesbiter 
210, 1L (psbit ΜῈ; patrae 210, 6 L. 

b) e statt ae: edificatio 203, 15; entsprechend 203, 16 M; celis 
203, 17; entsprechend 207, 10 M; 211, 31 LM; precogniti 204, 
14.15 M; eternus 205, 4; entsprechend 210, 20; 213, 11; 214, 9 
M (etern. corr. aus aetern. 210, 4 M?2);, hec 205, 13; 209, 25; 
210, 11; 214, 27 M; penit. 205, 28; 207, 16 M; quedam 206, 
13 M; cesareanis 206, 19 M; egypti 207, 4 L; presenti 207, 6 L; 
apostate 207, 10 L; ve 208, 3 M; letitia 209, 2 M; equalitatem 
209, 12; 210, 5 M; create 211, 15 L; que 213, 21 M; seeula- 
riter und seculares 213, 25; 214, 31 M. 

c) ὁ statt e; intellig. 209, 18; 212, 8. 30; 214, 5; 215, 10.15 M: 

d) © statt ψ: pr(a)esbiter 210, 1 LM. 

e) u statt οἱ: epistulalm) 206, 25. 26; 209, 26; 210, 25 (209, 21. 23 
abgekürzt) L. 

f) y statt ©: mychael 211, 18 M (michahel L). 

2) Consonanten. 

a) c statt d: sceirco 211, 23; 212, 17 (wdeirco 205,. 28; 213, 9) M; 
quiequid 211, 6 M. 

b) ὁ statt qu: secuntur 203, 23 LM. 

c) e statt ἐ: üustieiam 203, 21 M; precioso 204, 11 M; paeientiam 
204, 27 L; tereium 205, 21 M; tocius 206, 16 (bis) M; inieio 
209, 24: 215, 9 M. 

d) ch statt h: nichil 209, 7 M. 

6) d statt ὁ: ingwid 205, 5. 11; 207, 11 L. 

f) h überflüssig: sathanae 206, 2 M; abhominabilis 208, 14 LM; 
danihel 209, 3 L; michahel 211, 18 L; samuhele 211, 24 L; 
heliseus 211, 24 Μ, 

g) %k statt ce: kmi 208, 22 (carissimi L); vgl. 214, 17 mit Anm. 

h) m statt mn: compositionem 203, 14 M; impossibile 209, 5 M; 
immobiles 211, 15f M. 

i) n statt d: annuntiata 204, 4 M. 

ἸῺ n statt m: tanguam 207, 27; 214, 13 M; cireunferuntur 208, T M. 


1). Bemerkungen zu den Fragmenten. I. Ὑποτυπώσεις. XLV 


l) p überflüssig: condempnabant 205, 1 M; contempnentes 213, 2 M; 
assumptionem 207, 24; 211, 14 Μ. 

m) p statt pp: apellat. 210, 20 f; 212, 29; 214, 33 M. 

n) s fehlt nach x: in Formen von ezistere 204, 30; 207, 3,211, 16; 
214, 27 M; von extare 205, 25; 206, 26f M; 210, 3 LM. 

0) ὁ statt ὁ: fatientes 205, 7 M; iuditia 208, 11 L; fidutiam 213, 38: 
214, 18 M; inditium 215, 19 M. 

Ferner stelle ich zusammen, an welchen Stellen der Text unserer 
Ausgabe auf Grund der HSS von den Ausgaben Dindorfs und Zahns 
(die früheren Ausgaben lasse ich unberücksichtigt) abweicht. Nicht 
aufgeführt sind die meisten ÖOrthographiea und die Stellen, wo der 
Apparat selbst über die Lesart der HSS und hiermit über den Grund 
der Abweichung von den früheren Ausgaben Auskunft gibt; z. B. 203, 10. 
14.23. Im Apparat blieben die Varianten der Ausgaben unerwähnt. 

S. 203, 9 nostram LM vestram Di 

203, 9 nostra LM id nostra Di 

203, 11 iustam LM iniustam fieri Di 

203, 17 spiritalis LM spiritualis Di 

203, 17 c(a)eis LM coek Di 

203, 21 intelleetum LM per intelleettum Di 

204, 6 manifestata LM manifesta Di 

204, 23 et sumus LM < Di 

204, 30 erat illis LM illis erat Di 

204, 30 sive LM vel Di 

205, sumentes LM perpetientes Di 

205, 5 sanctos M (< L) hoc est sanctos Di 

205, 10 inguit LM < Di 

205, 16 sustineret LM sustinet Di 

205, 19 etiam LM < Di 

205, 20 quae LM gqwi Di 

205, 23 erudiuntur iudieia LM iudieia erudiuntur Di 
205, 28 etiam M et Di 

206, 1 in spirituw «ὦ nach deum M nach vivant Di 


"Ὁ 


206, 4 etiam M et Di 
206, 4 multimodis M multis modis Di 
206, TeM<' Di 


206, 8 hie M hoe Di 

206, 13 pulchritudo M puleritudo Di Zahn (angeblich nach M) 

206, 17 ipse LM ipse. »Salutat vos Marcus filius meus« (— 1 Petr. 
ὅ, 18) Di 


206, 18 palam «ὦ nach evangelum M «ὦ nach seetator Di 


XLVI 


Clemens Alexandrinus. 


19 petitus M penitus Di 
21 a Petro M Petro Di Zahn (angeblich nach M) 
22 quoque M quoque et Di Zahn 
22 stilo M stylo Di Zahn 
22 agnoscitur M agnosceret Di (nach Zahn in ΜῈ) 
27 dieit LM dieit Zahn 
10 e(aJelum LM coelum Di Zahn 
11 magni LM magnae Di 
13 dieit LM dixit Di (nach Zahn in M) 
24 (bis) Moysi LM Moysis Di 
20. 27 quaecumgue L (in M abgekürzt) quaeeungue Di Zahn 
2 veneriacis LM venereis Di 
8 infideles LM et infideles Di 
12 hereditatem LM haereditatem Zahn 
12 promeretur LM promereretur Di 
14 finis est LM est finis Di Zahn (angeblich nach L) 
18 prophetam LM prophetiam Di 
18 sunt LM < Di (Zahns Angabe: sunt « L ist falsch) 
19 a fidelibus LM ab infidelibus Di 
30 sanela LM < Di 
25 w! LM < Di 
1. 2 inmaculatos LM immaeulatos Di 
6 quaeeumque LM quaeeungue Di Zahn 


‚11 significat LM significant Di 


11 sanctos angelos LM angelos sanctos Zahn 
13 quae LM qw Di 
19 siquidem LM < Di 
24 quod audivimus nach initio LM nach nostris Di 
25 evangeho LM evangelium Di 
26 spiritale LM spirituale Di 
4et L.M<Di 
15 etiam LM et Di (Zahns Angabe: et M ist falsch; ebenso 
210, 35: 211, 24; 212, 17). 
West LM < Di 
24 coaptavit LM cooptawit Di 
25 etiam LM et Di 
1 non sunt ullae LM sunt nullae Di 
4 contraria LM contrariae Di (Zahns Angabe: contrariae L 
ist falsch) 
6 monadam LM monadem Di 
10 f videlicet si mentimur LM sive Di 


ee ΨὍ0Ν 


8. 211, 
211, 
911, 
211, 
411, 
911, 
911. 
511. 
211, 
211, 
211, 
213, 
213, 
212 
213, 
213, 
212, 
212, 
213, 
213, 
213, 
213, 
213, 
213, 
213, 
213, 
213, 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. |. Ὑποτυπώσεις. XLVII 


11 enim LM < Di 

12 apud LM ad Di 

14 assumtionem (wie 207, 24) L assumptionem M Di Zahn 
16 ex(s)istentes LM et exsistentes Di 

19 ceteris LM sanctis Di 

20 Moyse LM Moysi Di 

24 sieut LM sieuti Di Zahn 

24 etiam LM et Di 

24 enim LM etiam Di und (angeblich nach L) Zahn 
26 inoperabatur LM operabatur Di 

30 ac sequente L assequente M assequentes Di 

9 deinde LM demum Di 

9 quidem LM < Di 

17 etiam LM et Di 

20 secundum intellecum, secundwm testamentum M « Zahn 
22 suum inquit M inguit suum Zahn (angeblich nach M) 
23 etiam M et Di 

25 ingwt M < Di 

28 vocat M vocare Di 

9 nobis M vobis Di 

9 pertransiet M pertransit Di 

14 permanet M permanens Di 

16eM<Di 

22 eo M de Di 

22 et M<{ M nach Zahn 

26 deum M < Di 
30 fact M < Di 

32 conprehensibiliter M comprehensibiliter Di Zahn 

33 parte diaboli M patre diabolo Di 
33 eadem quae M eundemgque Di eademque Zahn 

33 ile M << Di (il Zahn) 

3 est ex deo M ex deo est Di 

6 eseM <Di 

10 Ohristus M Christi Di 

23 ingwt M < Di 

3eeM < Di 

4 est! M « Zahn (angeblich nach M) 

Ὁ Ε perfectionem M perseeutionem Di 

10 eontuetur M continet Di 

13 suseipere M suspicere Di 


15 eos M<Di 


XLVII Clemens Alexandrinus. 


Die vorstehenden Seiten sollten eben ausgedruckt werden, als ich 
von Dr. Mereati die Mitteilung erhielt, daß er eine dritte HS der 
Adumbrationes gefunden habe. So können die Angaben über die HS und 
die Kollation derselben, die mir von Dr. Mercati freundlichst zur Verfügung 
gestellt wurden, wenigstens an dieser Stelle noch eingeschoben werden. 

Es ist die HS Vatie. L 6154 (— V), eine von verschiedenen Händen 
geschriebene Miscellanhandschrift des 16. Jahrhunderts, 24,2 >< 14,2 cm 
groß. Der Inhalt ist sehr mannigfaltig: es sind die verschiedenartigsten 
von verschiedenen Sehreibern herrührenden Stücke in dem Bande ver- 
einigt. Die Adumbrationes stehen f. 199—209. Vorhergeht » Discorso 
fatto sopra le lamentatione del Profeta Hieremia da Gio. Paulo Eustachio.s 
Nach den Adumbrationes folgt: »In epistolam Judae Didimi expositio. 
Subintroierunt enim quidam — qui non crediderunt perdidit. Qwdam 
homines impü seriptura divina quodam wutentes dolo.« Expl. »quod vere 
firmatur ex his quae postea subiungit apostolus dicens: Prophelavit autem 
septimus ab Adam Enoch.« 

Die Adumbrationes wurden von einem nicht-italischen Schreiber 
geschrieben, aber von einer italischen Hand der zweiten Hälfte des 
16. Jahrhunderts durcheorrigiert. Die Correeturen sind nach einer 
Handschrift gemacht, wie die Art der Verbesserungen beweist. Die 
naheliegende Vermutung, daß die Correeturen etwa nach der Editio princeps 
von 1575 gemacht seien, läßt sich durch folgende Beobachtung wider- 
legen. Die Worte: Ideirco etiam subnectit, dicens: »vivant secundum deum 
in spiritu.s Sie Paulus quoque (ὃ. 205, 23—206, 2 dieser Ausgabe) sind 
von V* ausgelassen, aber von V?2 am Rande nachgetragen. In der 
Editio princeps ist die Wortstellung verändert: »ivant in spiritu seeum- 
dum deum; ὟΣ dagegen stellt die Worte wie M. 

Ich stelle auch hier zunächst die Orthographica zusammen. 


1. Vocale. 
a) e statt ae: vite 203, 7; 210, 10. 16; 211,7; 213, 8; que 203, 11. 23; 
204, 3. 5. 14. 18. 24. 25; 205, 18. 20. 21; 206, 20. 21; 208,2. 26; 


209, 13; 210,17. 20; 211,8. 32; 212,4; 213; 6.8. 15. 21. 33; 214,16; 
215, 3. 18; quedam 203, 15; 206, 13; 212, 9. 10; quecumque 207, 2T; 
209, 6; edificatio 203, 15: entsprechend 203, 16 f; 208, 22f; celis 
203, 17; entsprechend 207, 10; 211, 31; angelice 203, 18; propheie 
203, 23; hee 203, 23; 205, 13; 209,25; 210, 11; 213, 7; 214, 27; 
apostate 204, 9; 207, 10; precognitam 204, 14; entsprechend 204, 15; 
eternum 204,19; entsprechend 205, 4. 5; 210, 4. 20; 213, 11; 214, 9; 
anime 204,25; 206, 13; 208,27; peniteant 205,28; penitwisse 207, 16; 
sathane 206, 2; gratie 206, 4. 16; rome 206, 18; cesareanis 206, 19; 
memorie 206, 20; hebreos 206, 23; iude 206, 25: egypti 207, 4; ade 


1). Bemerkungen zu den Fragmenten. I]. Ὑποτυπώσεις. XLIX 


208, 4; infrucluose 208, 8; mortue 208, 9; predestinata 208, 11; vustieir 

208, 22; glorie sue 209, 1. 2; letitia 209,2; equalitatem 209,12; 210,5; 

substantie 210, 5f; tenebre 211,1. 4: 212, 18: ulle 211, 1: he 211,15: 

primitive 211, 15; create 211, 15; egqwiwoce 211, 17; preparata 212, 21: 

seculi 213, 8; seculares 214, 31; iste 214, 26: salutifere 214, 26. 

b) ö statt δ: intelligitis 209, 18. 
ce) ὁ statt y: presbiter 210, 1; babiloniam 215, 4. 
d) y statt ἐ: desyderant 204, 10; sydera 208,14. 
2. Consonanten: 
a) ὁ statt ὦ: gwiegwid 211, 6. 
b) e statt ch: enoc 208, 18. 
c) e statt ἐ: iusticiam 204, 13; 206, 6. 10; 213, 22; iustieie 208,22; in- 

tusticiam 213, 33; inieio 210, 2; duriciam 210, 14. 

d) ch statt c: charitas, charitatem, charissimi 210, 25. 27; 212, 11. 13. 

12213, 27; 214, 17..21:°22;215, 6. 

e) h überflüssig: sathane 206,2; h fehlt: ioannis 209, 23; 215,2. 3; 

toannes 210, 13. 

f) % statt c: Kmi 208, 22. 

9) m statt n: compositionem 203, 14; immaeulatos 209, 2. 

h) n statt d: annuneiata 204, 4. 

1) n statt m: quenguam 211, 2. 

k) p überflüssig: assıumptionem 207, 24. 

1) s fehlt nach x: extabamus 205, 25; executus 206, 22; extans 206, 26 f: 

ewistentes 207, 3; extantis 210, 3. 

m) ὁ statt e: inditium 207, 3; supplitium 207,5; delitüs 213, 25. 
n) % statt s: zodama 207, 15; elizeus 211, 24. 

Eine orthographische Eigentümlichkeit ist ferner, daß am Anfang 
der Sätze mehrfach /f statt / steht: fertur 210, 12: firatrem 212, 23: 
ffortitudinem 213, 2; ffilii 213, 3. 

Im folgenden gebe ich die Collation der HS mit dem Text dieser 
Ausgabe; die Übereinstimmungen von V mit LM gegen frühere Ausgaben 
bleiben also unerwähnt, wenn die Ausgabe der Lesart der HSS folgt. 

203, 1—4 Expositiones Clementis episcopi Alexandrini in epistolas ca- 
nonicas. Dazu am Rand: et primo Petri apostoli primam. 8 Jesu 
Christ <V 10 dicebat (wie LM*) 14 enim <V (wie LM*) 15 se— 
coaptantes| ad quedam congruentia eoaptantur 204,1 prophetas V* cet. pro- 
phetaretV?amRand et<V 2possessionem] passionem inquit (vgl. LM*) 

4 vos] vobis (wie Meorr.) 5 Zatet (wie L) 11 indipisei] in id ipsum 
14 precognitam 15 quippe V? quwidem V* 16 manifestus 26 maledicebat 
V* remalediceebat V? 28 se <V (wie L) 205,5 »Dbonoss sanetos 
»videre bonos< eterna gaudia 1 domini <V*+V? 12 offerat mor- 


L Clemens Alexandrinus. 


tifieatäs  vivifieatüs 15 sonitum) vitam 19 provectus etiam) + ex 
(wie LM*) 28-206, 2 ödeirco — quoque <V*+V?: 206, 1 viwens V? 
Sie) sieut V2 4 multis modis 8. qui est — spiritus] quod est glorie 
eius et honoris et virtutis dei, et qui est eius spiritus 9. possessivum] 
+ est  significat angelieum spiritum 11  profeetum. Introductorum 
fidelium potest 11} etiam sie <V 18 οἷ aet 14 inchoandi iudieii 
17 dator est. Ipse Marcus 111 sectator) praedieator 18 praedicanti 
23 Subseriptio <V 25 Eiusdem Olementis in epistolam Jude expositio 
27 et cum (wie L) 28 eius <V quid <V (vgl. 209,17) 29 
eius ex) eius (wie M) 207, 9 habitabulum 10 ac] οἱ (wie 208,1; 
211,23) 108 significat etiam apostate et facti sunt 11 dei 15 1 con- 
stituti erant 14 deviei 15 propria reverti nequeunt xodama 11 
quidem <V 118} in imaginatione 24 confirmat Ν 2 affırmat \V* 
208, 1 ac] et (wie 207, 10; 211, 23) 2 venereis 3 v/l| V* veh V? 4 viam 
5 nubes]) nobis 9 fidelitatis Ν 2 felieitatis V* 11 dei (wie M.de la 
Bigne) 15 sielis < V 20 carnibus (wie L) 23. 24 quosdam — 
quibusdam (wie M) 27 maculata (wie Zahn 8.97) 209, 11 wirtutis) 
+ dei enim) etiam (wie M) 14 Cum (wie M.de la Bigne) dextera 
17 sed quid dixit) dieit (vgl. 206, 28) 21 Subseriptio <V 23 Expo- 
sitio eiusdem in epistolam Joannis catholicam (+ primam VW?) 25 con- 
sequenter (wie L) evangelium 25f hec epistola etiam V* etiam hec epistola 
V2 210,4 significativum]) significati verum 13 quoniam Johannes) Jo- 
annis 16 infert (wie Μὴ 21 semper <V 25 ipsa <V*+V? 
211,2 mala 5 divina praecepta 6 monas <V 8 vos (wie LM) 
10 eius? <V (wie LM* 14 etiam]) + pro nobis 16 cum] et cum 
(wie Μὴ) 20 moysi angelus <V 22 quwidem 23 ac] et (wie 207,10; 
208,1)  solique]) soli et V* solique et 5 26 operabatur 212, 8 opi- 
nionum 11 infert (wie M) 26 profeetiones 27} quidem vocat eos V* 
quidem eos vocat V! eos quidem vocat 2 29 autem) + et (wie M*) 
213, 2f Fortes — signifieat) fortitudinem per üuwenem et tolerantiam palti- 
entiamque significat 4 confugierunt 6 dieitur? (vgl.M) 7 bona] ido- 
nea est 18 neque) nee 22 eo V? dee V* 25 saeculariter) singulariter 
29 ad) in 32 sieut 214,2 cepit 6 dieitur T suum et (wie M*) 
10 vivens <V*-+-V?  permanet) remanet 11 apostolis!) eredentibus 
(wieM) si) sie 12 ergo] + üle 18 habemus 27 ipsa] ipsius 99 
Subseriptio <V 215,2 In secundam Joannis epistolam 4 Electam 
(wie Μὴ) 6 extra caritatem non esse) extare charitatem (vgl.M*) 7 ere- 
dere (wie M) 5. in intellectu) intelleetum 12 dixerit\+ei 13f Tales 
— conquirere) non salutare prohibet et in hospitium suscipere, hoc enim 
inhumanum est, sed non conquirere (vgl. ΜῊ 710 ἢ rationibus veri simi- 
libus indueti 17 oportet) potest ASf postguam — indieium]) et postquam 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. 1. Ὑποτυπώσεις. LI 


ad orandum surgitur, salutatio est que gaudiü et pacis indiecium (wie M*) 
19 Subseriptio: Expliciunt adumbrationes clementis in epistolas canonieas 
apostolorum Υ 2. 

Was das Verhältnis von V zu LM betrifft, so geht aus den 
Varianten mit Sicherheit hervor, daß V weder aus L noch aus M stammt. 
- Mit M ist V aber näher verwandt als mit L; vgl. z. B. die gegenüber 
L gemeinsamen Lesarten von MV: mahignam 203,12; occasionem 203,12: 
accipiat 203, 12; utramque 203, 13; deo 204, 14; quidam 204, 18; abunde 
clarum 204, 22; ut sit 204, 28; operetur 205, 17; praecedentia 205, 23: 
iudicentur 205, 25; eius 206, 29; praeseripti 207, 2; et vocati 207, 11: dei 
207, 11; sua 207, 18; carentibus 208, 3; ob 208, 6: comprobat 208, 18: 
redarguti 208, 19f; guosdam — quibusdam 208,23. 24; inmaculatos in letitia 
209, 1f; etiam statt enim 209, 11; sanctarumque 209, 13; virtutum 209,13; 
non e 209, 16; tangıt 210, ὃ: domini 210,8; nostrae 210,9; infert 210, 16: 
212, 17; maiestatem 210, 23; proprie divinitati 210, 24; fortis 211,8; et 
cum 211, 16; per 211, 29. 

Daneben fehlen aber auch nicht Stellen, an denen LV gegen M 
zusammengehen; z. B. inguwit 204, 27; se <LV 204, 28; inguwit > nach 
enim 205, 3; videlicet » nach nobis 205, 25; et cum 206, 27: in iudieium 
& nach sunt 207, 3; carnibus 208, 20; consequenter 209, 25: infima 
210, 11; se 210, 17; ac sequente 211, 30. 

Keine Verwandtschaft besteht zwischen V und Μη: vgl. 205, 19: 
211,10; 212, 29; 213, 2f; 214, 7; 215, 6. 13f. 18f; nur 205, 25 bieten 
Meor.V iudicentur. 

Der selbständige Wert der HS zeigt sich an mehreren Stellen. 
208, 11 (dei); 27 (maculata); 209, 14 (Cum) bestätigt sie Conjecturen, 
die bereits in den Text aufgenommen wurden. Außerdem scheint die 
HS die richtige Lesart allein erhalten zu haben an folgenden Stellen: 
205, 5 »videre bonos« aeterna gaudia; 206, 8 quod est gloriae eius et honoris 
et virtutis dei et qui est eius spiritus (das Wort gloriae 206, 9 läßt darauf 
schließen, daß es auch im Vorhergehenden stand); 206,9 est »eiuse: 
214, 15 habemus; 215, 6 exstare caritatem; 215, 13f non salutare prohibet 
et in hospitium suseipere, hoc enim inhumanum est, sed non conquirere: 
215, 17 potest; 215,18f et posigquam ad orandum surgitur, salutatio est, 
quae gaudiü est) et pacis indiecium. An den Stellen 215, 6. 13f. 18f 
scheint durch V die von M? getilgte Lesart von M* erhalten zu sein. 

Schließlich seien hier noch einige Conjeeturen Mercatis mitgeteilt, 
die er mir zusammen mit der Collation sandte: 204, 11 prospeetum: 204, 23 
ehrisi — ygıorol; 207, 20 f [maiestatem autem blasphemant) oder 21 hoe 
est (spernunt); 208, 13 gentilium; 208,20 carnlalyibus; 209, 14 honor: 
(esse); 214, 10 f [hoc est pro eredentibus]; 214, 26 virtutes (dei). Hiervon 


ot 


1( 


LII Clemens Alexandrinus. 


möchte ich prospeetum, |maiestalem autem blasphemant], carnlal)ibus, 
honore (esse) zur Aufnahme in den Text empfehlen. 


11. ΠΕΡῚ TOY IIAZXA. 
A. Zeugnisse. 

1. Euseb. H. E. VI 13, 3. Τό re Περὶ τοῦ πάσχα σύγγραμμα (im 
Verzeichnis der Schriften des Clemens). Darnach Hieron. De vir. ill. 38 
De pascha liber unus. 

2. Photios Bibl. Cod. 111. Ἐπαγγέλλεται δὲ καὶ ἄλλα πεποιῆσϑαι 
αὐτῷ συγγράμματα οὐκ ὀλίγα, καί γε καὶ ὑφ᾽ ἑτέρων πεποιηκέναι 
μεμαρτύρηται. περί τε τοῦ πάσχα κτλ. 

Vgl. außerdem die Einführungsworte der Fragmente. 


B. Bemerkungen. 
In mehreren HSS ist ein Stück mit der Überschrift “ἀπόδειξις Κλή- 
μεντος περὶ τοῦ πάσχα erhalten. Die mir bekannten HSS sind folgende: 
1. Vatic. graee. 840 f. 216—217T— V 
2. Vatic. Regin. 22! ΞΞ- ἢ 
3. Vatie. graec. 573 f. 78ν---Ἴθτ, 
4. Vindob. theol. graec. 58 f. 135 ’—136". 
5. Athoscodex 4817 (Bibl. μονῆς Ἰβήρων 697) Nr. 32. 

Aus den ersten beiden HSS wurde der Text von Pitra, Iuris 
ecelesiastici Graecorum historia et monumenta I (Rom 1864) p. 299 
unter den Anmerkungen zu Const. apost. V 13 veröffentlicht. Obwohl 
das Stück sicher nicht von Clem. Alex. herrührt, sondern viel jünger 
ist, sei es doch hier abgedruckt, um die Identification zu erleichtern, 
wenn das Stück in neuen HSS aufgefunden wird. 

Γίνωσχε εἶναι τὴν ἀρχὴν τῆς μ΄ ἀπὸ τῆς δευτέρας τῆς τυροαπο- 
ϑέσεως ἕως τῆς παρασχευῆς τῶν βαίων, συναριϑμῶν σάββατα καὶ 
χυριαχάς, μὴ νηστεύων δὲ σαββάτῳ καὶ κυριακῇ, ἐπειδὴ κανών ἐστιν 
ὁ λέγων" εἴ τις νηστεύει ἐν κυριακῇ ἢ ἐν σαββάτῳ πλὴν τοῦ Evog, 
ἀνάϑεμά ἐστιν. εἰ δέ τις πρὸς ταῦτα εὐρεϑῇ ἀντιλέγων, εἰπὲ αὐτῷ" 
δεῦρο δὴ τῇ σοφίᾳ σου, καὶ ἄνωϑέν ποϑὲν ἀρξάμενος ἀπὸ δευτέρας͵ 
καταλέγων δὲ εἰς παρασκευὴν παράστησον ἡμέρας μ΄ καὶ πείϑομαί 
σοι χἀγώ, ϑέλεις μετὰ σαββάτων καὶ κυριακῶν, ϑέλεις χωρὶς αὐτῶν 
πρὸ τῆς ἑβδομάδος τοῦ πάϑους. ἔξωϑεν γὰρ τῆς τεσσαρακοστῆς 
ταύτην ἐνομοϑέτησαν οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι δι᾿ ἄλλην εὐλογωτάτην 
αἰτίαν" πᾶσαι γὰρ αἱ παρ᾽ ἡμῶν νηστευόμεναι ἡμέραι ἀποδεκάτωμά 
εἰσι τοῦ ὅλου χρόνου. εἰ γὰρ τὰς ἕξ ἑβδομάδας τῆς μ΄ νηστεύομεν, 

1) Nach der Angabe Pitras; aus dem Katalog Stevensons (Rom 1888) ist 
es nicht zu entnehmen. 


a τ σον ον 0. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. II. Περὶ τοῦ πάσχα. ΠῚ 


’ 


αἱ τριάκοντα ἡμέραι ἀποδεκατοῦσι τὰς τ΄ ἡμέρας τοῦ ὕλου ἐνιαυτοῦ. 
χάριν οὖν τούτου προσέταξαν οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι νηστεύεσϑαι τὰς ε΄ 
15 ἡμέρας μετὰ τὴν ἑβδομάδα τῆς ν΄ καὶ τὸ σάββατον τῆς μεγάλης EBdo- 
uados, διὸ καὶ τὸ καὶ τὰς ξ΄ ἡμέρας μέλλειν ἀποδεκατοῦσθϑαι: χαὶ 
λοιπὸν μεμενήκασι πεντετέταρτον, προσέϑηκαν δὲ ὑπὲρ αὐτῶν τὸ 
ἥμισυ τῆς νυχτὸς τέταρτον. χάριν τούτου παρέτειναν λέγοντες νη- 
στεύειν ἡμᾶς μέχρις ἀλεχτοροφωνίας, ἐπιφωσκούσης μιᾶς σαββάτων, 
20 ἥτις ἐστὶ κυριακή. γίνωσκε δὲ καὶ τοῦτο᾽ ἐάν τις μὴ δυνηϑῇ νηστεῦ- 
σαι ἕως τῆς τεταγμένης ὥρας, συγγνώμην ἔχει παρά τε τοῦ ϑεοῦ καὶ 
τῶν ἁγίων ἀποστόλων. κατὼν γάρ ἐστιν ὁ λέγων ἕχαστος ὑμῶν 
ἀγωνιζέσϑω zara τὴν ἰδίαν δύναμιν. ἐὰν δέ τινες τῶν φιλονειχῶν 
καὶ ἐναντίων λέγουσι" διὰ τί ὁ Χριστὸς νηστεύσας ἡμέρας μ΄ μετὰ 
25 σαββάτων καὶ χυριαχῶν ὑμεῖς οὐ νηστεύετε σάββατα καὶ χυριακᾶς; 
ἀποκρινόμεϑα πρὸς αὐτοὺς οὕτως: ἀλλ᾽ εἰ χαὶ ὑμεῖς μέμψεσϑε τὸν 
νομοϑέτην GG οὕτω χαρισάμενον ἡμῖν ἀναπαύεσϑαι σάββατα καὶ κυ- 
ριακάς, ἡμεῖς δοξάζοντες καὶ τιμῶντες αὐτὸν δεχόμεϑα μετ᾽ εὐχαρι- 
στίας τὸ δῶρον. 
4 χυριακῇ) + ἢ ἐν ἑορτῇ ἢ 5 ἀνάϑεμα ἔστω ἢ ἀντιλέγων) + ἀνάϑεμα 
ἔστω R 6 ἄνωϑεν)] ἄλλοϑεν ἢ ποϑεν) ποτε Pitra 7 παρασκευὴν] + οἷαν 
ϑέλεις R πσαράστησον] + μοι ἢ 1{Πἀποδεχατώματά ἢ 18 τ΄ ἡμέρας] ξ΄ 
πεντετέταρτον ἡμέρας πρὸς ἀπαρτισμὸν ἢ 14 ε΄ ἡμέρας bis χαὶ <R 15 [μετὰ 
τὴν ἑβδομάδα τῆς νἼ Pitra 16 μέλλειν <R 17 πεντετέταρτον) + ἀδεχά- 
τωτοι R ὑπὲρ αὐτῶν) καὶ R 98 f ἐὰν --- λέγουσι] πρὸς τοὺς λέγοντας R. 


Zu Fragment 27. 


Die Echtheit dieses Fragments ist sehr fraglich; doch läßt sich auch 
die Unechtheit nicht sicher erweisen. 


Zu Fragment 28. 


Fragment 28 wurde zuerst von Th. Ittig, Operum Clem. Alex. suppl. 
(Leipzig 1700) Praef. ὃ IV aus Ὁ. Petavius, Uranologion (Paris 1630) 
p- 399 entnommen und unter die Clemensfragmente gestellt. 


II. KAN2N EKKAHSIASTIKOS H ΠΡῸΣ ΤΟΥΣ 
IOYAAIZONTA2. 


A. Zeugnisse. 


© ς ’ r 2 - - x 
1. Euseb. H. E. V1 13, 8ὃ.. Ὁ ἐπιγεγραμμένος Κανὼν ἐκκλησιαστικὸς 
a > fs A 2 = ἢ > EN 
ἢ Πρὸς τοὺς Ἰουδαΐζοντας, ὃν ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ δεδηλωμένῳ ἐπισχύπῳ 
> . an « . a NN ας - . 
ἀνατέϑεικεν (im Schriftenverzeichnis). Statt 7 übersetzt Yarm, und üst 


LIV Clemens Alexandrinus. 


geschrieben; bei Rufin heißt die Stelle: ide, qui conseribitur » Canon ecele- 
siastieuse. item alius de his, qui Iudaicum sensum in seripturis sequuntur, 
quem ad Alexandrum supra dietum episcopum seribit. 

2. Hieronymus De vir. ill. 38. De canonibus ecelesiastieis et adversum 
eos qui JIudaeorum sequuntur errorem liber unus, quem proprie Alexandro, 
Hierosolymorum episcopo, προσεφώνησεν. 

3. Photios Bibl. Cod. 111. Περὶ κανόνων ἐχχλησιαστιχῶν κατὰ 
τῶν ἀκολουϑούντων τῇ τῶν Ιουδαίων πλάνῃ, ὃν ᾿Αλεξάνδρῳ “Teg000- 
λύμων ἐπισκόπῳ προσειπεῖν (|. προσεῖπεν). Es stammt dies durch 
Vermittelung der Epitome des Hesychianischen OvoucroAoyos (vgl. 
G. Wentzel, Die griech. Übersetzung der viri inlustres des Hierony- 
mus TU XIIL3 S. 41 ff) fast wörtlich aus der griechischen Übersetzung 
von Hieron. De vir. ill. im sog. Sophronios, wo die Worte bei von Geb- 
hardt, TU XIV 1b 5. 29, 21—24 lauten: περὶ κανόνων ἐκκλησιαστι- 
κῶν καὶ κατὰ τῶν ἀκολουϑούντων τῇ τῶν Ἰουδαίων πλάνῃ λόγον, 
ὅντινα ἰδικῶς ᾿Αλεξάνδρῳ ἐπισκόπῳ Ἱεροσολύμων προσεφώνησε. 


B. Bemerkung zu Fragment 36. 


N. le Nourry veröffentlichte das Fragment nach Cod. Regius 1989 
(nicht 1189, wie Zahn angibt), jetzt Paris. graec. 910 aus dem 10. Jahrh. 
und benützte außerdem Cod. Regius 1826, jetzt Paris. graec. 909 vom 
Jahre 1368, der eine Abschrift des vorigen ist, und den Colbertinus 354 
(nicht 356, wie Zahn angibt), jetzt Paris. graec. 911 aus dem 10. Jahrh. 

Die gleichen HSS Paris. graee. 909. 910. 911 benützte auch Pitra, 
der im Spieil. Solesm. I (Paris 1852) p. 336—370 die 80 an den Schluß 
der Antirrhesis des Nikephoros angehängten Vätereitate veröffentlichte, 
während A. Mai, Novae Patrum bibl. tom. V (Rom 1849) 1 p. 144 
(— Migne S. gr. 100 Col. 534) diesen Anhang weggelassen hatte. Vgl. Pitra 
ἃ. ἃ. Ὁ. Praef. p. LXXI; über die HSS vgl. 5. 302. 336 Anm. Für das 
von le Nourry veröffentlichte Fragment verweist Pitra S. 351 auf 
dessen Ausgabe und teilt nur die Anfangs- und Schlußworte mit. Aus 
le Nourry nahm Fabricius, Hippolyti opp. Hamburg 1718 p. 73 das 
Stück in seine Sammlung der Clemensfragmente auf. 


IV. ΠΗΡῚ IPONOIA2. 
A. Zeugnisse. 


Die Zeugnisse für diese Schrift beschränken sich auf die Einführungs- 
worte der Fragmente bei Maximus Confessor, Anastasios Sinaites und 
in Florilegienhandschriften. Bei Anastasios wird das Citat (Fr. 42) mit 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IV. Περὶ προνοίας. LV 


den Worten eingeleitet: ἐν τῷ Περὶ προνοίας καὶ δικαιοχρισίας ϑεοῦ 
πρώτῳ λόγῳ, wonach die Schrift mindestens zwei Bücher umfaßt haben 
müßte. Da Eusebios die Schrift nicht kennt und erst bei so späten 
Schriftstellern Citate daraus auftauchen, so ist die Echtheit nicht ganz 
sicher. Vgl. O. Bardenhewer, Geschichte der altkirchl. Literatur II 
(Freiburg 1903) 5. 53. 


B. Bemerkungen zu den Fragmenten 
Zu Fragment 37. 


Das Citat bei Maximus Öonfessor wurde zuerst von Th. Ittig, Operum 
Clem. Alex. suppl. (Leipzig 1700) Praef. 8 IV unter die Clemensfragmente 
gestellt; dann verglich es N. le Nourry, Apparatus ad Bibl. patrum 1 
Col. 1335 mit Codex Regius 2431 (jetzt Paris. graec. 854) aus dem 
13. Jahrh.; es steht dort f. 1301; vgl. Th. Schermann, Die Geschichte 
der dogmatischen Florilegien TU ΝΕ XIII 18.63. Zahn teilte die Va- 
rianten aus Laur. IX 8 mit, wo sich f. 304" das Fragment nicht in Ver- 
bindung mit Citaten aus Maximus, sondern zwischen solehen aus Gre- 
gorios von Nazianz und Sophronios aus Jerusalem findet. Die Varianten 
aus Vatic. graec. 504 f. 146, auf den schon Dindorf zu III 497, 32 
verweist, sind nach den Aufzeichnungen von H. Stein angegeben. 

In Laur. IX 8 schließt sich an Fragment 37 unmittelbar noch ein 
längerer Abschnitt an. Inc. οὐσία ἐστὶ τὸ δι᾿ ὅλου ὑφεστὼς χαὶ ἑτέρου 
μὴ δεόμενον εἰς τὸ εἶναι. Expl. καὶ ἑτέρου πρὸς τὴν ἑαυτῆς δήλωσιν 
ἀνενδεῶς ἔχουσα. Darauf folgt: τοῦ αὐτοῦ τί ἴδιον χαὶ τί κοινόν. 
Ine. ἐδικόν ἐστιν ἡ ὑπόστασις ἤγουν τὸ ἄτομον. Expl. ἤγουν ἄϑροισμα. 
συμβεβηκότων. Nach einem Abschnitt περὶ προσώπου ([πο. ἡ ὑπό- 
στασις αὐτήν τε μάλιστα τὴν ὕπαρξιν. Expl. τὴν ἀξίαν μὴ αἰδεῖσθαι 
A£yeı) folgen ähnliche Definitionen des Sophronios. Daß all das nicht 
von Ülemens herrührt, hat Zahn, Forsch. III S. 39! gezeigt. 

Mit Fragment 37 ist wahrscheinlich auch identisch das ebenso wie 
das Stück in Laur. IX 8 eingeführte Citat aus περὶ προνοίας im Athos- 
codex 4310 (Movn Ἰβήρων 190) f. 126%: Τοῦ μακαρίου Κλήμεντος 
πρεσβυτέρου ᾿Αλεξανδρείας (so, nicht ᾿“λεξανδρείου, hat nach Stein 
auch Laur. IX 8) ἐκ τοῦ περὶ προνοίας λόγου. Vorher gehen Stücke 
aus Maximus, zuletzt περὶ οὐσίας καὶ φύσεως, ὑποστάσεως καὶ προσώπου. 


Zu Fragment 38. 


Die Worte φύσις λέγεται — ϑεοῦ εἰχόνα schließen sich in Paris. 
854 f. 130 unmittelbar an Fragment 37 an und wurden deshalb von 


LVI Clemens Alexandrinus. 


N. le Nourry unter die Fragmente gestellt. Sie stehen auch bei Ma- 
ximus, aber ohne Angabe der Herkunft. Es ist daher nicht sicher, ob 
sie wirklich Clemens gehören. 


Zu Fragment 40. 


Die Definition von ϑέλησις findet sich, wie nach der Mitteilung von 
Th. Schermann a. a. Ὁ, S. 45 zu schließen ist, auch in Vatie. graec. 2200 
f. 415. In Paris. 854 steht sie f. 131". Die Worte ϑέλησις --- κινού- 
μενος 111 220, 15—18 stehen auch bei Fr. Diekamp, Doctrina patrum 
de incarnatione Verbi (Münster 1907) S. 300 Nr. XII. 

Von Maximus hat die Definition übernommen Johannes von Damas- 
kos, De duab. volunt. 28 (Migne S. gr. 95 Col. 161): ϑέλησις τοίνυν 
ἐστὶ χατὰ τὸν μακάριον Κλήμεντα δύναμις τοῦ κυρίως ὄντος ὀρεκχτική. 
καὶ πάλιν" ὀρεξίς ἐστι τῇ τοῦ λογικοῦ φύσει κατάλληλος. καὶ πάλιν" 
αὐτοχράτορος νοῦ κίνησις αὐτεξούσιος. 

Die bei Maximus ἃ. ἃ. O. mitgeteilten Definitionen des Wortes ϑέ- 
λησις von Eirenaios (Iren. opp. ed. Harvey I Ip. 477 f Fr. V), Alexandros 
von Alexandrien, Eustathios von Antiochien, Athanasios von‘Alexandrien, 
Gregorios von Nyssa und Diadochos von Photike sind der des Clemens 
nahe verwandt. 


Zu Fragment 41. 


Zahn ἃ. ἃ. Ὁ. S. 41 scheint mir das Fragment mit Recht trotz der 
falschen Angabe ἐν τῷ ἕχτῳ τῶν Στρωματέων unter die Fragmente 
der Schrift Περὶ προνοίας gestellt zu haben. Es berührt sich inhaltlich 
nahe mit Fr. 40; in Strom. VI kommt nichts Ähnliches vor; dagegen 
kann man Strom. IV 117, 5 vergleichen. Vgl. auch J. Dräseke, ZwTh 
47 (1904) 8. 256 ἢ 


Zu Fragment 43. 


Das Fragment, das Barnard aus Ambros. graec. 1041 (H 257 inf. 
(nicht sup., wie bei Barnard steht]) abdrucken ließ, findet sich in einem 
Excerpt mit der Überschrift Avaoreoiov Θεουπόλεως ἐκ τῶν πρὸς 
πεῦσιν χαὶ ἀπόκρισιν. Es handelt sich wohl um die dem Anastasios 
Sinaites zugeschriebenen ’Eoornosıs καὶ ἀποκρίσεις. 

Barnard schließt das Fragment nicht mit ἀνϑρώπων, sondern fügt 
noch folgende Worte hinzu: εἰ οὖν ἐξ ἀέρος ὑγεία καὶ παράτασις 
γίνεται ζοῆς, εὐδηλον ὅτι χαὶ νόσοι καὶ ϑάνατοι ἐκ τῶνδε τῶν στοι- 
χείων κατά τινας αὐτῶν πλεονασμοὺς καὶ ἐλαττώσεις, ὡς εἴρηται, 
συμβαίνουσιν. Aber G. Mercati wies in der Rivista bibliographica 
Italiana 3 (1898) 5. 345 f nach, daß εἰ οὖν — συμβαίνουσιν dem Ana- 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IV. Περὶ προνοίας. LVIl 


stasios selbst gehört, da sich οἷς εἴρηται auf die zunächst vorhergehenden 
Worte zarte τινας αὐτῶν πλεονγασμοὺς χαὶ ἐλαττώσεις bezieht und 
diese Worte bei Anastasios Sin. Migne S. gr. 89 Col. 744 CD stehen. 

Daß die beiden Clemens, wie so häufig, recht sind, zeigt der 
Buchtitel Περὶ προνοίας. Von den Brahmanen spricht Clemens auch 
FanerBtrom. 1.68, 1; 70, 1; 71, 5; 72, 5; II 60,2. 


Im Anschluß an die Fragmente der Schrift Περὶ προνοίας, unter 
denen verschiedene philosophische Definitionen sich befinden, seien auch 
die Angaben besprochen, nach denen Clemens eine besondere Schrift 
über theologische Begriffe verfaßt haben soll. 

Anastasios ἜΗΝ Hodegos 1 (Migne 8. gr. 89 Col. 49f) sagt: 
Διὰ τοῦτο καὶ Κλήμης, ὁ πολὺς ἐν σοφίᾳ καὶ γνώσει, πεποίηκεν 
ἰδιαζόντως ὅρους ἐκκλησιαστικῶν δογμάτων ὡς φοιτητὴς καὶ ϑρέμμα 
γνήσιον τῶν ἁγίων Πέτρου καὶ Παύλου μάλιστα τοῦ πανσόφου καὶ 
ἀκούσας αὐτοῦ ἀποβαλλομένου καὶ λίαν μυσαττομένου zei καϑυβρί- 
ζοντος τὴν λληνικὴν σοφίαν. 

1 σοφίᾳ A(nastasios) φιλοσοφίᾳ C(ram er) 3 γνήσιον] + ὑπάρχων C 
ἁγίων] + ἀποστόλων C 4 ἀποβαλλομένου] ἀπολουμένου C λίαν <C 
5 φιλοσοφίαν Ὁ. 


Dieselben Worte mit den angegebenen Varianten hat Üramer, 
Aneedota Paris. (Oxford 1841) IV S. 153, 33—154, 3 aus Cod. Paris. 2669 
5. v. πατρότης veröffentlicht. 

Bei Anastasios folgt Col. 52 als Überschrift zu Cap. II: Ὅροι διά- 
φοροι χατὰ ae καὶ πίστιν τῆς ἁγίας καϑολικῆς ἐκκλησίας 
λεγόμενοι, συλλεγέντες ἀπό τε Κλήμεντος καὶ ὁσίων πατέρων, .οὗς 
δεῖ πρὸ παντὸς ἑτέρου μαϑήματος ἐκστηϑίζειν (lies ἐνστηϑίζειν) τὸν τῇ 
βοηϑείᾳ τοῦ ϑεοῦ προΐστασϑαι τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας βουλόμενον. 

Daraus entnimmt Johannes Bekkos von Konstantinopel bei Migne 
S. gr. 141 Col. 177 B die Angabe: Ara καὶ Κλήμης ö Iromunreds 
ἐν οἷς συνέϑετο διαφόροις ὅροις, ὥστε παντὸς εὐσεβοῦς δόγματος 
πο γ αϑαι αὐτοὺς τῷ βουλομένῳ ϑεολογίαν μετιέναι, ὁριζόμενος" 
τί πνεῦμα; καί" κατὰ τί πνεῦμα; καί ὁσαχῶς λέγεται πνεῦμα; φησί: 
»πνεῦμα μέν ἐστι λεπτὴ καὶ ἄυλος καὶ ἀσχημάτιστος ἐκπορευτικὴ ὕπαρ- 
ξις.« Das Letzte wörtlich so bei Anastasios ἃ. ἃ. O. Col. 56 B. Vel. 
auch Fr. 39. 

Die Sammlung der Definitionen scheint oft abgeschrieben worden 
zu sein; sie findet sich, allerdings mit vielen und nicht unbedeutenden 
Verschiedenheiten, auch unter den unechten Schriften des Athanasios 


und ist abgedruckt in Opera Athanasii ed. Montfaucon (Paris 1698) II 
Clemens ΤΠ. E 


LVII Clemens Alexandrinus. 


p. 242—251 (= Migne 5. gr. 28 Col. 533—554). Hier trägt sie die 
Überschrift Ὅροι διάφοροι κατὰ τὴν παράδοσιν χαὶ πίστιν τῆς καϑο- 
λικῆς ἐκκλησίας, συλλεγέντες ἀπό τε Κλήμεντος καὶ ἑτέρων δσίων 
ἀνδρῶν καὶ μακαρίων πατέρων, οὺς δεῖ πρὸ παντὸς ἑτέρου μαϑήμα- 
τος μετιέναι καὶ ἐνστηϑίζειν τὸν τῇ βοηϑείᾳ τοῦ ϑεοῦ προΐστασϑαι 
τοῦ λόγου τῆς ἀληϑείας βουλόμενον χαὶ πάντα ἄνϑρωπον ὀρϑοδόξως 
φρονοῦντα χαὶ πίστιν πρὸς ϑεὸν τὴν εἰλικρινῆ ἐσχηκότα. 

Nach den Angaben anderer HSS wollte Leo Allatius die Sammlung 
dem Johannes von Damaskos zuschreiben; vgl. Leo Allatius in Johannis 
Damasceni opp. ed. Lequien (Paris 1712) I p. XXXIX sq. und Lequiens 
Bemerkung zu I p. 543 (= Migne S. gr. 94 Col. 173. 174 und 95 
Col. 160). 

Folgende HSS, in denen die Sammlung steht, sind mir bekannt ge- 
worden (Nr. 1—4 aus Leo Allatius a. a. O.): 

1. Vatie. graec. 495. ὅροι διάφοροι συλλεγέντες ἀπὸ τοῦ uazaglov 
Κλήμεντος χαὶ ᾿Ιωάννου τοῦ Δαμασχηνοῦ καὶ ἑτέρων. 

2. Vatie. graee. 1075. ὅροι σὺν ϑεῷ διάφοροι κατὰ τὴν παρά- 
docıw καὶ πίστιν τῆς ἁγίας καϑολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἐκκλησίας 
λεγομένης, συλλεγέντες παρὰ Κλήμεντος καὶ ἑτέρων ὁσίων μακαρίων 
πατέρων. 

3. Vatie. graec. 1077. ὅροι διάφοροι σὺν ϑεῷ κατὰ παράδοσιν 
καὶ πίστιν τῆς ἁγίας καϑολικῆς ἐκκλησίας συλλεγέντες ἀπὸ Κλήμεντος 
Ῥώμης, ᾿Αναστασίου ᾿Αντιοχείας, καὶ ἑτέρων ὁσίων καὶ μακαρίων 
πατέρων. 

4. Vatie. graec. 1445. Ebenso wie Nr. 2, nur λεγόμενοι statt λε- 
γομένης. 

5. Monac. σταθο. 66 f. 86V. οἱ ὅροι τῶν ἁγίων καὶ ϑεοφόρων 
πατέρων κατὰ τὴν παράδοσιν κτλ. wie Nr. 2, nur λεγόμενοι. statt 
λεγομένης, ἀπό τε statt παρὰ, und ὁσίων καὶ statt ὁσίων. 

6. Monac. graec. 490 f. 485V. σὺν ϑεῷ ὅροι διάφοροι ἔχ τε Κλή- 
μεντος καὶ ἑτέρων". 

7. Laur. IX 8 ἢ 289v. οἱ ὅροι. Nach Bandini I p. 402 identisch 
mit der bei Anastasios gedruckten Sammlung. 

8. Paris. graec. 854 f. 121. Definitiones theologieae ὁ S. Clementis 
Stromatibus et aliorum patrum operibus collectae. 

9. Paris. graee. 1305 ἢ sa. "Aro τῶν διαφύρων ὅρων, οὗς ὁ Στρο- 
ματεὺς Κλήμης συνέϑετο, ὥστε παντὸς εὐσεβοῦς δόγματος προηγεῖσϑαι 


1) Diese beiden Monacenses, von denen der zweite aus Augsburg stammt, sind 
wohl identisch mit den Oodiceh Augustanus et Bavaricus, von denen Gretser in 
den Randnoten seiner Ausgabe Anastasii Sinaitae Dux viae (Ingolstadt 1606) 
S. 23. 25 ff redet. 


ER 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IV. Περὶ προνοίας. LIX 


αὐτοὺς τῷ βουλομένῳ ϑεολογίαν μετιέναι" τί πατήρ; τί πνεῦμα; Diesen 
Titel, mit dem die oben aus Johannes Bekkos mitgeteilten Worte zu ver- 
gleichen sind, entnehme ich Th. Schermann a. a. Ὁ, TU ΝΕ XIII 1 5. 96. 

10. Paris. Suppl. grec. 681 f. 2. Definitiones catholieae et apostolicae 
fidei ex 5. Olemente et alis patribus. 

11. Ottob. graec. 268 f. 11. σὺν ϑεῷ ὅροι διάφοροι χατὰ τὴν 
παράδοσιν καὶ πίστιν τῆς ἁγίας χαϑολικῆς. .. ἐκκλησίας... συλλε- 
γέντες ἀπό τε Κλήμεντος καὶ ἑτέρων .. 

12. Athoscodex 3750 (Bibl. μονῆς Διονυσίου 216) Nr. 16. σὺν ϑεῷ 
ὅροι διάφοροι ἀπό τε τῆς κατὰ παράδοσιν τῆς ἁγίας ἐκκλησίας καϑο- 
λικῆς καὶ ἀποστολικῆς λεγόμενοι, συλλεγέντες παρὰ Κλήμεντος τοῦ 
ἁγιωτάτου παπᾷ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης καὶ ἑτέρων ὁσίων καὶ μα- 
καρίων πατέρων. 

13. Athoscodex 3808 (Bibl. μονῆς Διονυσίου 274) Nr. 14. Ebenso 
wie Nr. 2, nur fehlt λεγομένης und μακαρίων, und ἀπό τε statt παρὰ. 

14. Athoscodex 3809 (Bibl. μονῆς Διονυσίου 275) Nr. 63. Wie 
Nr. 13. 

15. Matrit. Ο 15. Ähnlich wie Nr. 11. Vgl. Barnard a. a. Ὁ. S. 50 ἢ 

16. Sinait. graee. 453. Ὅροι διάφοροι ex scriptis Clementis et aliorum. 
Vgl. Harnack, Gesch. d. altchristl. Lit. I S. 778. 

17. Wahrscheinlich gehört hierher auch Patm. ogy’ f. 120--191 
ὅροι φιλοσοφικοὶ καὶ ϑεολογικοὶ κατὰ στοιχεῖον, unter denen auch der 
Name des Clemens genannt wird. Vgl. Ο. von Gebhardt, ThLz 17 
(1892) Sp. 651. 

18. Vallicell. graec. 107 f. 128Y. Colleetio definitionum ordine alpha- 
betico ex patribus, wohl ähnlich mit Nr. 17. 

Clemens wird teils unter den Autoren genannt, aus denen die Samm- 
lung entnommen ist, teils selbst als Verfasser der Sammlung bezeichnet 
(bei Anastasios Hodegos 1, bei Johannes Bekkos und in der HS Nr. 9). 
Der Übergang von dem einen zum anderen scheint vorzuliegen in der 
Fassung von Nr. 2 (συλλεγέντες παρὰ Κλήμεντος), aus der das eine 
wie das andere werden konnte. Daß die Angabe, Clemens sei der Ver- 
fasser, in jedem Fall nur auf einem Mißverständnis beruht, zeigt das 
Vorkommen der Namen des Kyrillos, Gregorios von Nyssa, Dionysios 
in der Sammlung. 

Die HSS schwanken auch darin, ob es sich um Clemens von Rom 
oder um Clemens von Alexandrien handelt. Clemens von Rom wird 
ausdrücklich genannt in den HSS Nr. 3. 12 und 15, wo nach Barnard 
ἃ. ἃ. Ο. 5. 50 das Excerpt περὶ ἐτυμολογίας (innerhalb der Sammlung) 
die Überschrift trägt: τοῦ ἁγίου Κλήμη: μαϑητοῦ τοῦ ἁγίου Πέτρου. 
Sicher ist Clemens von Rom auch gemeint bei Anastasios Hodegos 1 


LX Clemens Alexandrinus. 


mit φοιτητὴς καὶ ϑρέμμα γνήσιον τῶν ἁγίων Πέτρου καὶ Παύλου. 
Dagegen wird Clemens von Alexandrien ausdrücklich genannt oder in 
nicht mißverständlicher Weise bezeichnet von Johannes Bekkos und in 
den HSS Nr. 8 und 9. 

Weder bei Anastasios noch, soweit bekannt, in den HSS (vgl. Bar- 
nard ἃ. ἃ. Ο. S. 51) kehrt der Name des Clemens wieder. Es ist also, 
selbst wenn in der gewiß erst sehr spät entstandenen Sammlung etwas 
von unserem Clemens verborgen sein sollte, kein Fragment aus ihr zu 
gewinnen. Es scheint mir aber der Zweig der Tradition, der in dem hier 
genannten Clemens den von Rom sieht, im Recht zu sein und die Samm- 
lung in irgend einer Beziehung zu den Pseudoclementinen zu stehen. 


V. Ο NPOTPEITIKO32 EIS YHOMONHN H IHPO2 
ΤΟΥ͂Σ ΝΕΩΣΤῚ BEBAITISMENOY2. 


Die Schrift ist nur im Schriftenverzeichnis bei Euseb. H. E. VI 13, 3 
genannt, wobei 7 in den HSS BD und in Yarm fehlt, während Rufin 
et alius bietet. Das von Barnard aufgefundene und dieser Schrift zu- 
gewiesene Fragment paßt seinem Inhalt nach so gut zu dem, was wir 
uns als Inhalt dieses Προτρεπτικός vorstellen müssen, daß es wohl be- 
rechtigt ist, das Fragment unter diesem Titel aufzuführen. 


VIE ENBTOAAT 


Auf Briefe des Clemens sind drei Citate der Sacra Parallela zurück- 
geführt. Da diese Citate unter echten Citaten aus Clemens stehen und 
sie inhaltlich kein Bedenken erregen, mag auch die Angabe über die 
Schrift, aus der sie entnommen sein sollen, richtig sein. Daß diese An- 
gabe in einigen HSS der Sacra Parallela fehlt, kann nicht als Zeugnis 
gegen die Richtigkeit der Angabe angeführt werden. Denn die gleiche 
Erscheinung findet sich auch bei zahlreichen Citaten aus noch vor- 
handenen Schriften. Vgl. z. B. Sacr. Par. 286. 287. 288. 289, 2. 294 Holl. 

Nach Sachau, Verzeichnis der syrischen Handschriften der Kel. 
Bibliothek zu Berlin I 1899 S. 307 hat der nestorianische Exeget Je- 
sudad (oder Ischodad) im 9. Jahrhundert in seinem Commentar zum 
Neuen Testament dreimal einen Brief des Clemens gegen die Ehever- 
ächter eitiert. Zahn teilt Neue kirchl. Zeitschr. 12 (1901) S. 745 nach 
einer Abschrift Dr. Hjelts aus Cod. Sachau 311 f. 74% eine Stelle mit. — 
In der Einleitung zur Erklärung des Markusevangeliums bemerkt Jesudad: 
»Markus aber ist, wie Clemens bezeugt, ein Sohn des Petrus. Es sagt 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. VI. ᾿Ἐπιστολαί. LXI 


nämlich Clemens in jenem großen Brief gegen die, welche die ehelichen 
Verbindungen verwerfen, indem er diejenigen Apostel aufzählt, welche 
in der Welt verheiratet waren, nachdem sie aber Jünger des Herrn ge- 
worden waren, Reinheit und Heiligkeit bewahrten, wie auch Moses und 
andere, welche, nachdem sie göttlicher Offenbarung gewürdigt worden 
waren, sich von der ehelichen Verbindung fernhielten und Heiligkeit 
bewahrten — es sagt nämlich jener (d. ἢ. Clemens): >Oder verwerfen 
sie denn auch die Apostel? Denn Petrus und Philippus haben sogar 
Kinder erzeugt; Paulus aber verschmähte es nicht, seine Ehegenossin 
in seinem Briefe zu grüßen; aber er führte sie nicht mit sich wegen 
der Heiligkeit (eigentlich Keuschheit) des Dienstes.<< Zahn sprach 8. ἃ. Ὁ. 
S. 744 die Vermutung aus, daß mit dem »großen Brief gegen die Ehe- 
verächtere eine förmliche Abhandlung in Form eines Sendschreibens, 
also wahrscheinlich der λόγος yauızos oder περὶ ἐγκρατείας gemeint 
sei, welchen Clemens selbst als eine seiner Arbeiten erwähne (vgl. unten 
S. LXIf). Zahn wies zwar selbst auf die teilweise wörtliche Über- 
einstimmung der von Jesudad eitierten Worte mit Strom. III 52, 4—53, 1 
hin: ἢ καὶ τοὺς ἀποστόλους ἀποδοκιμάζουσι; Πέτρος μὲν γὰρ καὶ 
Φίλιππος ἐπαιδοποιήσαντο, Φίλιππος δὲ καὶ τὰς ϑυγατέρας ἀνδράσιν 
ἐξέδωχεν, καὶ 0 γε Παῦλος οὐχ ὀκνεῖ ἔν τινι ἐπιστολῇ τὴν αὐτοῦ 
προσαγορεύειν σύζυγον (vgl. Phil. 4, 8), ἣν οὐ περιεκόμιζεν διὰ τὸ τῆς 
ὑπηρεσίας εὐσταλές (vgl. I Kor. 9,5). Trotzdem glaubte aber Zahn 
annehmen zu müssen, dal Jesudad aus einer anderen Quelle geschöpft 
habe. Seine Gründe dafür waren »die genaue Angabe der auch sonst 
von dem gelehrten Nestorianer ceitierten besonderen Schrift des Clemens 
über die Ehe als seiner Quelle, ferner der Umstand, daß an der ent- 
sprechenden Stelle der Stromata eine förmliche Aufzählung der ver- 
heirateten Apostel, die Bemerkung über Moses und das »Zeugnis« für 
die Fabel fehlt, daß Markus ein leiblicher Sohn des Petrus gewesen sei. 

Aber so gut wie Clemens selbst (vgl. unten 5. LXI) mit den 
Worten περὶ ἐγκρατείας und λύγος γαμικός nur auf seine Ausführungen 
in den Stromata verweist, ebensogut können dieselben von Jesudad 
mit den Worten »in dem Brief (= der Schrift) über die Eheverächter« 
eitiert sein. Auch ist es nicht richtig, daß Jesudad diese Schrift des 
Clemens öfter eitiere. Die Angabe Sachausist falsch oder wenigstens miß- 
verständlich. Nach freundlicher Mitteilung Herrn Professors D. Goetts- 
berger, der die Stellen der Handschrift auf meine Bitte untersuchte, 
ist der Sachverhalt dieser. Auf f. 742® stehen die oben in Übersetzung 
mitgeteilten Worte. Auf ἢ 75° kommt nur der Name Clemens vor und 
zwar ist es Clemens Romanus. Es heißt hier: »Petrus aber errichtete 
sofort eine Kirche in Rom und leitete sie 25 Jahre. In der Zeit aber, 


ΠΧῚ Clemens Alexandrinus. 


da der ruchlose Kaiser Nero befahl, daß er gekreuzigt würde mit seinem 
Kopfe nach unten, stellte er an seiner Statt auf einen Diakon, dessen 
Namen Linus war, denjenigen, welchen der Apostel in seinem 2. Brief 
an Timotheus erwähnt. Und nach ihm Clemens 9 Jahre.«e An der 
dritten von Sachau genannten Stelle f. 242% ist ebenfalls von Clemens 
Romanus die Rede, und zwar wird im Anschluß an die Erklärung von 
Phil. 4,3 erzählt, daß dieser Clemens den Brief an die Hebräer ins 
Griechische übersetzt habe und nach Linus 9 Jahre Bischof von Rom 
gewesen sei. 

Es kommt also hier nur die einzige, oben mitgeteilte Stelle des 
Jesudad in Betracht. In ihr ist aber das, was direkt als Citat eingeführt 
ist (von »oder verwerfen« an), wörtlich in Strom. III 52f enthalten. 
Da hier drei verheiratete Jünger genannt sind, redet Jesudad mit Recht 
von einer >Aufzählung< der verheirateten Jünger. Daß aber die Be- 
merkung über Moses aus Clemens stammen soll, ist den Worten Je- 
sudads nicht zu entnehmen. Es bleibt also nur noch die Angabe übrig, 
Clemens bezeuge, Markus sei ein Sohn des Petrus. Das steht nun aller- 
dings weder in der angeführten Stromatastelle noch überhaupt bei 
Clemens. Doch darf man in den Worten m. E. keine glaubwürdige 
Mitteilung über eine uns sonst nicht erhaltene Äußerung des Clemens 
sehen. Jesudad scheint vielmehr diese Angabe irgendwie aus den Worten 
des Clemens in Strom. III 52 f erschlossen zu haben; sonst würde er diese 
nicht zum Beweis für den Satz »Markus aber ist, wie Clemens bezeugt, 
ein Sohn des Petruse mit den Worten einführen: »es sagt nämlich 
Clemens usw.«< In letzter Linie geht die Nachricht auf 1 Petr. 5, 13 
zurück; daß an dieser Stelle ὁ viog μοῦ von leiblicher Sohnschaft zu 
verstehen sei, mag Jesudad oder seine Vorlage aus der Angabe des 
Clemens, daß Petrus Kinder erzeugt habe, geschlossen haben. 

Es ist nicht einmal wahrscheinlich, daß Jesudad Clemens selbst kannte. 
Vielmehr wird er das Citat nur aus Euseb. H. E. ΠῚ 30 gekannt haben, 
wo es in dem gleichen Umfang wie bei Jesudad angeführt ist. 

Für die Annalıme, daß Jesudad das Citat aus Eusebios entnommen 
hat, scheinen mir die Worte zu sprechen, mit denen es bei Eusebios ein- 
geführt ist: ὁ μέντοι Κλήμης, οὗ τὰς φωνὰς ἀρτίως ἀνέγνωμεν, τοῖς 
προειρημένοις ἑξῆς διὰ τοὺς ἀϑετοῦντας τὸν γάμον τοὺς τῶν 
ἀποστόλων ἐξετασϑέντας ἐν συζυγίαις καταλέγει, φάσχων. 
Es entspricht das fast genau den Einführungsworten des Jesudad. 

Heussi, ZwTh 45 (1902) S. 480 ff scheint mir also Zahns Ver- 
mutung mit vollem Recht abgelehnt zu haben. Vgl. auch Harnack, 
Gesch. ἃ. altchr. Lit. II 2 8. 9°. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. VII. Schriften ohne Fragmente. ΠΧΠ]Π 


VII. Schriften, von denen keine Fragmente erhalten sind. 


1. Διαλέξειο Περὶ νηστείας χαὶ Περὶ zaralalıac, von 
Euseb. H. E. ΥἹ 13, 3 im Schriftenverzeiechnis genannt. Hieron. De vir. 
ill. 38 trennt die beiden Schriften: De veiunio disceptatio und De obtreeta- 
tione ἴδον unus durch die Schrift Quisnam dives ille sit qui salwetur. 
Photios Bibl. Cod. 111 folgt mit den Worten Περὶ νηστείας καὶ Περὶ 
κακολογίας der griechischen Übersetzung des Hieron. De vir. ill. im 
sog. Sophronios; vgl. oben S. LI. 

‚Daß es sich um zwei verschiedene Schriften handelt, zeigt die 
Wiederholung der Präposition und der Mangel an Zusammenhang 
zwischen νηστεία und καταλαλιά. 

Der Titel Διαλέξεις ist gleichbedeutend mit Ὁμιλίαι; vgl. Zahn, 
Forsch. II S. 44. 

Potter p. 1020f und Dindorf Ill 499, 17—35 haben der Schrift 
Περὶ καταλαλιᾶς einen Satz zugewiesen, der bei Antonius Melissa S. 134 
Gesner in dem Kapitel Περὶ καταλαλούντων καὶ περὶ ὕβρεως steht. 
Der Satz stammt aber überhaupt nicht aus Clemens, sondern aus Johannes 
Klimax; vgl. Unechte Fragmente Nr. 12. 

ἢ. Εἰς τὸν προφήτην ’Auoc. Palladios Hist. Lausiaca Cap. 139 
ed. C. Butler (Texts and Studies VI 2) 5. 231 erzählt von einer ster- 
benden Asketin seiner Zeit: Kal δοῦσα τῇ μητρὶ τῇ Eavrıjs σύγγραμμα 
Κλήμεντος τοῦ Στρωματέως εἰς τὸν προφήτην Aucs, εἶπε" »δὸς 
αὐτὸ τῷ ἐπισκόπῳ τῷ ἐξωρισμένῳ καὶ εἰπὲ αὐτῷ᾽ -εὐξαι περὶ ἐμοῦ" 
ὁδεύω γὰρ πρὸς τὸν κύριόν uov<« Da der Prophet Amos nach den 
Angaben von Photios Bibl. Cod. 109 in den Hypotyposeis nicht behandelt 
gewesen zu sein scheint, müßte man annehmen, daß es sich hier um 
eine selbständige Schrift handelt. Doch ist die vereinzelte Nachricht zu 
unsicher, um nicht Bedenken gegen diese Annahme als gerechtfertigt er- 
scheinen zu lassen. 


VIII. »Beabsichtigte« Schriften. 


1. Περὶ ἐγκρατείας oder Aoyos γαμικός. Clemens verweist 
Paed. II 94, 1 auf eine Schrift περὶ ἐγκρατείας, Paed. III 41, 3 auf 
einen λόγος γαμικός, Paed. 11 52, 2 auf eine Schrift, die ähnliche Fragen 
behandelt haben muß. Man hat deshalb in jenen Worten die Titel von 
verlorenen Schriften gesehen. Aber Wendland, ThLz 23 (1898) Sp. 653 
und Heussi, ZwTh 45 (1902) 5. 474 ff haben gezeigt, daß Clemens mit 
jenen Worten nur auf die Ausführungen in Strom. Il, III und IV ver- 
weist; vgl. auch Harnack, Gesch. der altehristl. Lit. II 2S.9. Es 


LXIV Clemens Alexandrinus, 


hat also nie besondere Schriften mit jenem Titel gegeben. Potter hat 
als Fragment des Aoyos γαμικός einen bei Maximus erhaltenen Satz 
(in dieser Ausgabe Fr. 64) aufgeführt, der aber in den Sacra Parallela 
(Nr. τ Holl) mit ἐκ τοῦ η΄ Στρώματος eingeführt wird. 

2. Περὶ ἀρχῶν καὶ ϑεολογίας. QDS 26, 8 sagt Clemens: 0n- 
μαινέτω μὲν οὖν τι καὶ ὑψ ηλότερον ἡ κάμηλος διὰ στενῆς ὁδοῦ καὶ 
τεϑλιμμένης φϑάνουσα τὸν πλούσιον, ὅπερ ἐν τῇ περὶ ' ἀρχῶν καὶ 
ϑεολογίας ἐξηγήσει μυστήριον τοῦ σωτῆρος ὑπάρχει μαϑεῖν. Darin 
sah man das Citat aus einer zur Zeit der Abfassung von QDS schon 
veröffentlichten Schrift, die an einigen Stellen der Stromateis ange- 
kündigt sei; vgl. Strom. IV 2f; III 13, 1; 21, 2; IV 16, 3; 89, 1; V 140, 3; 
VI 4,2. Aber J.von Arnim, De oetavo Clementis stromateorum libro 
(Rostock 1894) 8. 13f hat gezeigt, daß QDS 26, 8 wahrscheinlich kein 
Citat vorliegt, sondern die Verweisung auf eine andere theologische 
Disciplin. Die Stellen der Stromateis können aber ebensogut auf 
spätere Abschnitte des gleichen Werks als auf eine besondere Schrift 
hinweisen. Es ist also zum mindesten ungewiß, ob es je eine Schrift 
περὶ ἀρχῶν καὶ ϑεολογίας gegeben hat. Ebenso verhält es sich aber 
mit mehreren anderen Schriften, auf welche Clemens selbst hinzuweisen 
scheint. 


3. Περὶ ἀναστάσεως, angekündigt Paed. 1 47, 1 (τοῦτο ἐν τῷ 


Περὶ ἀναστάσεως ee und Im 104, 3 (ὡς ἐν τῷ Περὶ ava- 
στάσεως δηλωϑήσεται). Clemens kann damit ebensogut einen Abschnitt 
der Stromateis, die ja unvollendet geblieben sind, als eine besondere 
Sehrift im Auge gehabt haben. 

4. Περὶ προφητείας, mehrfach i in den Stromateis genannt: 1158,1 
ὅπως μὲν οὖν ἤν προφητιχός (nämlich Moses), μετὰ ταῦτα λεχϑήσεται, 
ὁπηνίχα ἂν περὶ προφητείας διαλαμβάνωμεν. IV 2,2 οἷς ἑπόμενον 
ἂν εἴη μετὰ τὴν ἐπιδρομὴν τῆς ϑεολογίας τὰ περὶ προφητείας παρα- 
δεδομένα διαλαβεῖν. 1V 93,1 πρὸς οὕς (die Phryger) ἔν τοῖς περὶ 
προφητείας διαλεξόμεϑα. Υ 884 ὕπως δὲ ἡ διαμονὴ αὕτη (des Hei- 
ligen Geistes) καὶ 0 τί ποτέ ἐστι τὸ ἅγιον πνεῦμα, ἐν τοῖς περὶ προ- 
φητείας χἀν τοῖς περὶ ψυχῆς ἐπιδειχϑήσεται ἡμῖν. Wie mir aus Strom. 
IV 2 hervorzugehen scheint, denkt Clemens an allen Stellen nur an 
einen Abschnitt der Stromateis. Die Vermutung Zahns a. a. Ὁ. 9. 46, 
daß Clemens mit περὶ προφητείας auf das Werk hingewiesen habe, 
das später bei der Ausführung den Titel Ὑποτυπώσεις erhielt, hat 
J. von Arnim a. a. Ὁ. 5. 14f widerlegt. 


1) Dies Wort fehlt in Vatie. 623 und deshalb in allen Ausgaben vor der 
Barnards. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IX. Fragmente ungew. Herkunft. LXV 


5. Περὶ ψυχῆ ς. Von einer Abhandlung περὶ ψυχῆς spricht Clemens 
Strom. II 113, 2; III 13, 3; V 88, 4; auch damit meint er nur einen 
Abschnitt der Stromateis. Die beiden von Potter dieser Schrift zuge- 
wiesenen Fragmente stammen aus Pseudo-Clemens Hom. XVII 10; XI 11; 
vgl. unten S. LXIX, Unechte Fragmente Nr. 10 u. 11. 

6. Das Gleiche gilt von allen anderen Andeutungen, die ÜUlemens 
von später zu behandelnden Themen macht; solche Hinweise finden sich 
7220011197, 5. Strom. 11195, 2; IV 85, 3; 171, 2; V 68, 3; VI 32, 1; 
168, 4; VII 108, 1. 

Auf Mißverständnis der Stellen Ill 95, 2; IV 3, 3; VI 168, 4 beruht 
die Angabe bei Euseb. H. E. VI 13, 8: ὑπισχνεῖται δ᾽ ἐν αὐτοῖς (den 
Stromateis) καὶ εἰς τὴν Πένεσιν ὑπομνηματιεῖσϑαι. 


IX. Fragmente ungewisser Herkunft. 


Zu Fragment 48. 


Bigg, The Christian Platonists of Alexandria (Oxford 1886) S. 64! 
sagt zwar, Routh, Reliquiae sacrae (Oxford 1846) I S. 378 schreibe 
dies Fragment mit besseren Gründen dem Pantainos zu als Zahn dem 
Clemens. Aber Pantainos hat überhaupt nichts Schriftliches hinter- 
lassen (vgl. Harnack, Gesch. d. altehristl. Lit. I S. 293) und die Pan- 
tainosgenossen (οὗ περὶ Ilavraıvov) bei Maximus werden wohl identisch 
mit den von Clemens so oft genannten πρεσβύτεροι (vgl. das Register 
und Harnack a. a. Ὁ. S. 291 ff) sein, deren Hauptvertreter eben Pan- 
tainos war, ᾿ 

ΟΡ das Fragment aus den Hypotyposeis stammt, wie Zahn ἃ. ἃ. Ὁ. 
S. 77 annimmt, oder aus der Schrift Περὶ προνοίας, wofür Dräseke, 
ZwTh 47 (1904) S. 255 ff eintritt, läßt sich nicht entscheiden. 


Zu Fragment 49. 

Es ist fraglich, ob Anastasios eine Schrift des Clemens vor Augen 
hatte (Harnack a. a. Ὁ. 3. 926 sagt, die Angabe sei höchstwahrschein- 
lich den Hypotyposeis entnommen) oder ob er an eine von Clemens 
interpungierte Bibelhandschrift denkt; denn Anastasios selbst spricht bei 
Pitra, Anal. sacr. Il p. 208 von ἀχριβῆ καὶ ἀνόϑευτα καὶ ἀρχαῖα ἀντί- 
Yoapa .. (no) Κλήμεντος στιχϑέντα. 


Zu Fragment δῦ. 


In den erhaltenen Schriften kommt eine solche Berufung auf jü- 
dische Auslegungen nicht vor, obwohl mehrere Stellen eine Kenntnis 


LXVI Clemens Alexandrinus. 


jüdischer Exegese voraussetzen (vgl. z. B. Strom. 1 154, 1 mit Anm.). 
Auch nennt Clemens Strom. I 11, 2 unter den Männern ὧν κατη- 
ξιώϑην ἐπακοῦσαι einen geborenen Juden: ὃ δὲ ἐν Παλαιστίνῃ Ἑβραῖος 
ἀνέχαϑεν. Es ist also gut möglich, daß Clemens solche Äußerungen 
z. B. in den Hypotyposeis zu den alttestamentlichen Büchern tat, und 
man braucht nicht an ein Versehen des Hieronymus zu denken. 


Zu Fragment 51. 

Kyrillos eitiert mehrmals den Clemens (vgl. Protr. 44; Strom. I 153); 
allerdings sind das Stellen, die auch in Eusebs Praep. Ev. stehen. Aber 
an der vorliegenden Stelle scheint seine Angabe über Clemens auf einem 
Irrtum zu beruhen; wenigstens findet sich in den erhaltenen Schriften 
nichts Ähnliches. Das Citat aus Sanchuniathon hat Kyrillos wahrschein- 
lich aus Euseb. Praep. Ev. I 9,.29. Kurz vorber I 9, 20 ist aus Por- 
phyrios mitgeteilt, daß Philon Byblios (οὐχ ὁ Ἑβραῖος) der Übersetzer 
des Sanchuniathon sei. Hätte Eusebios, der doch Clemens ganz anders 
kannte als Kyrillos, bei ihm gelesen, Josephos sei der Übersetzer ge- 
wesen, so hätte er dies gewiß erwähnt. Demnach verdient die Nach 
richt des Kyrillos wenig Glauben. 


Zu Fragment 32. 

Maximus Confessor bezog die Angabe ὁ φιλόσοφος Κλήμης auf 
den römischen Clemens; vgl. Dionysii ΟΡΡ. ed. Corderius II p. 185 

— Migne $. Gr. 4 Col. 329). Er fand sie freilich nicht in dessen 
Schriften und fügt hinzu: ποῦ δὲ ταῦτα εἶπεν ὁ ἅγιος Κλήμης, οὐχ 
ἐδήλωσε. Noch bestimmter als Maximus sagt der Paraphrast Pachy- 
meres (Migne S. Gr. 3 Col. 848): ὃ μέντοι φιλόσοφος Κλήμης ὃ Po- 
μαίων ἐπίσκοπος. Auch Preuschen sagt bei Harnack, Gesch. d. 
altchristl. Lit. 1 8. 225, Dionysios habe bei diesen Worten vielleicht die 
pseudoclementinischen Schriften im Auge gehabt. Aber Fr. Hipler, 
Dionysius, der Areopagite (Regensburg 1861) S. 14f betonte mit Recht, 
es dürfe bei dem Philosophen Clemens nur an den Alexandriner 
gedacht werden; vgl. auch Dräseke, ZwTh 47 (1904) 5. 250. Wenn 
H. Koch, der Theol. Quartalschr. 78 (1896) S. 290—298 über unsere 
Stelle handelt, auf die von Preuschen a. a. Ὁ. eitierte Stelle des Neilos 
Ep. II 99 (Migne $. Gr. 79 p. 220 ΟἹ verweist, wo der römische Clemens 
Κλήμης ὁ Ῥωμαίων φιλόσοφος heißt, so scheint mir diese Stelle wegen 
des Zusatzes Ῥωμαίων für die Auffassung der Areopagitenstelle nicht 
maßgebend zu sein. 

Auf den Alexandriner bezog unsere Stelle auch Edm. Albertinus, 
De eucharistiae saeramento (Deventer 1654) p. 266 im Gegensatz zu 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IX. Fragmente ungew. Herkunft. LXVI 


Baronius, der es als möglich bezeichnet hatte, daß mit φιλόσοφος Κλή- 
ung der in den Briefen des jüngeren Plinius genannte platonische Phi- 
losoph Actius Clemens gemeint sei. Albertinus glaubte das Citat in 
den Worten πᾶν αἴτιον ὡς αἴτιον διανοίᾳ ληπτὸν τυγχάνει ἐπί τινος 
καὶ πρός τι νοεῖται und τὸ αἴτιον πρός τι (Strom. VIII 28) zu finden, 
und die gleiche Stelle meinte auch Fabrieius, Bibl. gr. ed. Harles VII 
p. 124, wenn er auf Strom. VIII p. 785 (ed. Heinsius) verwies. Aber 
die hier stehenden Worte decken sich mit den von Pseudo-Dionysios 
angeführten nicht; wir müssen also in ihnen das Fragment einer ver- 
lorenen Schrift sehen. 

Die Worte stehen nach H. Steins Angabe auch in Laur. VIII 8 
f. 137 in den Aoyoı ἀντιρρητικοὶ παρὰ Χριστοδούλου μοναχοῦ συγ- 
γραφέντες 15 vgl. Bandini I p. 346. 


Zu Fragment 53. 


Aus der von Corderius herausgegebenen Nicetascatene in Mona. 
graec. 36 stellte zuerst Ittig a. a. O. S. 156 die im Apparat zu Frag- 
ment 53 angeführten Worte unter die Clemensfragmente, aber zugleich 
auch die in der Catene folgenden Worte: οὐαὶ δὲ τοῖς ἔχουσι καὶ ἐν 
ὑποκχρίσει λαμβάνουσιν ἢ δυναμένοις βοηϑεῖν ἑαυτοῖς καὶ λαμβάνειν 
παρ᾽ ἑτέρων βουλομένοις. ὃ γὰρ ἔχων καὶ δι᾿ ὑπόκρισιν ἢ ἀργίαν 
λαμβάνων χαταχριϑήσεται. In der HS stehen die Lemmata am Rand 
und es ist fraglich, wo die Citate beginnen und wo sie aufhören. Die 
eben abgedruckten Worte gehören aber nicht Clemens an, sondern 
stammen aus den Constit. apost. IV 3 und enthalten das Agraphon 167 
(Resch, Agrapha? 5. 194 ff): οὐαὶ — βουλομένοις. Resch führt das. 
Clemensfragment noch unter den selbständigen Zeugen für das Agraphon 
auf, obwohl schon Zahn a. a. O. S. 320 f den Sachverhalt richtig er- 
kannt hatte, daß nämlich Nicetas an das Citat aus Clemens Alex. ein 
verkürztes Citat aus den Constit. apost. unmittelbar angeschlossen hat. 
Beweis dafür ist, daß in den Constit. apost. die Worte λαμβάνειν παρ᾽ 
ἑτέρων βουλομένοις eine selbständige Erweiterung des λαμβάνουσιν» 
der Grundschrift sind, und daß auch der Satz ὁ γὰρ ἔχων — zarazoı- 
ϑήσεται, allerdings verkürzt, aus Constit. apost. IV 3 entnommen ist. 
Auch Harnack, Gesch. ἃ. altchristl. Lit. II 1 S. 438 rechnet die Spruch- 
gruppe noch zu dem Clemensfragment, und C. Bigg, The Journal of 
Theol. Studies 5 (1904) S. 584—589 wollte nachweisen, daß Constit. 
apost. IV 3 durch Vermittlung der Didaskalia, ja sogar Didache 1,5 
von dem Clemensfragment abhängig sei. Andererseits geht Funk, 
Theol. Quartalschrift 79 (1897) 5. 653—657 und 87 (1905) 83. 160, sowie 
Kirchengesch. Abhandlungen u. Unters. II (Paderborn 1899) S. 124—127 


ΠΧΥΠΙΙ Clemens Alexandrinus. 


zu weit, wenn er das ganze bei Nicetas erhaltene Fragment von zoın- 
τέον ἐλεημοσύνας an dem Clemens Alex. abspricht, obwohl der erste 
Teil bis ὑψίστου durch das Zeugnis des Anastasios und der Sacra Par. 
ausdrücklich dem Alexandriver zugeschrieben wird. Funk sagt, mit dem 
Lemma Κλήμεντος der Catene sei der römische Clemens, der angebliche 
Verfasser der Apostolischen Constitutionen gemeint und es sei eben 
Constit. apost. IV 3 wiedergegeben. Aber hier findet sich für den Satz 
ποιητέον ἐλεημοσύνας — παρὰ τοῦ ὑψίστου kein Beleg; dieser Satz 
ist vielmehr eine von Nicetas verkürzte Wiedergabe der von Anastasios 
und den Sacr. Par. vollständig erhaltenen Worte des alexandrinischen 
Clemens. 


Zu Fragment 54. 


Das Fragment steht in Monac. 36 und der darauf beruhenden Aus- 
gabe des Corderius in unmittelbarem Anschluß an das zu Paed. I 96 
eitierte Stück: 6 τῆς τῶν οὐρανῶν — περιγίνεται. Ws ist vielleicht, 
wie Preuschen a. a. Ὁ. 5. 310 vermutet, das Lemma τοῦ αὐτοῦ aus- 
gefallen, oder das Ganze stammt, wie Zahn als wahrscheinlicher be- 
zeichnet, aus einer verlorenen Schrift des Clemens, die sich in dem ersten 
Satz des Fragments nahe mit Paed. I berührte; vgl. zu Fragment 58. 
Jedenfalls enthalten die Worte nichts, was uns veranlassen könnte, sie 
Clemens abzusprechen. 


Zu Fragment 57. 


Nur in der Catene des Makarios Chrysokephalos zu Matth. (nach 
Potter p. 1019 in Orat. VIII De Baptismo Christi Cap. 8) hat das Frag- 
ment folgende Fortsetzung: ὁ μὲν γὰρ νόμος βαρὺς ἦν καὶ μαχαίρᾳ 
κολάζων, ἡ δὲ χάρις ἱλαρὰ καὶ λόγῳ δυϑμίζουσα πρᾳότητος. ταῦτά 
τοι χαὶ ὁ κύριος πρὸς τοὺς ἀποστόλους, εἰπόντας ἐν πυρὶ κολάσαι 
τοὺς μὴ δεξαμένους αὐτοὺς κατὰ τὸν ᾿Πλίαν, »οὐκ οἴδατες, φησί, 
»ποίου πνεύματός ἐστε;« Vgl. Luk. 9, 54f. Aber schon Tischendorf 
sagt in der Oetava maior zu Luk. 9, 55: » At mihi dubium videtur, ex- 
trema eius loci verba sintne et ipsa ex Olemente excerpta.« Barnard, The 
Biblical Text of Clement of Alexandria p. 42 bezeichnet es als mehr als 
zweifelhaft, ob diese Stelle, welche die abendländischen und syrischen 
Zusätze zu Luk. 9, 54 f voraussetzt, wirklich aus Clemens stammt. Wahr- 
scheinlich liegt eine Bemerkung des Makarios selbst zugrunde oder es 
ist ein Lemma ausgefallen. 


Zu Fragment 58. 


Der erste Teil des Fragments Τάχα δὲ — ἀρρεπής ist bereits zu 
Paed. 1 85, 2—4 angeführt, dessen Worte 1 140, 6—11 dieser Ausgabe 


N 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. IX. Fragmente ungew. Herkunft. LXIX 


abgesehen von dem Anfang wörtlich in unserem Fragment wieder- 
kehren !. Dazu stimmt auch das Lemma der Catenenhss Κλήμεντος zaud- 
ayoyov. Trotzdem scheint das ganze Fragment nicht aus dem Paida- 
gogus, sondern einer verlorenen Schrift des Clemens zu stammen. Denn 
zunächst steht die zweite, im Paidagogos (und den übrigen Schriften) 
nicht erhaltene Hälfte des Fragments in engem Zusammenhang mit der 
ersten; beide Hälften handeln von der allegorischen Auslegung des 
Wortes des Herrn Matth. 5, 18, daß weder ein ἰῶτα noch eine χεραία 
des Gesetzes vergehen werde, bis daß alles geschehe. Von dieser Stelle 
ist aber im ganzen Zusammenhang von Paed. 1 85 nirgends die Rede. 
Die Gerade, die als die Güte des Herrn gedeutet wird, ist nicht das lota 
des Gesetzes, das nicht vergehen soll, sondern das Iota des Namens Jesu. 

Es scheint mir daher nur zwei Möglichkeiten zu geben: Entweder 
hat Clemens die allegorische Deutung des lota an zwei verschiedenen 
Stellen seiner Schriften gebracht, das eine Mal in bezug auf den Namen 
Jesu, das andere Mal als Auslegung von Matth. 5, 18, und hat dabei 
an der zweiten Stelle die gleichen Worte gebraucht wie an der ersten. 
Oder die allegorische Deutung des lota Paed. 1 85 ist später von einem 
anderen Autor auf Matth. 5, 18 übertragen worden. Für die letztere 
Ansicht könnte man geltend machen, daß in unserem Fragment die 
Worte τὸ ἰῶτα τοῦ ᾿Ιησοῦ wie ein vergessener Rest der ersten An- 
wendung der Allegorie aussehen; freilich ist es auch nicht unmöglich 
sie zu übersetzen: »das Jota, von dem Jesus redete. Andererseits spricht 
für die Echtheit die geschickte Durchführung der Allegorie; ja das 
Citat aus Lev. 26 paßt in unserem Fragment besser als Paed. I 85, wo 
die eine Seite des Citats ganz unverwendet bleibt. 


Zu Fragment 59. 


Das Citat des Arethas ist identisch mit dem einzigen Citat aus 
Clemens, das in dem noch ungedruckten Commentar des Oikumenios 
zur Apokalypse enthalten ist; vgl. Diekamp, Sitzungsberichte der Kgl. 
preuß. Akad. ἃ. Wiss. 1901 5. 1051. Sachlich das gleiche gibt auch 
Andreas im Commentar zur Apokalypse ed. Sylburg (Heidelberg 1596) 
2.019,33 — IT: τὰ δὲ ἑπτὰ πνεύματα τοῦ ϑεοῦ, εἴτε, ὡς φησιν Eion- 
valos, ἑπτὰ ἀγγέλους τῶν λοιπῶν ὑπερέχοντας δεῖ νοεῖν εἴτε τὰς 
ἐνεργείας τοῦ ζῳοποιοῦ πνεύματος, ὧν Ἡσαΐας μέμνηται: οὐδέτερον» 
οἶμαι ἀπίϑανον. Hier fehlt der Name des Clemens. Aber Arethas hat 
neben dem Commentar des Andreas, den er überarbeitete, auch den des 


1) Auenst nachgewiesen von Zahn, Zeitschr. für kirchl. Wiss. u. kirchl. Leben 
6 (1885) 8. 252. 


LXX Clemens Alexandrinus. 


Oikumenios benützt und diesem eine Anzahl neuer Schrift- und Väter- 
eitate nebst ihren genauen Quellenangaben entnommen; vgl. Diekamp 
a.a. Ὁ. 8. 1055f. Auf ihn geht auch die Hinzufügung des Clemens 
und der Quellenangabe ἐν ἕχτῳ Στρωματεῖ zurück. Es ist auch nicht 
unmöglich, daß er dabei nur an Strom. VI 143, 1 denkt (ἑπτὰ μέν εἰσιν 
οἱ τὴν μεγίστην δύναμιν ἔχοντες πρωτόγόνοι ἀγγέλων ἄρχοντες), Ob- 
wohl hier nicht von einer Erklärung von Apok. Joh. 4,5 die Rede ist. 


Zu Fragment 64. 

Potter p. 1022 führte das Stück als Fragment des λόγος γαμιχός 
auf; vgl. oben 5. LXII. Ruben, Clem. Alex. Excerpta ex Theodoto Pro- 
leg. p. VI? sprach die Vermutung aus, daß es einmal seinen Platz nach 
Eel. proph. 14 hatte. 


Zu Fragment 66. 


Ob der Satz dem Clemens oder, wie die andere Quelle angibt, dem 
Eusebios angehört, läßt sich nach dem Inhalt nicht entscheiden. A. Mai 
hat den Satz in seiner Nova patrum bibliotheca IV (Rom 1847) 1 8. 316f 
unter die Fragmente von Eusebs Eloayoyn gestellt, nachdem er ihn 
zuerst in Leontii et Johannis rerum sacrarum liber (Seriptorum vet. 
nova coll. VII [Rom 1833]) p. 95 aus dem gleichen Codex Vatie. 1553 
abgedruckt hatte, aus dem auch die Angabe bei Holl entnommen ist, 


Zu Fragment 70—74. 


Zu den Fragmenten aus Malalas vgl. Zahn, Forsch. Ill S. 56—59. 
Sicher scheint mir zunächst dies zu sein, daß man bei dem von Malalas 
und anderen Byzantinern eitierten »Chronographen« Clemens an keinen 
anderen als den Alexandriner Clemens denken darf. Die chronologischen 
Abschnitte des I. Buchs der Stromateis erklären zur Genüge, wie er zu 
diesem Namen gekommen ist. Ebenso hat Zahn a. a. Ὁ. 8. 59 darin 
recht, daß er die Angabe des Suidas Κλήμης ἱστορικός" ἔγραψε Po- 
μαίων βασιλεῖς καὶ αὐτοχράτορας durch irgendwelche Vermittlung auf 
Strom. I 144 zurückgehen läßt. Vgl. auch E. Schwartz bei Pauly- 
Wissowa IV 5. 11, 8—30. 

Inwieweit aber die Angaben des Malalas echte Fragmente verlorener 
Schriften (etwa der Hypotyposeis, in denen gelegentlich historische No- 
tizen standen) erhalten haben oder vielmehr auf Mißverständnis erhaltener 
Texte oder Fälschung zurückzuführen sind, läßt sich bei der Unsicher- 
heit der Überlieferung nicht sagen. Da aber m. E. kein Grund vorliegt, 
die Möglichkeit der Echtheit zu leugnen, glaubte ich die Malalascitate 
unter die Fragmente stellen zu sollen. 


ee ee ee Ze A  ὔὐὉ 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXI 


X. Unechte Fragmente. 
1. Bei Dindorf III 490, 4—512, 14. 


yuh 


490, 4—8 ᾿Αλλὰ τὰ τοῦ Ἰὼβ — ἀειδοῦς εἰδώλου ist zu Strom. IV 
160, 1 gestellt. Die Fortsetzung 490, 8S—491, 29 gehört, wie schon 
Potter erkannte, Clemens nicht an; vgl. auch Zahn, Forsch. III S. 6. 


τῷ 


491, 31—33 Non hie hominis — magnitudinem declarare ist die Über- 
setzung von Fr. 57. 


491, 35—492, 9 Forte autem per »iola« — cum operantibus iniqui- 3 
tatem ist die Übersetzung von Fr. 58. 

492, 11f Ποιητέον ἐλεημοσύνας — παρὰ τοῦ ὑψίστου ist eine # 
Verkürzung von Fr. 53. Die Fortsetzung 494, 12—15 οὐαὶ δὲ τοῖς 
ἔχουσι — λαμβάνων καταχριϑήσεται stammt aus Constit. apost. IV 3; 
vgl. oben 5. LXV f Bem. zu Fr. 53. 

492, 17—20 Ὁ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας — εὐχρασία περιγίνε- 5 


ται ist zu Paed. 1 96 gestellt. Die Fortsetzung 492, 21—25 eis τοσαύ- 
την δὲ αὐξην — μετεώρους ψυχάς ist Fr. 54. 


492, 27—31 Ἔστι μαργαρίτης — ὑγροῦ ἐχλάμψας σώματος ist zu 6 
Paed. II 118, 5 gestellt. 

493, 20—30 Der erste Teil χαὶ τοσοῦτον, φησίν, — ἀκήρατον ἔχει 7 
σῶμα gehört Clemens nicht an; vgl. oben S. XXXIV Bem. zu Fr. 2; der 
zweite Teil ὥσπερ ἡμῶν τὸ zara σάρχα — ἐν δ΄ Ὑποτυπώσεων ist 
Fr. 2 (ΞΞ- θιπα. III 493, 10—14) in etwas vollständigerer Form. 

494, 2-9 Der erste Teil χαϑάπερ γὰρ τὸ ϑερμὸν — αὐτοῦ τὴν 8 


ψυχήν gehört Clemens nicht an; vgl. oben 5. XXXIV Bem. zu Fr. 3: der 
zweite Teil 7 καρδία — ἐν τετάρτῳ Ὑποτυπώσεων ist Fr. 3 (— Dind. 


III 493, 16—18). 


497, 22—27 τὸ τηνικαῦτα δέ — ἀφεῖται διακονίαν stammt nicht 9 
mehr aus Clemens; vgl. oben 5. XLI Bem. zu Fr. 14. 


499, 5-8 Πάντων ἀναπνέουσαι — φέρουσαι πρὸς αὐτόν (aus 10 
Maximus Cap. 53; Baroce. 143 f. 1817; auch in Laur. VII 15 f. 2360: 
Flor. Monac. [= Melissa Augustana] f. 841) ist Sacr. Par. 22, 2—7 
Holl —= Pseudo-Clemens Hom. XVII 10. 

499, 13—16 ᾿ϑάνατοι πᾶσαι --- οὐκ ἔχουσιν (aus Maximus Cap. 53; 1 
auch in Laur. VII 15 f. 226”) ist Sacr. Par. 16 Holil = Pseudo-Clemens 
Hom. ΧΙ 11. 


499, 20—23 Mnderote αἰδεσϑῆς — τὸν πλησίον ἰασάμενος aus 12 


u 


LXXI Clemens Alexandrinus. 


Antonius Melissa p. 134 Gesner (nach Citaten aus Chrysostomos) stammt 
aus Johannes Klimax Migne S. Gr. 88 Col. 848 A. 


500, 13—17 Μετάνοια τότε ἁμαρτήματος — δίχην φυτοῦ ἀρτι- 13 
συστάτου aus Antonius Melissa S. 22 Gesner ist Saer. Par. 455 Holl. 
Der Satz trägt hier das Lemma τοῦ ἁγίου Medodiov κατὰ Πορφυρίου 
und ist von Bonwetsch, Methodius von Olympus I S. 348, 8—12 unter 
die Fragmente des Methodios aufgenommen. 


500, 18—21 Ὅσπερ οἱ λεγόμενοι καρχίνοι εὐεπιχείρητοι — οὐδὲν 14 
ὠφελῆσαι δύναται aus Antonius Melissa p. 22 Gesner (nach dem eben 
besprochenen Satz) stammt aus Johannes Klimax Migne S. Gr. 88 
Col. 1088C. 


500, 22—24 Ὁ ποτὲ μὲν πενϑῶν — παρεδρεύειν τοῦτον προτρέπει 15 
aus Antonius Melissa p. 22 Gesner (nach dem eben besprochenen Satz) 
stammt aus Johannes Klimax Migne 5. Gr. 88 Col. 804 f. 


500, 26—29 Σοφῷ τινι τῶν κολάχων — τὴν ἐμαυτοῦ ἀκαϑαρσίαν 16 
στοχάζομαι aus Antonius Melissa p. 57 Gesner (nach Citaten aus Chry- 
sostomos), im slawischen Maximus Cap. 36 S. 286 f; in Paris. 1169 f. 172 
mit dem Lemma Tod τῆς xAiuaxos) stammt aus Johannes Klimax 


Migne 5. Gr. 88 Col. 992C. 


500, 30 ᾿Επίπλαστος ἔπαινος ἀληϑοῦς ἀτιμότερος ψόγου aus An-17 
tonius Melissa p. 57 Gesner (nach dem eben besprochenen Satz) stammt 
nach Professor Elters Mitteilung aus dem erweiterten Maximus Cap. 43, 
wo der Satz dem Theophylaktos Simokattes zugeschrieben ist. Das 
Lemma Θεοφυλάκτου trägt der Satz auch im slavischen Maximus Cap. 36 
8.287 und in Paris, 1169 f '172Y. 


500, 33 Τοῖς ἀτόνοις — ὑπέρτονον δοκεῖ aus Antonius Melissa 18 
p. 119 Gesner ist Sacr. Par. 228 Holl und stammt aus Strom. II 123, 2. 


501, 3f Πιστὸς εὖ μάλα — γνῶσις τῶν κατεγνωσμένων aus An- 19 
tonius Melissa p. 125 Gesner ist Sacr. Par. 209 Holl und stammt aus 
Strom. 1 19, 3. 


501, Tf Τῷ ὑψουμένῳ — ὁ ϑεῖος διδάσκει λόγος aus Antonius 20 
Melissa p. 140 Gesner stammt aus QDS 1, 3. 


501, 10f Καὶ λόγος καϑαρὸς — ἀληϑινὸς τοῦ ϑεοῦ aus Antonius 21 
Melissa p. 149 Gesner ist Sacr. Par. 333 Holl in verstümmelter Form. 
Aus den hier vorhergehenden Worten νοῦς ἀχραιφνὴς ist bei Antonius 
Melissa ἀχραιφνής zum vorhergehenden Satz Fr. 65 S. 228, 21 gestellt 
worden, wozu Gesner am Rand bemerkt: »al. τοὺς ἀκραιφνεῖς sequen- 
tibus eoniunchm.« Von den Sacr. Par. hat R das Lemma Κλήμεντος 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. ΠΧΧΙΠ 


στρωματέως ἔκ τοῦ προτρεπτικοῦ; doch scheint in dieser HS an dieser 
Stelle das Lemma mehrfach falsch zu sein; in OAPM hat der Satz das 
Lemma 4ιδύμου. 

501, 12—19 Τῇ ἑαυτοῦ φωτοειδεῖ μορφῇ — μορφὴν ἐχϑδιχεῖ, ein 
Stück, das Potter ohne jede Angabe der Herkunft mit der Überschrift 
Ἄλλη ϑεωρία Κλήμεντος unter die Fragmente gestellt hat, ist Saer. 
Par. 21 Holl = Pseudo-Clemens Hom. XVII 7. 


502, 19 Nooos φιλίας ἡ κολακεία (aus Maximus Cap. 11; Antonius 
Melissa p. 58 Gesner; Cod. Baroce. 143 f. 171'; auch in Flor. Mona. 
f. 79V) ist Sacr. Par. 320 Holl (identisch ist der zweite Teil von Nr. 319) 
— Philo Leg. alleg. III 182 (I 153, 20 Cohn). 

502, 20f Tas τῶν ἀρχόντων εὐπραγίας --- ϑεραπεύειν οἱ πλεῖστοι 
(aus den gleichen Quellen wie Nr. 23) ist Sacr. Par. 321 Holl = Philo 
Leg. ad Caium 21 (Il p. 566, 13f M). 


502, 31f Ὀλιγοδείας μὲν ἐρασταί — νόσον ἐκτρεπόμενοι aus Ma- : 


ximus Cap. 13 ist Saer. Par. 335 Holl, nur erhalten in R mit dem 
Lemma Κλήμεντος. Der Satz stammt aber aus Philo Apol. pro Jud., 
erhalten bei Euseb. Praep. Ev. VIII 11, 11 (unter den Fragmenten bei 
Mangey II p. 633). 

502, 39 H τῶν ἀναγκαίων κτῆσις — μέτρον ποσότητα aus Ma- 
ximus Cap. 13; Antonius Melissa p. 37 Gesner ist Sacr. Par. 253 Holl 
und stammt aus Strom. VI 99, 6. 


502, 35 ᾿4γαϑὸν ἀναγκαῖον ἡ ὀλιγοσιτία aus Antonius Melissa p. 38 : 


τῷ 
τῷ 


τῷ 
or 


2 


Gesner (nach dem eben besprochenen Satz) ist der Anfang von Synes. . 


Ep. 115. 


503, 7f Μνήμη ϑανάτου ἐναργὴς — συνεξεκόπησαν πάϑη aus: 


Maximus Cap. 52; Antonius Melissa 5. 60 Gesner, nach Professor Elters 
Mitteilung in den Handschriften mit dem Lemma τῆς Κλίμακος ver- 
sehen (ebenso auch im slavischen Maximus Cap. 45 S. 323) stammt aus 
Johannes Klimax Migne 5. Gr. 88 Col. 796 AB. 


503, 13—15 Μάλιστα πάντων Χριστιανοῖς — στεφανοῖ ὃ ϑεός 5: 


aus Maximus Cap. 55 (auch in slavischen Maximus Cap. 48 5. 338 und 
im Corp. Paris. Nr. 2) ist Saer. Par. 306 Holl. Hier hat PM das Lemma 
Κλήμεντος ἐκ τοῦ τίς ὁ σωζόμενος, H Κλήμεντος στρωματέως, OA 
kein Lemma (vorhergeht Nr. 327 gleichfalls ohne Lemma), R τοῦ αὐτοῦ 


1) So gibt Potter an; dagegen teilt Cohn zu Philo I 153, 19f mit, daß 
Barocc. 143 f. 173r stehe: Φίλωνος: οὐκ ἂν εἴποι τις ἕτερον τὸν χόλαχα" νόσος 
γὰρ φιλίας ἡ χολακεία. 

Clemens III. F 


19 


w 


24 


6 


«-ι 


LXXIV Clemens Alexandrinus. 


nach Nr. 327, das mit Κλήμεντος τοῦ στρωματέως bezeichnet ist, Καὶ 
τοῦ αὐτοῦ nach Nr. 286, das mit Κλήμεντος ἐκ τοῦ εἰς τὸ τίς ὃ σω- 
ζόμενος πλούσιος bezeichnet ist. Nach Barnard, Quis dives salvetur 
p. XXIX sq. steht der Satz in Scorial. 2 111 9 ἢ 52V zusammen mit dem 
vorhergehenden τό re βεβιασμένον (Sacr. Par. 327 Holl) unter dem 
Lemma τοῦ ϑεολόγου, während das letztere f. 191Y dem Theotimos zu- 
geschrieben ist, ebenso wie in den meisten von Holl benützten HSS. 
In Antonius Melissa p. 67 Gesner steht nur die zweite Hälfte οὐ τοὺς 
ἀνάγκῃ — ϑεός, und zwar unter dem Lemma Χρυσοστόμου. In der Tat 
gehört das Stück dem Johannes Chrysostomos, in dessen Περὶ iegmov- 
vns 113 vol. I p. 374 BC ed. Montfaucon (= Migne $. Gr. 48 Col. 634) 
die beiden Sätze getrennt stehen, wie S. Haidacher, Byz. Zeitschr. 16 
(1907) S. 170 nachwies. 

503, 16—20 Οὐ δυνατόν τινα ἀγαϑὸν εἶναι — τὴν ἑκάστου διάϑεσιν 30 
aus Maximus Cap. 55 ist ὅδου. Par. 14 Ηο]] --ς Pseudo-Clemens Hom. ΧΙ 8. 

503, 22—508, 6 Ὁπόση χορεία καὶ πανήγυρις — - εἰς τοὺς αἰῶνας 31 
τῶν αἰώνων. ἀμήν, wie Fr. 57 von Grabe aus der Catene des Makarios 
Chrysokephalos zu Lukas in Baroce. 211 entnommen, steht nach freund- 
licher Mitteilung von Prof. A. Souter in Oxford in Baroce, 211 am 
Ende des X]. Buchs des Makarios, trägt aber nicht, wie bei den anderen 
Clemensfragmenten das Lemma xA, sondern zaıday ἀλεξανδρχ΄. Während 
des ganzen Stücks, das offenbar aus verschiedenen Auslegungen der Ge- 
schichte vom verlorenen Sohn compiliert ist, findet sich kein anderes 
Lemma. Auf diese unsichere Bezeugung hin schien es untunlich, das 
Stück unter die Clemensfragmente aufzunehmen, zumal da der zweite 
Teil, in dem Novatus (= Novatianus) vorkommt (Dind. III 506, 9), 
sicher nicht von Clemens stammt. Vgl. auch Zahn, Forsch. S. 64 Nr. 12. 

508, 12—16 ὁ μὲν γὰρ νόμος βαρὺς — ποίου πνεύματός ἐστε, als 32 
Fortsetzung zu Fr. 57 aus Baroec. 156 f. 98Y von Grabe mitgeteilt, ge- 
hört Clemens nicht mehr an; vgl. oben S. LXVI Bem. zu Fr. 57. 

509, 31—35 Ara καὶ ὁ Κλήμης — ἐχπορευτικὴ ὕπαρξις aus 88 
Johannes Bekkos ist oben S. LV zu Fr. 43 besprochen. 

511, 10-13 Ὁ τοῦ ἀπαϑοῦς ϑεοῦ — εἶναι βούλεται ist Sacr. Par. 34 
218 Holl und stammt aus Strom. II 40, 2. 

511, 15f Νόμος ἔστω κατὰ — ἐπιφέρειν ἀορασίας ist Saer. Par. 326 35 
Holl. Hier hat es in OA nach Nr. 279 (aus Eel. proph. 11, 2), das 
mit Φίλονος bezeichnet ist, das Lemma τοῦ αὐτοῦ, in PM ebenfalls 
nach Nr. 279, dessen Lemma Φίλωνος ist, die genauere Angabe ἐκ τοῦ 
ὃ τῶν ἐν Γενέσει ζητημάτων. Es ist ein griechisches Fragment der 
nur armenisch erhaltenen Quaest. in Gen. IV 40 Ende p. 276 Aucher. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXV 


511, 18f Καϑόλου ὁ Χριστιανός — οἰχεῖός ἐστιν ist Sacr. Par. 202 36 
Holl und stammt aus Paed. II 60, 5. 

511, 22—31 Nomen illud mysticum — almi aspirant aus der Pen- 37 
tateuchcatene des Fr. Zephyrus stammt aus Strom. V 34; vgl. Anm. 
zu 11 348, 17—19 und 349, 3—350, 7 dieser Ausgabe, 

511, 33—36 Κλήμεντος Στρωματέως. Φασὶ δὲ οἱ μύσται — λόγῳ 38 
ἀποκτεῖναι aus der von Cramer herausgegebenen Catene zur Apostel- 
geschichte stammt aus Strom. I 154, 1. 


511, 38-512, 2 Κλήμεντος. Ἢ ζωήν, τὴν κατὰ τὸν παρόντα 3) 
βίον — ἀποστολικὰ πνεύματα aus der Catene Cramers zum Römer- 
brief stammt aus Strom. IV 96, 1. 

512, 4-7 Κλήμεντος. Καὶ μὴ γνόντες — πίστει ἠχολούϑησαν 40 
aus der gleichen Quelle stammt aus Strom. II 42, 5. 

512, 10—14 ᾿Βπειδή γε μὴν ὁ κύριος --- τοῖς “Eßgeioıs aus Cramers 41 
Catene zum Hebräerbrief ist ein Stück von Fr. 22; vgl. oben 5. XLI£. 


2. Bei Zahn, Forsch. III S. 30—64. 


S. 30 erwähnt Zahn bei QDS 21 außer Saecr. Par. 291 noch zwei 42 
Sentenzen; von diesen ist die eine Saer. Par. 312 Holl = Fr. 46: die 
andere Baoıleiav ϑεοῦ λεκτέον — ϑείους νόμους βιούντων ist Saer. 
Par. 325 Holl und ist in R mit dem Lemma τοῦ αὐτοῦ, in C ohne 
Lemma an Nr. 312 angeschlossen, trägt aber in OAPM das Lemma 
Διδύμου. Auch im Corp. Paris. sacr. steht der Satz unter Διδύμου. 
Die drei Sätze (Sacr. Par. 291. 312. 325) sind als ein Stück aus Coisl. 279 
auch bei Pitra, Anal. Sacra II p. XXIX abgedruckt. 

S. 34 Nr. 9 erwähnt Zahn das apokryphe Stück mit der Überschrift 43 
᾿Απόδειξις Κλήμεντος περὶ τοῦ πάσχα. Vgl. darüber oben 5. 1 ἢ. 

S. 43f spricht Zahn von den auf eine angebliche Schrift ὅροι 44 
διάφοροι bezüglichen Stellen; vgl. darüber oben 5. LV ft. 

S. 50 Ποιητέον ee — λαμβάνων {ΠΡ Mae ist 
Fr. 53 in verkürzter Form und Unechte Fragmente Nr. 4; vgl. auch 
Zahn selbst a. a. O. 5. 320 f. 

S. 50 Nr. 5 Ὃ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας — μετεωροπόρους 
ψυχάς ist teils zu Paed. I 96 gestellt teils als Fr. 54 aufgeführt; vgl. 
Unechte Fragmente Nr. 5. 

21 Nr. 6 — Unechte Fragmente Nr. 6 

S. 51 Nr. 9, zweite Hälfte von ὁ μὲν γὰρ νόμος βαρὺς an = Un- 
echte Fragmente Nr. 32. 

S. 52 Nr. 11 ᾿Αναστασίου. Κλήμεντος. To δὲ ὡσαννὰ — »σῶ- 45 
σον dn« ist zu Paed. I 12, 5 gestellt. 

ΒΞ 


LXXVI Clemens Alexandrinus. 


S. 52 Nr. 12 Κλήμεντος. Καὶ αὐτὸ δὲ τοῦ κυρίου διάζωσμα δύ- 46 
»αμίς ἐστε χαϑαρτικὴ τῶν ἁμαρτιῶν. »ἐνεδύσατο γάρ φησι κύριος 
δύναμιν καὶ περιεζώσατο (Psal. 92, 1)... Von Zahn aus der Nicetas- 
catene zum Johannesevangelium (13,2—5) in Monac. graee. 37f. 403V 
entnommen. Aber hier trägt der Satz nicht das Lemma Κλήμεντος, 
sondern I'onyogiov Nv. Das Lemma Κλήμεντος gehört zu dem dar- 
über stehenden Satz ἴσϑε μέντοι ὅτι ἀπονίπτων — τῇ ἰδίᾳ δυνάμει 
aus Paed. II 63, 2. 

S. 53 Nr. 14 — Unechte Fragmente Nr. 34. 

S. 53 Nr. 15 —= Unechte Fragmente Nr. 35. 

S. 53 Nr. 16 Τό τε βεβιασμένον καὶ ἀηδὲς ταχύ τό τε ἀβίαστον 41 
οὐχ ἔχει κόρον, ἀλλ᾽ ἀεὶ χάριτι καὶ πόϑῳ ϑάλλει ist Saer. Par. 327 
Holl. Der Satz trägt nur in R f. 118: das Lemma Κλήμεντος τοῦ στρω- 
ματέως. Dies Lemma gehört aber zum folgenden Citat Nr. 306. In 
R f. 2437 und P f. 279" dagegen steht als Lemma Θεοτίμου 2x τοῦ 
περὶ νηστείας, in K f. 119° Θεοτίμου Ixvdiag ἐκ τοῦ περὶ νηστείας, 
in Ὁ f. 71V und A (χεφ. BZ) fehlt das Lemma, dagegen steht O f. 269: 
und A (κεφ. Πὴ Θεοτίμου, in P f. 89᾽ und M f. 91: Θεοτίμου Ixvdiac. 

S. 54 Nr. 17 = Unechte Fragmente Nr. 29. 

S. 54 Nr. 18 Ὃ γνωστικὸς ἀφέξεται --- ἐνέργειαν ἁμαρτημάτων 48 
ist Sacr. Par. 220 Holl und stammt aus Strom. II 50, 2. 

S. 54 Nr. 19 Θεοῦ γνῶσιν λαβεῖν — ἀδύνατον ist Sacr. Par. 235 49 
Holl und stammt aus Strom. III 43, 1. 

S. 54 Nr. 20 Τὸν γνωστικὸν οὐδέποτε --- ἡδέσι καὶ ἀηδέσιε ist 50 
Sacr. Par. 328 Holl. Das Fragment ist von Lequien in seiner Aus- 
gabe der Sacra Parallela mit τοῦ αὐτοῦ an sechs Clemensfragmente 
angeschlossen worden, trägt aber in keiner Handschrift das Lemma 
Κλήμεντος, vielmehr in OAR das Lemma Διδύμου (ebenso im Corp. 
Paris. und bei Maximus Cap. 17), in PM Advuov εἰς τὰς παροιμίας. 

S. 55 Nr. 23 "Aregırigiov ἐν τῇ καλιᾷ — τὸν καλούμενον ἀετί- dl 
τὴν ist Sacr. Par. 329 Holl, von Lequien mit dem Lemma Κλήμεντος 
versehen. In OA steht aber dies Lemma bei dem vorangehenden Stück 
(Nr. 310), während der Satz ᾿“λεξιτήριον κτλ. hier ohne Lemma ist. 
In PM dagegen ist das Lemma erhalten: Διδύμου. 

S. 55 Nr. 25 U τῶν καχῶν ἀπαλλαγὴ σωτηρίας ἀρχή ist Saer. 52 
Par. 186 Holl und stammt aus Paed. I 26, 3. 

S. 55 Nr. 26 Οὐ μόνον εὐτελῆ δίαιταν — ἐπανῃρημένῳ ist Sacr. 53 
Par. 210 Holl und stammt aus Strom. I 48, 5. 

S. 55 Nr. 27 = Unechte Fragmente Nr. 25. 

S. 55 Nr. 28 — Unechte Fragmente Nr. 28. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXVII 


- " , < x > ’ - 2 
5. 55 Nr. 29 To πίστει nagadextov ἀἁπολυπραγμονητον — πῶς 54 


ἔτι πεπίστευται; aus Antonius Melissa p. 3 Gesner, wo der Satz vor 
dem zu Strom. VII 57, 3 eitierten steht. In Maximus Cap. 51 trägt 
er aber das Lemma Κυρίλλου und tatsächlich steht er Cyrill C. Jul. X 
p. 360 Aub. (= Misne 5. Gr. 76 Col. 1056). 

5. 55 Nr. 30 = Unechte Fragmente Nr. 13. 


S. 56 Nr. 31 = Unechte Fragmente Nr. 14. 
S. 56 Nr. 32 — Unechte Fragmente Nr. 15. 
S. 56 Nr. 33 = Unechte Fragmente Nr. 27. 
S. 56 Nr. 34 — Unechte Fragmente Nr. 16. 
S. 56 Nr. 35 — Unechte Fragmente Nr. 17. 
S. 56 Nr. 36 — Unechte Fragmente Nr. 19. 
S. 56 Nr. 37 — Unechte Fragmente Nr. 12. 
S. 61 Nr. 1! Οὐκ ἂν εἴποι (v. 1. &X0ı) τις — ἡ κολακεία ist Sacr. 55 


Par. 319 Holl und ist’in PMLH mit dem Lemma τοῦ αὐτοῦ, in OA 
ohne Lemma an Nr. 191 (aus Paed. Il 45, 2) angereiht, stammt aber aus 
Philo Leg. alleg. III 182 (I 153, 19f Cohn). Über die zweite Hälfte 
vgl. oben S. LXXI, Unechte Fragmente Nr. 23. 

S. 62 Nr. 2 = Unechte Fragmente Nr. 24. 


= 4 - 2 Ρ = 5 - 
S. 62 Nr. 3 Τοσοῦτόν τις μᾶλλον ὀφείλει ταπεινοφρονεῖν, ὅσον : 


δοκεῖ μᾶλλον εἶναι. καλὸν γὰρ ἀεὶ τῷ χρξίττονι τὸ χεῖρον ἀκολου- 
ϑεῖν διὰ βελτιώσεως ἐλπίδα. Antonius Melissa p. 139 Gesner; Flor. 
Monae. ἢ 145): Cod. Baroce. 143f. 160 (nach Grabe, Spieil. I p. 269); 
Barb. V 11f. 97: 16f. 119 (in verstümmelter Form, abgedruckt von 


ν᾿ 


Pitra, Anal. Saera II p. 349 Nr. X). Der erste Satz bis εἶναι auch _ 


Corp. Paris. Nr. 9; Maximus Cap. 49 (auch in Laur. VII 15 f. 221Y; vgl. 
Barnard QDS S. 522); er ist Saer. Par. 251 Holl und stammt aus 
I Clem. ad Cor. 48, 6, ist aber Strom. VI 65, 3 eitiert. Der zweite 
Satz ist Saer. Par. 342 und trägt in R das Lemma Φίλωνος. Er stammt, 
wie Harris, Fragments of Philo 5. 88 zeigte, aus Philo De decal. 113 
295: 21 Cohn). 

S. 62 Nr. 4 --- Unechte Fragmente Nr. 21. 


- ’ 5 - 
S. 63 Nr. 5 Εἰ βούλει γνῶναι ϑεόν, προλαβὼν γνῶϑιε σεαυτόν. : 


Corp. Paris. Nr. 4; Maximus Cap. 56 (auch in Laur. VII 15f. 230; 
vgl. Barnard QDS S. 522%); slavischer Maximus Cap. 49 S. 341; An- 
tonius Melissa p. 64 Gesner mit dem Lemma Κλήμεντος, dagegen Par. 
Vatie. 402 Evayoiov. Es ist Euagrios Sent. 26 Elter. 


1) Der Vollständigkeit halber und um Ergänzungen zu geben bespreche ich 
im folgenden auch die von Zahn und Holl bereits als unecht erkannten Stücke. 


we 


ΤΥΧΧΥῚΙΠ Clemens Alexandrinus. 


S. 63 Nr. 6 Θηρεύουσι τοῖς μὲν κυσὶ τοὺς λαγωοὺς οἱ κυνηγοί, 
τοῖς δὲ ἐπαίνοις τοὺς ἀνοήτους οἱ κόλακες (οἱ πολλοί Ant. Mel.) 
Maximus Cap. 48: Antonius Melissa p.57 Gesner (nach den unter den Un- 
echten Fragmenten Nr. 16.17 aufgeführten Sätzen). Aber im lateinischen 
(Ribittus p. 239) und im slavischen (Cap. 36 S. 287) Maximus trägt der 
Satz das Lemma „Plutarchi“, in den HSS des griechischen Textes 
Πλουτ. Stob. Flor. 14, 22 folgt er mit τοῦ αὐτοῦ auf einen Satz mit 
dem Lemma Yoxoarovs; bei Georgides (Migne 5. Gr. 117 Col. 1101) 
steht er ohne Lemma. Vgl. Homoiomata 798 Elter. 


N ξ΄ r ı‘ x x Pr x ὟΝ =; » 
S. 63 Nr. 7 Τὸν μὲν λιβανωτὸν τοῖς ϑεοῖς, τὸν δὲ ἔπαινον τοῖς 


ἀγαϑοῖς ἀπονέμειν χρή (δεῖ Ant. Μ61... Maximus Cap. 43; Antonius 
Melissa p. 57 Gesner, in beiden im Anschluß an das vorige Fragment 
und ebenso wie dies bei Ribittus und im slavischen Maximus noch unter 
„Plutarehi“, in den griechischen HSS ἤλουτ. Vgl. Gnomica homoio- 
mata 44 Elter. 


τ c - - u - 
S. 63 Nr. 8 Πιστοὺς ἡγοῦ μὴ τοὺς πᾶν ὃ τι av ποιῆς καὶ λέγῃς 6 


ἐπαινοῦντας, ἀλλὰ τοὺς (τοὺς < Max.) τοῖς ἁμαρτανομένοις ἐπιτι- 
μῶντας. Antonius Melissa p. 57 nach dem Vorhergehenden, aber bei 
Maximus Cap. 43 mit dem Lemma ᾿Ισοχράτους (so auch die HSS), bei 
Ribittus p. 239 „Socratis“. Vgl. Elter, Gnomica homoiomata p. 184. 

S. 63 Nr. 9 = Unechte Fragmente Nr. 30. 

S. 63 Nr. 10 = Unechte Fragmente Nr. 10 und 11. 

S. 64 Nr. 11 = Unechte Fragmente Nr. 22. 

S. 64 Nr. 12 = Unechte Fragmente Nr. 31. 


3. Bei Holl, Sacra Parallela Nr. 306—341. 


Nr. 306 — Unechte Fragmente Nr. 29. 

Nr. 316 Φόβος ϑεοῦ — δυσὶ κυρίοις δουλεύειν aus Flor. Monac. 
ἔς 1149. Hier ist aber das Lemma τοῦ Kinuexoc, wie auch nach Pro- 
fessor Elters Mitteilung im Cod. Patm. (vgl. Bd.1 Einl. 5. LX!) der 
Satz dem Klimax zugeschrieben ist. Er findet sich auch mit geringen 
Abweichungen bei Johannes Klimax Migne S. Gr. 88 Col. 668 A. 


Nr. 318 Φόβος ϑεοῦ (ὁ φόβος ϑεοῦ LP, ὁ φοβούμενος ϑεὸν Le) 
— πύργος ἀκαταγώνιστος, in L® und 1,6 mit dem Lemma Κλήμεντος 
ἐκ τοῦ β στρωματέως vor Nr. 218 aus Strom. II 40, wohin das Lemma 
sehört; in OA ohne Lemma, in R mit τοῦ αὐτοῦ an ein Chrysostomos- 
citat angereiht. Es ist Chrysost. orat. 15 de stat. (ad pop. Ant.) c. 2 
(Migne S. Gr. 49 Col. 156). 

Nr. 319 — Unechte Fragmente Nr. 55. 


58 


61 


62 


nr NEE re 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXIX 


Nr. 320 = Unechte Fragmente Nr. 23. 
Nr. 321 = Unechte Fragmente Nr. 24. 


- c ον h x \ ς ᾿ Ian) 5 
Nr. 322 Πᾶσα ἁμαρτία zav διαφορὰν ἔχῃ πρὸς Erlocv, ἀλλ οὖν 68 


γε ἁμαρτία λέγεται νόμῳ ὑποπίπτουσα, in R f. 397, 1,8 f. 25" ohne 
Lemma an Nr. 199 aus Paed. II 52, 2 angereiht; dagegen in R f. 2381 
mit dem Lemma ’Ioonazov ἐκ τῶν μακκαβαϊχῶν versehen. 

Nr. 323 Φιλόδαχρύ πῶς 
Lemma Κλήμεντος, dagegen in Ὁ Κυρίλλου. Es ist Cyr. in Joh. XIX, 
in evang. Joh. 110. 12 (Migne 5. Gr. 74 Col. 661 B). 


Nr. 324 “ὥσπερ ἐπὶ τῆς κιϑάρας — μετὰ ἀκριβείας φυλάττειν, ( 
in OAH mit dem Lemma Κλήμεντος, dagegen in PM richtig bezeichnet. 
Es ist et De dec. mill. tal. deb. e. 2 (Migne 5. Gr. 51 Col. 19). 

Nr. 325 — Unechte Fragmente Nr. 42. 

Nr. 326 — Unechte Fragmente Nr. 35. 

Nr. 327 = Unechte Fragmente Nr. 47. 

Nr. 328 — Unechte Fragmente Nr. 50. 

Nr. 329 —= Unechte Fragmente Nr. 51. 

Nr. 330 Οὐδὲν ἐν avdomnoıs — ἐκ ϑεοῦ δίδοται, in O ohne 
Lemma an Nr. 289 aus QDS 21 angereiht, in PR mit dem Lemma 
Διδύμου. 

Nr. 331 Χριστιανοῦ ἀνδρὸς μὴ τὸ σχῆμα — τῆς ψυχῆς τὸ φρό-( 
vnue, in OA ohne Lemma an Nr. 202 aus Paed. II 60, 5 angereiht, 
in PMR mit dem Lemma Πυαγρίου. Es ist Euagrios Sent. 22 Elter. 


ἔχει, m A mit dem 64 


um 
)}4 


Nr. 332 Παιδείας σύμβολον ἡ ῥάβδος — σωφρονισμὸν ἀμήχανον, 68 


in PM mit dem Lemma Κλήμεντος ἐκ τοῦ ἃ στρώματος, in R mit: 
Κλήμεντος bezeichnet. Das Lemma gehört dem vorangehenden Citat, 
Nr. 206 aus Strom. 1 12, 3. In OA steht das richtige Lemma Φίλωνος. 
in Καὶ Φίλωνος Ex τοῦ ἢ καὶ 9 τῆς νόμων ἱερῶν ἀλληγορίας. Es ist 
Philo De post. Caini 97 (II p. 21, 3—5 Wendland). 

Nr. 333 — Unechte Fragmente Nr. 21. 

Nr. 334 Ὃν τρόπον τὸ σῶμα ἁγνὸς ὃ πορνείας ἀπεχόμενος, τὸν ( 
αὐτὸν τρόπον καὶ ἁγνὸς ψυχῇ ὁ τῇ καταλλήλῳ τῆς φυχῆς πορνείᾳ 
ἐρρῶσϑαι φράσας. σπάνιος δέ ἐστιν ὃ οὕτω καϑαρύς. εἴρηται γάρ" 
τίς καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν τὴν χαρδίαν; in R mit τοῦ αὐτοῦ an 
Nr. 333 angeschlossen, sonst nirgends Shalten, scheint also wie Nr. 333 
dem Didymos anzugehören. 

Nr. 335 — Unechte Fragmente Nr. 25. 


’ ’ σ΄ , 
Nr. 336 Μέγα βοήϑημα ἡ ταπεινοφροσύνη" 0001 γὰρ ὑμοῦσι τὸ 


\ \ \o° \ ον νὰ τ 
κατὰ τὸν Τολιὰϑ'᾽ καὶ μεγαλορημονοῦσι, πεσοῦνται πάντως κατ᾽ 


LXXX Clemens Alexandrinus. 


ἐχεῖνον" τὸν πύργον τῆς ἀσεβείας καὶ τύπον τοῦ διαβόλου, in R ohne 
Lemma an Nr. 251 aus Strom. VI 65,3, in P ohne Lemma an Nr. 337, 
ein Neiloseitat, angereiht. Bei Neilos Migne S. Gr. 79 Col. 352 A 
heißt Goliath ähnlich ἔμψυχος πύργος. 

Nr. 337 Mexaoıos ὃ τὸν βίον ὑψηλὸν ἔχων, ταπεινὸν δὲ τὸ φρό- 
νημα, in R mit dem Lemma τοῦ αὐτοῦ nach Nr. 336; auch von Pitra, 
Anal. sacra 11 p. 348 Nr. IV aus Barb. V 11 f. 105 als Clemensfragment 
gedruckt; in P mit dem Lemma Nei2ov; ebenso auch bei Maximus 
Cap. 49 (vgl. auch Barnard QDS S. 51) und im slavischen Maximus 
Cap. 42 S. 316. Der Satz steht bei Neilos Migne 5. Gr. 79 Col. 1248 
und 1261 D. 

Nr. 338 ᾿τοπόν ἐστι διώκειν τὰς τιμὰς — πεφύχασι γενέσϑαι, 
in PM mit dem Lemma ἐκ τοῦ τίς ὁ σωζόμενος πλούσιος, das zum 
vorangehenden Citat, Nr. 291 aus QDS 21, gehört. In R steht das 
Citat mit τοῦ αὐτοῦ hinter einer Reihe von Philostellen, in Ὁ mit dem 
Lemma Eveyoiov. Vgl. auch Barnard QDS S.52. Es ist Euagrios 
Sent. 25 Elter. 

Nr. 339 Μακαρία φύσις ἡ ἐπὶ παντὶ — καὶ συμφερόντως γινο- 
μένοις, in LP mit τοῦ αὐτοῦ an Nr. 241 aus Strom. 74, 3 angereiht; 
in OAPMR mit dem Lemma Φίλωνος, in L* nach einem Philoeitat 
mit dem Lemma ἐκ τοῦ 7 τῶν ἐν Γενέσει ζητημάτων. Vgl. Harris, 
Fragments of Philo S. 97. 

Nr. 340 Μέγιστον μέρος ἡγοῦμαι --- ἐπερώτημά ἐστιν ἄρχεσϑαι, 
in H ohne Lemma an Nr. 201 aus Paed. Il 59 angereiht. Es ist aber 
aus Method. Symp. X 1 (Migne S. Gr. 18 Col. 192 0). 

Nr. 341 Σοφὸς ἀνὴρ καὶ σιγῶν --- διὰ τί σιγᾷ, in H ohne Lemma 
nach Nr. 198 aus Paed. II 52, 1, in OA mit dem Lemma exorgov, 
inR τοῦ ἁγίου Σέχστρου Ῥώμης. Es ist Sextus Sent. 427 Elter. 

Nr. 342 = Unechte Fragmente 56, zweite Hälfte. 


4. Bei Pitra, Analecta sacra 1]. 


Die von Pitra, Analecta sacra Il p. XXIX; 347—349; 443 ver- 
öffentlichten Clemensfragmente, über die Zahn, Zeitschr. f. kirchl. Wiss. 
u. kirchl. Leben 6 (1885) 5. 24f und Loofs, ThLz 9 (1884) Sp. 459 f 
gehandelt haben, -sind so zweifelhaft und so gering bezeugt, daß ich 
alle hier zusammenstelle, wenn auch die Unechtheit bzw. die Herkunft 
nicht bei allen zu erweisen ist. 

p. XXIX Οὐ τῶν καϑευδόντων — νόμους βιούντων aus Coisl. 279 
ist Saer. Par. 291 (aus QDS 21). 312 (= Fr. 46). 325 (= Unechte 
Fragmente Nr. 42) Holl. Vgl. oben 5. LXXIH zu 'Zahn S. 30. 


«1 


-ı 


“τ 


τῷ 


11 


Pair un: 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXXI 


p. XXIX ’Eoer τις μηδὲν — τὰ ἀκουστά aus Coisl. 279 ist Sacr. 
Par. 315 Holl = Fr. 67. 


p. XXIX “ὥς δὲ ἡ ϑάλασσα — καταγωνισάμενος aus Coisl. 279 7 


mit dem Lemma ἔκ τοῦ ἢ στρωματέων ist Sacr. Par. 283 Holl und 
stammt aus Eel. proph. 28. 


S..347f Nr. I “Huesis δέ, ἐπειδὴ — τῆς αὐτοῦ ἀγαϑότητος aus 
Pal. 247 ἔ 11 und S.443 aus Crypt. A.y. 11 f. 23 ist zu Paed.I 92 gestellt. 


S. 348 Nr. II Τὸν μέντοι φονιχὸν — τετίμηχε προσηγορίᾳ aus? 


Pal. 247 f. 29V ist zu Paed. 1 18,1 gestellt. 


S. 348 Nr. III "Aungavov τὰ μεγάλα πρὸ τῶν μιχρῶν παιδευ- 7 


ϑῆναι aus Barb. 1 6f. 92. Der Satz steht bei Maximus Cap. 17 (im 
slavischen S. 164) ohne Lemma nach einem Satz aus Philo. Das Lemma 
Φίλωνος trägt der Satz auch bei Antonius Melissa p. 56 Gesner. Er 
stammt aus Philo De vita Mos. I 62 (IV p. 134, 12 f Cohn). 

S. 348 Nr. IV —= Unechte Fragmente Nr. 71. 


x G > -- x 
S. 348 Nr. V Τὸ εἰδέναι τινὰ ὅτι ἀγνοεῖ σοφίας ἐστίν, ὡς καὶ 80 


τὸ εἰδέναι ὅτι ἠδίκησε δικαιοσύνης aus Barb. I 6 f. 117 und I 158 ἢ 
135, wo aber das Citat, ebenso wie im Corp. Paris. und bei Maximus 
Cap. 17. 56 (slav. Max. Cap. 49 S. 342), dem Didymos zugeschrieben ist. 
Vgl. Harris a. a. 0. 8. 808 


S. 348 Nr. VI Ψυχὴ ἅπαξ ἁμαρτίας ἀπωσαμένη (bei Maximus 81 


ἁμαρτίᾳ σπεισαμένη) καὶ ἀναλγήτως διατεϑεῖσα πολλὴν παρέχει τῷ 
νοσήματι τὴν προσϑήκχην aus Barb. I 6 f. 119. Der Satz steht bei 
Maximus Cap. 62 (im slavischen Cap. 55 S. 366) mit dem Lemma Xov- 
σοστόμου. In der Tat stehen die Worte bei Joh. Chrysost. De anima 
hom. VIII (Miene 5. Gr. 63 Col. 622). 


S. 348 Nr. VII Oi αἰδεσϑέντες ἰατροὺς σηπεδόνας πεποιήκασιν, 82 


πολλοὶ δὲ πολλάκις τεϑνήχασι aus Barb. V 18 f. 14. 


S. 348 Nr. VIII Πεισάτω σὲ πρὸς ἐργασίαν πένϑους κἂν αὐτὸ 88 


ἔνδυμα᾽ πάντες γὰρ οἱ νεχροὺς βοηθοῦντες μέλανα περιβάλλονται 
ausıBarb. V 18 ἔ 14. 


S. 318 f Nr. IX Ὁ τῷ τῶν πορνικῶν πᾶάϑει δουλεύων ὥσπερ ϑυ- 84 


σίαν τινὰ παρέχει τῷ Σατανᾷ τὴν ἑαυτοῦ σπορὰν καὶ ἕως οὗ μετα- 

νοήσῃ ἀξίως, ἀκοινώνητος ἔσται τοῦ σώματος χαὶ αἵματος τοῦ μεγά- 

λου ϑεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ aus Barb. V 18 f. 14. 
S. 349 Nr. X --- Unechte Fragmente Nr. 56. 


- ‚ ς r ἢ οὔ SA 
Ὁ. 349 Nr. XI Πᾶσι δέ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, διαμαχητέον ἡμῖν πρὸς 85 


x u c ’ > ‚ τ u - 
τον ὕπνον, ὡς εἰς ἐγρήγορσιν ἁποτεμνομένοις aus Barb. V 11 f. 97; 


ΠΧΧΧῚ Clemens Alexandrinus. 


I 6 f. 119 ist gekürztes Excerpt aus Paed. II 81, 5 (vgl. Nachträge und 
Berichtigungen). 


S. 349 Nr. XII Mndauos τὴν φύσιν αἰτιώμεϑα᾽ πάντα γὰρ βίον 86 
ἡδὺν ἢ ἀηδῆ ἡ συνήϑεια ποιεῖ aus Barb. 11 f. 97; 16 f. 119 ist Sacr. 
Par. 31, wo der Satz indirekt dem Clem. Rom. zugeschrieben ist, während 
er bei Antonius Melissa p. 146 Gesner und Maximus Cap. 62 dem 
Philo beigelegt ist. Im slavischen Maximus Cap. 55 S. 366 dagegen 
ist er dem Clem. Rom. zugeschrieben. 


S. 349 Nr. XIII Οὐδὲν οὕτως τῷ ϑεῷ φίλον ος μετὰ τῶν ἐσχά- 87 
τῶν ἑαυτὸν ἀριϑμῆσαι aus Barb. V 11 f. 97; 16 f. 119, in Antonius 
Melissa p. 138 Gesner, Maximus Cap. 49 mit dem Lemma Χρυσοστόμου. 
Im slavischen Maximus steht der Satz ohne Lemma nach einem dem 
Θεολόγος ἃ. h. Gregorios von Nazianz zugeschriebenen Satz. Die Worte 
stehen Joh. Chrysost. De humil. an. hom. VII (Migne S. Gr. 63 Col. 618). 


5. Bei Barnard, Quis dives salvetur 5. 51f. 


Zu den von Barnard aus Laur. VII 15 mitgeteilten, in den er- 
haltenen Schriften nicht nachgewiesenen Sätzen ist folgendes zu bemerken: 


S. 51 aus f. 221P = Unechte Fragmente Nr. 71. 
5. 51 aus f. 234% — Fr. 65. 


S. 51 aus f. 2418 Ὃ τοῖς ὀνείροις προσέχων ἔοικε τῷ τὴν σκιὰν 88 
αὐτοῦ διώκοντι mit dem Lemma x4n4. Der Satz trägt bei Antonius 
p. 51 Gesner das Lemma Nei2ov, ebenso im erweiterten Maximus Cap. 65, 
während in der kürzeren Form nur der Satz ὁ τοῖς ὀνείροις πιστεύων 

[4] > ’ . ’ . 
εἰς arav adozıuos mit dem Lemma Χρυσοστόμου steht. Im slavischen 
Maximus Cap. 58 S. 375 f sind beide Sätze verbunden und dem Johannes 
Klimax zugeschrieben. Bei diesem findet sich Migne $. Gr. 88 Col. 669 C 
die ähnliche Stelle: ὁ τοίνυν ὀνείροις πιστεύων ὅμοιός ἐστι τῷ τὴν σκιὰν 
ἑαυτοῦ χκατατρέχοντι καὶ ταύτην κατέχειν δοχιμάζοντι. Ahnlich ist 

. ς ’ - \ ’ ᾽ [τ 
auch Sir. 31 [34], 2: ος δρασσόμενος σκιᾶς καὶ διώκων ἄνεμον, OUTOS 
ὁ ἐπέχων ἐνυπνίοις. ᾿ 


S. 52 aus f. 3518 φιλοσοφία ἐστὶν ἡϑῶν κατόρϑωσις μετὰ δόξης 89 
τῆς περὶ τῶν ὄντων εὐσεβοῦς. Der Satz gehört wahrscheinlich Philo an. 
S. 52 Nr. 6 — Unechte Fragmente Nr. 72. 


D. Bemerkungen zu den Fragmenten. X. Unechte Fragmente. LXXXII 


6. Im Corpus Parisinum (Paris. graec. 1168). 


Von den in den erhaltenen Schriften! nicht nachweisbaren, im Corp. 
Paris. dem Ulemens zugeschriebenen Sätzen ist 
Nr. 2= Unechte Fragmente Nr. 29. 


Nr. 3 Ὁ μὲν ἁμαρτάνων παραβαίνει νόμον, ὁ δὲ βλασφημῶν εἰς 90 
αὐτῶν ἀσεβεῖ τὴν ϑεότητα. Der Satz steht bei Lequien unter den 
Sacra Parallela B 8 (Mione 5. Gr. 96 Col. 394) mit dem Lemma Basilii. 
Aber nach Mitteilung von Professor Holl hat Vat. 1553 f. 117’ dafür 
das Lemma: τοῦ ἁγίου ᾿Αϑανασίου ἐκ τοῦ εἰς τὸ ὃς ἐὰν εἴπῃ λόγον 
κατὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ avov. Auch der Rupef. f. 117: hat noch richtig 
τοῦ ἁγίου ᾿Αϑανασίου. Die Worte stehen Athan. Epist. ad Serap. IV 12 
(Migne S. Gr. 26 Col. 653 B). 

Nr. 4 — Unechte Fragmente 57. 

arm Er. 65. 

210 Er! 64. 


7. Im Ambros. Nr. 1001. 


Schließlich sei noch erwähnt, daß in einer der zahlreichen HSS 91 
der Oikumenioscatene zum 1 Korintherbrief, Ambros. D. 541. inf. (bei 
Martini-Bassi Nr. 1001, bei Gregory Nr.392, bei von Soden O* 16), 
nach der Aufzeichnung von H. Stein zu 1 Kor. 7, 24 mit dem Lemma 
κλημ. στρώματ. folgendes Stück steht: δόξει δὲ παρέλχον τὸ (lies παρ- 
ελκόντωςφ) «προσχεῖσϑαι τῇ παρϑένῳ »ἢ ἄγαμοςς, ἐπεὶ ev τοῖς ἀχρι- 
βεστέροις ἀντιγράφοις γέγραπται" »ἢ γυνὴ ἡ ἄγαμος καὶ ἡ παρϑένος 
ἡ ὁ ἄγαμος.ς λεχτέον δὲ πρὸς τούτους οὔτε ,υναῖκα ἄγαμον λεχτέον - 
τὴν γάμου φροντίζουσαν, κἂν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἄγαμος εἶναι δοκῇ. 
οὔτε παρϑένον ἄγαμον τὴν ἐγκειμένην. ἐπὶ τὸ γαμεῖν καὶ μνηστείαις 
ὑποκειμένην. διόπερ οὐ μάτην "ἡ γυνὴ ἡ ἄγαμος καὶ ἡ παρϑένος ἡ 
ἄγαμος« εἴρηται »μεριμνᾷ τὰ τοῦ κυρίους. Aber die Bemerkung ge- 
hört nicht den Stromateis des Clemens, sondern denen des Origenes an, 
wie aus der Angabe bei von der Goltz, Eine textkritische Arbeit des 
10. resp. 6. Jahrhunderts (TU ΝΕ II 4) S. 64, auf die mich Herr Ge- 
heimrat Zahn aufmerksam machte, hervorgeht. 


1) Nr. 8 lautet ἄφιλος πᾶς 6 γε ἄπιστος καὶ ἀμαϑής" ἀμαϑία ἀγνοίας αἰτία. 
Der erste Satz steht Strom. II 18, 1, der zweite Strom. VI 112, 4. — Die An- 
gaben über Corp. Paris. verdanke ich Professor Elter. 


LXXXIV 


Heinsius 
1 


Stählin | 


37, 28 
38, 29 
39, 31 
41,1 

42,7 

43, 11 
44, 12 
45,12 
46, 14 
47,13 


Heinsius 


1427.. 569% 


3: ἘΣ Ὁ 


AIR 


52 


A ER 
AT NE Ne 
Ad 
Des 


Dan 


Clemens Alexandrinus, 


E. Vergleich 


der Seitenzahlen der Ausgabe des D. Heinsius (Paris 1629) mit denen der vor- 
liegenden Ausgabe. 


Stählin 


32,2 
83, 3 
S4, 30 
85, 29 
89,1 

89, 19 
90, 23 
91, 29 
93, 9 

94, 5 


Ϊ 
| 


Heinsius Stählin | Heinsius Stählin 
ΘΒ ΟΡ 124 .,. 55 
BAHR: 96,1 125.2: BB 
SS ERE 96,30 | 126°...» 138588 
Br 98, 3 127. Sn. 5 Ὁ 
Bl: 96 | 128... ΠΡ 5 
85 τ ἸΌΝ 129 τον ΠΣ 
89... τ ΤΠ: 1580... 291225 
00. σον 131... ΡΘΗ 
91°... 103, 14 1185. Sr Be 
92 ... 104,18) 155. 
O3 105, 19, | 134. 5 2 
9. 106, 20 | 135.1, , ΠΝ 
5. 107, 20 | 136... 5 δ δὴ 
%. 108,19.) 137, Sr ze 
97. 109, 20. | 138.22. 59 
38. 110, 247, 230.72 153, 17 
9. 111,22 | 140... "154,7 
100 112,22 | UP AT Fe 
101 113, 25. | 1425 5 ΠΟ 
102 ΤῸ 9 148... 0, ἸῺ 
108 110.5 144 . ἡ 59. 88 
104. 11640 145 τς ΠΟ 95 
105 118,10 | 146 „3 
106 119, 14 | 1477 ΠΡ 5. ἢ 
107 120,17 | 18... 1648 
108 121, 19. | 149 ὅς ΘΗ; 1ὰ 
109 . 122,15. | 150 „As ἸΟΡ 
Hl - 123,13 | 151 „2 2er 
111 124, 14 | 152, a 
112 125,17) | 153 το 
113 126, 21. IE „Pre 
114 127,15 | 155 ... 2 222,10 
115 128, 15. | 156 ss δ 
116 129, 14 } 157, za 
117 130,13. [1085 EEE 
118 131,14 | EYE 
119 132, 17: 160 πο 
120 133,18.) 1061 Fasz 
121 134, 14.} 102 RS Finn 
122 135,16 | 163 . zo za 
123 136,18 | 164 .„ . 18273 


Bi N 


E. Vergleich mit der Ausgabe von Heinsius, LXXXV 


Heinsius Stählin | Heinsius Stählin | Heinsius Stählin | Heinsius Stählin 
183,16 | 212... 1233,32 | 259... 1283,9 306 ... II 46, 24 
5 | 2132| 200::.. 284,12 | 307 ... 48, 12 
10 214... 235,19 | 261... 285,17 | 308... 50, 10 
7186,19 | 215)... . 72865221 262... 286,18 | 30 ... 51,15 
Beleg | 216... 0237725 | 2637. :.: 8,4 | 30... 53,3 
Be 210... Bar... 288. 99]. 311... 54,6 
τ ἸΒΟΟΥ 1.218... . 2352er... 289501312... 55,13 
Wan | 219... 24,7 δρόσο, 120. . 56, 14 
E19, 30 | 220... 243,71 | 867°... 2018: | 314... 57, 20 
ΠΡ 001 | 21... 0243,00 | 268°». 292 V.57 1315... 58, 24 


el [222.ϑ-.. 244. 11 1269... 31 | 316... 60,1 
198 26 | 223... 51 | 270...» SHIIAR3ER 2.20, 687 
ΠΡ 196,3 | 2A... . 246,19 |971 .. ADB BIST... ὍΣ ΤΙ 
ΡΤ ΤΠ 2... 27,21 |272... 5730 1319. : .. 65:10 
198,10 | 26... 248,24 | 273 5.5. 6,29 | 320... . 3 
ΠΤ 10 227... 249,21 1 54... EEE OL. τ ΘΟΤῚ 
τ΄ ΡΟ) 25. 228.2... 804125... ΡΠ ΞΡ). An 


ΠΕΡ 202,6 |229᾽.΄. - 4261;19. 276. .-.. 1014138... 68, 54 
9 10) 2980--.. 252,90} 2177... 1,14|34... 7,7 
2010| Bl... 208; 19) 278᾽..... 15.20} 895... 7114 
Eee | 832... 264. 14. 5179... 13.258. 386... 
ΕΟ ΠΟ θ᾽ 293. τ᾿ 255) 18} 280... 14.268 8527... 
20710 | 234... 250,.19| 281..., 166 |38... 


SI ἐΠΡ ἢ ΚΠ καὶ 
1 σὺ νι ὧδ τὸ 
Rn DD - 

Φφι 


ee | 235. 257. 25. 285. 17:10 399... , 18 
ΠΡΟ) 236... 258;.25.) 9885... 187 .8320... 7,2 
2106 230. erh... 19,9 | 3381... 832 
ΠΝ ΠΡΟΣ | 238°... . 260,23:| 285 2... 20,17 | 332. 80, 4 


an 239°... 261,29 | 286... 291333... 868 
aaa 240 2.. 262,80 287 ... 3,151 834.... 982 

Be | Al. 208,27} 288... .24,28 385... 8452 ᾿ 
ala 243. 2... 264,4 2380... 25,25] 886.... 85,8 
ΠΡ 61.248... 266,8. 200... ὄ᾽ 26,24 387... 861 
10. 217,16 | 4 ....266,33|291 ... 88 | 888... 81,98 
|... 268101292 ... 30,20] 389... 896 
219,23 246 --:. 569,8 [308.... 80,28] Ξ3ῷῦῷΚ... 90,5 
ya 2 .-. 20,8 |... 431,55 31... 91.185 


επΠ οὐ |... 211,10] 895... 35,38 342... 95,14 
2 2m... 572,9. |... 88,99 848... 92 
3 .. 2244 |280... 273,7 1997... 353 844... 962 
a as... 274,8. 998... 08,635... Θ᾽, 5] 
θ᾽ |... 216,18 599... 3,8 848... 99,10 
206 ... 227,6 | 253 (261) 276,23 | 300 ... 88,14 | 37... 100,19 
207 0... 28,8 |284... 278,3 |301... 89,94 848... 10], 30 
MB... 229,17 1285... 279,4 | 308... 41,7 849... 108,2 
209 τ΄. 280,28 [268 ... 280,8 808... 42,10 | 350... 108,27 
210... 231,97 |27 ... 281,7 804... 48,16 31... 10,2 
al... 33118... 2111305... 45, 11 1 858... 1066 


LXXXVI Clemens Alexandrinus. 


Heinsius Stählin | Heinsius Stählin | Heinsius Stählin ı Heinsius Stählin 
868. .. 1107,10 | 400... :I1162,6 | 447 ..:11218,33 | 4943, Haase 
354... 10,12 401... 168,18. 448... . 220/37 ᾿Ξ 
355 ... 109,16} 402... 165,7 1449... 221,8 | 496... az 
356... 110,19 1408 .;. 166,18 |450 ... . 229,12 | 497 SE SEE 
357 2... 111,24 1404 u. 168,6 451 οἷ. . 293,19 | OS 
358 ... 113,1 | 405 (401) 169,16 | 452 .... 224,17 | A099, ge 
39 ;.. 113,16 |406 2... 170,24 |453 ... . 225,18 | δῦ Ξ 
360... 114,20 |407 ... 173,5 |a54 ::. 226,18 | ὉΠ τ 
361 τ... 115,23 408... 173,9 | δῦ. «. 7227,14 1 ΡΣ 
362... 116,29 409... 174,13 |456 ... 228,16 | υὔϑο Ὸ 
363... 188 140... 17,13] 457. 45. 22018 ΟῚ 
364... 119,9 |41.... 176,16| 458..:. 230,16 | DO re 
865... 190,8 |A2... 177. 10} 59 3. 231,207 VoDbe 


366 %.. 121,13 418... 179,4 | 160, -τὦ. 985. 18) DOG 
867... 198,174... 180,15 4161 ε-- 283,81) δ ρΠροὺς- 
868.... 128,28 416... 181,19 485... 234,26 | DORT 
869... 125,4 [416... 182,.,,Ν4. 4868... 235,95 | δ σσέοέΕὁΨσν͵ ΠῚ": 
8510... 186,7 } 417.... 1848 | Ask... 258, 56) πΠέἔΕοῦΨ“ἔἐοῦΨοόἔσττ - 
371... 15.7.15} 418... 185, 80 465. τ᾿. 282.20 | DISS 
372°... 18,11 419... 186,23 | 486.... 280,1 | DIS SEE 
373°... 129, 11} 420“... 187,86} 467... :. “240,7 | Dil 
374 ».. 130,13 421... 188,26 |468 ... {5 | Dior oe 
395... 181,15. 495... 190,3 469... 849,16 | DIE er 
376... 132,14 1488 ... .191,9 | 470 ... 943,170 Die ΠΕ Τ τ - 


377 2... 133,21 | ... 19,16 471... διά | 518 ... 296,15 
378... 134,21 455... 193,21 | 472 ... 945,18 δίθ or Eu 
879... 136,95] 428... 195,1 [43 ... 246,23 | 520... 208,21 


3“ 13628 | 427 0. 10 A τ ΡΒ 521 2... 29983 
381 ....186 |48... 195;8 |475 -.. .248,16. | 52a Er 
332... 139,9 |29... 198,13 416. τ. 249, 23. | (DAS EEE 
9865: 44... : AAD,I5 230 a, 19 ET rer 2a 524 ..... 203% 
3A... 19,6 |431...-. 200,16 478... 252,14 | δῦ en ss 
385... 143,6 1.482 ... .201,16 | 479 ... 253,18 | 626 27, 2 00725 


886... 14,7 | 438... . 203,4. |480 ... 254,20 | ber Dr Sao 
387 2... 145,7 |434 (414) 204,15 |481 ... 255,25 | 598... 50022 
888... 146,19 | 435 (415) 205,18 | 482 ... 256,25 | 529 ... 308,21 
3839 ... 148,4 | 436 (416) 207,4 |483 ... 257,26 | 530 ... 309,18 
800... 149,10 | 437 (417) 208,11 484... 29,6 | ὅ81 (431) 310,22 
391 ... 150,15 438 (418) 209, 18] 486... .. 260,16 | 532... 311,24 


392 ... 151,23 | 439 (419) 210,15 |486 ... 261,18 | 533... 318,1 
393 2... 152,26 | 440 (420) 211,17 487... 262,21 | 534... 3143 
394 ... 153,26 441 (421) 212,26 488... 368,24 | 535... 315,6 
805... 154,25 | 442 (422) 218,27) 488... 264,27 | 536... 316,5 
806... 156,2 |443 (423) 214,27 400... 265,31 | 537 ... 317,10 
807... 167,12} 444... 215,26 491... 267,2 ser Een 
398 ... 159,3 446... 216,30 |492 ... 268,5 | 539... 319,16 
39 ... 160,14 146 ... 217301498 ... 269,11: | 540 ... 320,26 


E. Vergleich mit der Ausgabe von Heinsius. 


Heinsius Stählin 
Br 323 17,321,.30 
Mao... 32353 
33... 324,6 
DU... 326, 1 
Amen. .,..326,18 
Bir. 2. 387,25 
Bee. 028,28 
DAS. 329, 29 
Bag. , 330,31 
BEL. + 382,10 
Eel.. 333, 18 
Baer... 335; 1 
Dom... 336,4 
N... 337,9 
Berl 1... 7.958} 12 
Babel... 339, 16 
ME... 340,23 
DIN. 342, 3 
Da... 343,10 
Dale. 2.344,21 
Dale 545. 28 
ΠΟ πο 347,6 
Bose... 345.19 
ΠΟ τ 300; 17 
05 τ: 352, 4 
Dame. 2 2.353,17 
Doc. 554: 28 
568 ... 355,27 
ΠΩ. 357,4 
Dee. 358,13 
TER. 560,4 
Sees... 361, 12 
Baer. 302, 16 
Der 2... 363,24 
Din... 364, 31 
Dubee 0 300, 3 
Dee. 361,16 
an... 368,18 
Dale... 369,22 
π΄ 370, 24 
Bur.. 372,8 
Der 313,23 
mare... 370,1 
Ben. 870, 
ger... 377,11 
Beh. u: 378,14 
Ben 5379. 28 


Heinsius Stählin | 
588 ..... 11380, 27 | 
589 (591) 381, 32 | 
B90N 2.387 
591 384, 12 
ΟΣ 355, 24 
BIER. 38 | 
Se ΕΘ ΤΣ 
HOr 2 2 580. .2}) 
596 . 390, 24 
BUN... 301 
598 ... 394, 10 
II S3ITHLI 
O0. 397,1 
BOE ήτο 3987 
(TEE 400, 6 
09 5 5. 05 Ὁ 
604 ... 404,2 
605 ... 405,12 
606. 406, 21 
ρθε: 408, 20 
6087 274109 
DI =. 2 411,15 
BIP 2, A138 
Bere. 2.405,68 
ee as, 
Blase. AT 
BA 2.2.2.2. 419, 14 
Bldre... 420128 
le ee 5920] 
Bee 249918 
Bis. τ 203.97 
MIO ADHA 
GE ee 2: 
el ee ΑΘΘΥΤΑ 
622... 430, 14 
ee = Ri! 
BA. > 5434,19 
ΡΟ τ: 436,8 
2b 5 14389 
627 2... 439,21 
028.2 441,15 
Bag > A439 
0302.22. ἈΦ} 
nal. 2 445,34 
5 ae 4478 
535, πον 445.15 
854: τς 440.2] 


ΤΧΧΧΥΠ 


Heinsius Stählin | Heinsius Stählin 
635 ... 1450,25 | 682 .. . 11500, 30 
6aBl% .2...45219 .| 683°, 5... πριν 
637 . 453,13 | 64... 503,9 
638 . 454,20 | 65 ... 504,12 
639... 455,2|686 ... 505,17 
640... 456,25 | 687 ... 506,22 
BER A ADEISO [0688:-.. 507, 29 
642... 459,2 | 689. 508, 31 
643 ... 460,6 | 690 . 509, 32 
ΠΟ 60, WEDER... 511 
GA ABS ger. .δῖ5: ἢ 
646 .... 463,12 | 698 ... 513,2 
647 2... 464,13 | 694 (650) 514,5 
|648 ... 465,18 | 695 ... 515,5 
| 649 ... 466,15 | 696 ... 516,8 
BB... 0.488 | ὅθ... NZ 
| 651 . 468,10 | 698... 51811 
Bor, 469557 δὴν" ΠΕ 304 
6392. 2.,.42052°° 1,700%...°. 3,18 
654. 470. 32:1700 2 ... 4, 20 
BI ἀπ SOHN. > 5, 20 
N VE = RR 6,27 
EB ἤει RUM, 7,31 
IKBBS τ. το 70 9,2 
BB νἀ 9 00 A 
RT N ER 
0 78 15 7025... 15:8 
602. 4.425 2.429, 16 [209.22 1500 
Br A| On τὐ18 
bonaar. 481.20: || π΄ 15,595 
665 ... 482,18 | 7I2 (682) 1855 
ροῦν a AS a 713. ὉΠ ΙΒ ΝΣ 
BA ARE RENT τσὴ» Ὁ 
BES Ee  Aae ie... EM 
009 ART 0> > 22, 10 
θυ εν το 885,9. alte... 793793 
Ber 58:1} 718 25,3 
672 ... 490,16 | 719 26, 14 
623.1227 491: 190. 720 27, 26 
674... 492,20 | 721 29,3 
675 ... 493,20 | 722 30, 10 
676... 49,21 | 73. 81, 11 
077 2... 495.20| τ΄ 32,12 
678 ... 496,23 | 75 33, 11 
619. 497,25 | 726 34, 14 
680 ... 498,26 | 727 35, 20 
681... 499,27 728 36, 21 


ΠΧΧΧΥΙΙ 
Heinsius Stählin | 
729... 01 37,281 
Ye SE 38, 29 
Valse 40, 4 
Tale 41,4 
ΒΞ ΤῚΣ 42, 
321.55 43,13 
Talvals 44, 14 
ΒΟ νι: 45, 15 
Kalsen 46, 18 
TBB Ne 47,18 
ΒΘ; 48, 21 
740 . 49, 21 
741 50, 20 
742 51, 24 
3 . 52,23 
44. 53, 29 
745. 54, 26 
746 55, 28 
747 . 56, 28 
748 . 57,29 
749 59,1 


Clemens Alexandrinus. 


Heinsius Stählin | Heinsiuss Stählin | Heinsius Stählin 


750 ...II 60,5 | 770 .. .ΠΙ 81,26 | 790 .. „110,9 

Tl... .61;.4 |271... 89,29 | 701. Dee 
752. 2,5 | .... 83,81 | 792 τ Fe 
753. 63,8 | 773 .... 84,29 | 79376 Saas 
754 64,8 | 7A... 85,29 | 7920. me 
755. 65,6 | 775... 86,82 | 96 τ... Ὁ 

756 . 66,4 | 776... 87,85, 706... Ὁ 

757 . 67,10 | 777 ... 88,32 | 797... 1237 

758 . 68,11 178... 9,7 |798... 125,12 
759 . 69,8 | 779 :.. 91,9. | 709, 2. . χὰ 
760 . 20,11 | 780 ... 92,9 | 800... ao 
761 . 71,14 | 781.... - 93,10.| 801 τὰ 
2... 12.18|τ88... 94.182|805.-.-. τὸν 
763 (263) 73,16 | 783 (743) 9,16 803... 140,18 
64... 14.320] 184. -.. 96,18 | 804... 10888 
765 . 76,5 | 785... 97,26] 805... 14,2% 


66... 759 [186:.. 99,2 | 806 τὸ τ 
167 2... 18.296] 187..-. 100,6 |807 .... 1496 
188... 4801. [188.-. 101,13 8.8... “τὸς 


| 769... 80,171789 .... 105,1 Be 154, 7 


Schlußwort des Herausgebers. 


Da sich infolge meiner Berufung nach Würzburg die Fertigstellung 
der Register etwas verzögert, schien es zweckmäßig, den Rest des Textes 
und die Fragmente, deren Druck bereits im Sommer 1908 vollendet 
war, und die Einleitung, für die zur gleichen Zeit wenigstens das 
Manuscript fertig vorlag, in einem besonderen Bande herauszugeben. 
Die Register sollen als vierter Band gesondert erscheinen; von ihnen 
ist das Citaten- und Testimonienregister bereits im Druck, für das 
Eigennamen- sowie für das Wort- und Sachregister ist wenigstens das 
Material auf mehr als 50000 Zetteln bereits gesammelt. Außer den 
Registern wird der vierte Band noch umfangreiche Nachträge und Be- 
richtigungen zur ganzen Ausgabe bringen, 

Daß die Ausgabe — von diesem Registerbande abgesehen — jetzt 
fertig vorliegt, verdanke ich vor allem einem Urlaub, der mir vom 
K.-Staatsministerium des Innern für Kirchen- und Schulangelegenheiten 
während des Schuljahres 1907/08 gewährt wurde. Dem K.-Staats- 
ministerrum und der Kirchenvätercommisson, welche die Gewährung . 
des Urlaubs befürwortete und mir ihn durch einen bedeutenden Zu- 
schuß zu den Stellvertreterkosten erleichterte, bin ich zu lebhaftem 
Danke verpflichtet. 

Auch dieser Band erfreute sich, wie die beiden ersten, der Hilfe 
der Herren K. Schmidt, E. Schwartz, C. Weyman und U.v. Wila- 
mowitz-Moellendorff bei Textgestaltung und Druckeorreetur. Ihnen 
sowohl wie allen anderen, die sich durch Rat und Auskunft um die 
Ausgabe verdient machten, sei auch an dieser Stelle aufrichtiger Dank 
ausgesprochen! 

Dank dem Entgegenkommen der Kirchenvätereommission und der 
Verlagsbuchhandlung konnte der vorliegende Band mit drei vorzüglich 
gelungenen Facsimiles der wichtigsten Handschriften geschmückt werden. 
Die Probe von Paris. 451 wurde so gewählt, daß neben dem Text auch 
Scholien des Baanes und des Arethas (die letzten acht Zeilen der Seite) 


und eine Correctur der nach Euseb. Praep. Ev. verbessernden jungen 
Clemens TIT. G 


RG Clemens Alexandrinus. 


Hand (vgl. I. Band Einl. p. XXlI und den Apparat zu I 11,7) zur An- 
schauung gebracht wurden. Auch auf der Probe von Laur. V 3 befinden 
sich einige Randbemerkungen; vgl. darüber I. Band Einl. p. XL. 

Die Abkürzungen von Büchertiteln und Zeitschriften sind die gleichen 
wie die im 1. und Il. Band verwendeten. Die mit Z bezeichneten 
Zahlen am Rande der Adumbrationes verweisen auf die Seiten der Aus- 
gabe Zahns. 


Würzburg, November 1909. 
Otto Stählin. 


KAHMENTO2 


T2N ΚΑΤᾺ ΤῊΝ AAHOH ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ ΓΝΩΣΤῚ- 
K2N ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΩΝ STP2MATEB 


EBAOMOS ΚΑΙ OTAOOZ 


Clemens III. 1 


Verzeichnis der Handschriften und Abkürzungen. 


Handschrift der Stromata 
L = Laur. V3 


Abkürzungen 
Di == Dindorf 
He -- Heinsius 
Kl = Klotz 
Ma = Mayor 
Po == Potter 
Schw = Schwartz 
St = Stählin 
Sy = Sylburg 
Vi = Vietorius 
Wi = v. Wilamowitz-Moellendorff 


Erläuterung der Zeichen. 


< = Auslassung, läßt aus \ <)=durch Conjectur gewonnener Zu- 
—+ = Hinzufügung, fügt hinzu satz 
= Umstellung, stellt um, [| ]=zu beseitigender Einschub 

* — Lücke f=- nicht sicher zu heilende Textver- 
»« = wörtliches Citat derbnis 


( ) = Parenthese, Einschaltung des Autors { δ = zweifelhafte Herkunft 


- ne 


10 


KAHMENTO2 
STP2MATES2N EBAOMO2 


1. Ἤδη δὲ καιρὸς ἡμᾶς παραστῆσαι τοῖς “Βλλησι μόνον ὄντως 
εἶναι ϑεοσεβῆ τὸν γνωστιχόν, ος ἀναμαϑόντας τοὺς φιλοσόφους, 
οἷός τίς ἐστιν ὁ τῷ ὄντι Χριστιανός, τῆς ἑαυτῶν ἀμαϑίας χαταγνῶ- 
var, εἰκῇ μὲν χαὶ ὡς ἔτυχεν διώκοντας τοὔνομα, μάτην δὲ ἀϑέους 
ἀποχαλοῦντας (τοὺς) τὸν τῷ ὄντι ϑεὸν ἐγνωκότας. ἐναργεστέροις 
δ᾽, οἶμαι, πρὸς τοὺς φιλοσόφους χρῆσϑαι προσήκει τοῖς λόγοις, οἧς 
ἐπαΐειν ἐκ τῆς παρ᾽ αὐτοῖς παιδείας ἤδη γεγυμνασμένους δύνασθαι. 
καὶ εἰ μηδέπω ἀξίους ξαυτοὺς μεταλαβεῖν τῆς τοῦ πιστεῦσαι δυνάμεως 
παρεσχήχκασι. τῶν δὲ λέξεων τῶν προφητικῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος 
οὐχ ἐπιμνησϑησόμεϑα, κατὰ τοὺς ἐπικαίρους τόπους ὕστερον ταῖς 
γραφαῖς συγχρησόμενοι" τὰ δ᾽ ἐξ αὐτῶν δηλούμενα σημανοῦμεν κεφα- 
λαιωδῶς τὸν χριστιανισμὸν ὑπογράφοντες, ἵνα μὴ διακόπτωμεν τὸ 


\ - ’ ’ ’ x - τ 
5 συνεχὲς τοῦ λόγου συμπαραλαμβάνοντες τὰς γραφᾶς, καὶ ταῦτα τοῖς 


μηδέπω συνιεῖσιν τὰς λέξεις αὐτῶν. ἐπὰν δὲ τὰ σημαινόμενα ἐνδει- 
ξώμεϑα, τότε αὐτοῖς ἐκ περιουσίας πιστεύσασι καὶ τὰ μαρτύρια φα- 
»ερωϑήσεται. (κἂν ἑτεροῖά τισι τῶν πολλῶν καταφαίνηται τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν 
λεγόμενα τῶν κυριακῶν γραφῶν, ἰστέον ὅτι ἐκεῖϑεν ἀναπνεῖ Te χαὶ δ) 
καὶ τὰς ἀφορμὰς ἀπ᾿ αὐτῶν ἔχοντα τὸν νοῦν μόνον, οὐ τὴν λέξιν. 
παριστᾶν ἐπαγγέλλεται) ἢ τε γὰρ ἐπὶ πλέον ἐπεξεργασία, μὴ κατὰ 
καιρὸν γινομένη, περισσὴ δόξειεν ἂν εἰχότως, τό τε μηδ᾽ ὅλως ἐπε- 
σχέφϑαι τὸ (ιατεπεῖγον ῥάϑυμον κομιδῇ καὶ ἐνδεές. »uaxagıoı< δὲ οὑς 
ἀληϑῶς »oL ἐξερευνῶντες τὰ μαρτύρια κυρίου, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ἐκ- 
ζητήσουσιν αὐτόν'« μαρτυροῦσιν δὲ περὶ κυρίου ὁ νόμος καὶ οἱ 
προφῆται. 

Πρόκειται τοίνυν παραστῆσαι ἡμῖν μόνον τὸν γνωστιχὸν ὅσιόν 
τε καὶ εὐσεβῆ, ϑεοπρεπῶς τὸν τῷ ovrı ϑεὸν ϑρῃσχεύοντα' τῷ ϑεο- 


6f vgl. Harnack ΤΌ ΝῈ ΧΠῚ43.14 98. 9 Psal. 118,2 9585 vgl. Joh. 5,39; 
Röm. 3, 21; Act.10,43 98 vel.z. Β. Philo De vit. Mos. II [III] 67 (II p. 146 M) 


1 Κλήμεντος <L 2 στρωματέων ἕβδομος ὃ καὶ ἧτα 1, ὃ risHort τε 1, 

7 (τοὺς) Sy 15 συμπαραλαμβάνοντες Sy συμπεριλαμβάνοντες 1, 91 ἐπ- 
εξεργασία L! ἐπεξαργασία L* 27 nach ἡμῖν ist τὸ von 1! getilgt 
1* 


297 5 825P 
ἘΠῚ 


w 


829 P 


2,1 


1( 


30 


4 Clemens. 


πρεπεῖ δὲ τὸ ϑεοφιλὲς ἕπεται καὶ φιλόϑεον. τίμιον μὲν οὖν ἅπαν 
τὸ ὑπερέχον ἡγεῖται κατὰ τὴν ἀξίαν" καὶ τιμητέον ἐν μὲν τοῖς 
αἰσϑητοῖς τοὺς ἄρχοντας καὶ τοὺς γονεῖς καὶ πάντα τὸν πρεσβύτερον, 
ἐν δὲ τοῖς διδαχτοῖς τὴν ἀρχαιοτάτην φιλοσοφίαν καὶ τὴν πρεσβίστην 
προφητείαν, ἐν δὲ τοῖς ΟΝ Wer τὸ πρεσβύτατον. ἐν γενέσει, “τὴν ἄχρο- 
vov ἄναρχον ἀρχήν τε καὶ ἀπαρχὴν τῶν ὀὄντῶν, τὸν υἱόν" παρ᾽ οὗ ἐκμαν- 
ϑάνεινς ἔστιν) τὸ ἐπέκεινα αἴτιον. τὸν πατέρα τῶν ὅλων, τὸ πρέσβιστον 
χαὶ πάντον εὐεργετικώτατον, οὐκέτι φωνῇ παραδιδόμενον, σεβάσματι 
δὲ χαὶ σιγῇ μετὰ ἐχπλήξεως ἁγίας σεβαστὸν καὶ σεπτὸν χυριώτατα. 
λεγόμενον μὲν πρὸς τοῦ κυρίου ὡς οἷόν τε ἦν ἐπαΐειν τοῖς μανϑά- 
νουσι, νοούμενον δὲ πρός γε τῶν ἐξειλεγμένον εἰς γνῶσιν παρὰ κυρίου, 
»τῶν τὰ αἰσϑητήριας φησὶν ὁ ἀπόστολος »συγγεγυμνασμένωνκ. 
Θεραπεία τοίνυν τοῦ ϑεοῦ ἡ συνεχὴς ἐπιμέλεια τῆς ψυχῆς τῷ 
γνωστικῷ καὶ ἡ περὶ τὸ ϑεῖον αὐτοῦ χατὰ τὴν ἀδιάλειπτον ἀγάπην 
ἀσχολία. τῆς γὰρ περὶ | τοὺς ἀνϑρώπους ϑεραπείας ἢ μὲν βελτιω- 
τιχή, 9) δὲ ὑπηρετιχή. ἰατρικὴ μὲν σώματος, φιλοσοφία δὲ ψυχῆς 
βελτιωτική. γονεῦσι μὲν ἐκ παίδων καὶ ἡγεμόσιν ἐκ τῶν ὑποτετα- 
γμένων ὑπηρετικὴ ὠφέλεια προσγίνεται. ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὴν 
ἐχχλησίαν τὴν μὲν βελτιωτικὴν οἱ πρεσβύτεροι σῴζουσιν εἰκόνα, τὴν 
ὑπηρετικὴν δὲ οἱ διάχονοι. ταύτας ἄμφω τὰς διακονίας ἀγγελοί TE 
ὑπηρετοῦνται τῷ ϑεῷ κατὰ τὴν τῶν περιγείων οἰκονομίαν καὶ αὐτὸς 
ὃ γνωστιχός, ϑεῷ μὲν διαχονούμενος, ἀνϑρώποις δὲ τὴν βελτιωτικὴν 
ἐνδεικνύμενος ϑεωρίαν, ὅπως ἂν καὶ παιδεύειν 2 τεταγμένος εἰς τὴν 
τῶν ἀνϑρώπων ἐπανόρϑωσιν. ϑεοσεβὴς γὰρ μόνος ὃ καλῶς καὶ ἀνε- 
πιλήπτως περὶ τὰ ἀνθρώπεια ἐξυπηρετῶν τῷ ϑεῷ. ὥσπερ γὰρ 
ϑεραπεία φυτῶν ἀρίστη καϑ'᾽ ἣν γίγνονται οἱ καρποὶ καὶ συγκομί- 
ζονται ἐπιστήμῃ χαὶ ἐμπειρίᾳ γεωργικῇ, τὴν ὠφέλειαν τὴν ἐξ αὐτῶν 
παρεχομένη. τοῖς ἀνϑρώποις, οὕτως ἡ ϑεοσέβεια τοῦ γνωστικοῦ, τοὺς 
καρποὺς τῶν di αὐτοῦ πιστευσάντων ἀνϑρώπων εἰς ἑαυτὴν ἀναδε- 
χομένη, ἐν ἐπιγνώσει πλειόνων γιγνομένων καὶ ταύτῃ σῳζομένων. 
συγκομιδὴν ἀρίστην δ ἐμπειρίας ἐργάζεται. εἰ δ᾽ ἡ ϑεοπρέπεια ἕξις 
ἐστὶ τὸ πρέπον τῷ ϑεῷ σῴζουσα, ϑεοφιλὴς 6 ϑεοπρεπὴς μόνος" οὗ- 


6 zu ἄναρχος ἀρχή vgl. Strom. V 141,1 (IV 162, 5?) 12 Hebr. 5, 14 
15—17. 22f vgl. vielleicht Philo De vit. cont. 1 (II p. 471 M) 31f wohl 
Definition des Chrysippos; vgl. Andronicus De virt. et vit. ed. Schuchhardt p. 60. 83 


1 nach τὸ ist von L!getilgt 92. ἡγητέον Schw 5 πρεσβύτατον St πρεσβύ- 
τερον L 5f ἄχρονον (καὶ He [ἄχρονον] Jackson 7 (ἔστιν) Schw, Wi τὸν 
πατέρα Sy τῶν noa L 17 μὲν] δὲ Ma μὴν Jackson 1911 βελτιωτικῆς — 
ὑπηρετιχῆς Schw 22 in διαχονούμενος ist nach x von L! o getilgt 98 (ὁ) 
παιδεύων ἢ Schw παιδεύῃ, SE 967 συγχομίζονται L! συγχομίζωνται LE 98 πα- 
ρεχομένῃ Kl 81 εἰ d’L* ἡ δ᾽ 1,2 ἡδ᾽ Vi 7 δ᾽ Sy 


τῷ 


ὧι 


σι 


10 


20 


Stromata VII. Cap. 1. 2, 2—Cap. 11. 5,5. 5 


τος δ᾽ ἂν εἴη ὁ εἰδὼς τὸ πρέπον καὶ κατὰ τὴν ἐπιστήμην καὶ 
χατὰ τὸν βίον, ὅπως βιωτέον (τῷ) ἐσομένῳ καὶ δὴ ἐξομοιουμένῳ 
ἤδη ϑεῷ. 

Ταύτῃ ἄρα φιλόϑεος ἴτε τὸ πρῶτο»). ὡς γὰρ ὁ τιμῶν τὸν πα- 
τέρα φιλοπάτωρ, οὕτως ὃ τιμῶν τὸν ϑεὸν φιλόϑεος. ἡ καί μοι 
χαταφαίνεται τρία εἶναι τῆς γνωστικῆς δυνάμεως ἀποτελέσματα, 
(πρῶτον) τὸ γινώσχειν τὰ πράγματα, δεύτερον τὸ ἐπιτελεῖν ὅ τι ἂν 


« « N ’ \ ’ ’ = ,4 
ὁ λόγος ὑπαγορεύγ, καὶ τρίτον τὸ παραδιδόναι δύνασϑαι ϑεοπρεπῶς °: 


τὰ παρὰ τῇ ἀληϑείᾳ ἐπικεκρυμμένα. ὁ τοίνυν ϑεὸν πεπεισμένος 
εἶναι παντοκράτορα καὶ τὰ ϑεῖα μυστήρια παρὰ τοῦ" μονογενοῦς 
παιδὸς αὐτοῦ ἐκμαϑών, πῶς οὗτος ἄϑεος; ἄϑεος μὲν γὰρ ὁ μὴ vo- 
μίξων εἶναι ϑεόν, δεισιδαίμων δὲ ὁ δεδιὼς τὰ δαιμόνια, | ὁ πάντα 
ϑειάζων καὶ ξύλον καὶ λίϑον καὶ πνεῦμα ἄνϑρωπον τὸν (un) λο- 
γικῶς βιοῦντα καταδεδουλωμένον. 

11. Πίστις οὖν τοῦ εἰδέναι ϑεὸν ἡ πρώτη μετὰ τῆς τοῦ σωτῆρος 
διδασκαλίας τὴν πεποίϑησιν τὸ κατὰ μηδένα τρύπον ἄδικα δρᾶν, 
τοῦτ᾽ εἶναι πρέπον ἡγεῖσϑαι τῇ ἐπιγνώσει τοῦ ϑεοῦ. ταύτῃ κχράτι- 
στον μὲν ἐν γῇ ἄνϑρωπος ὁ ϑεοσεβέστατος, κράτιστον δὲ ἐν οὐρανῷ 
ἄγγελος, τὸ πλησιαίτερον κατὰ τόπον καὶ ἤδη καϑαρώτερον τῆς αἰω- 
viov καὶ μακαρίας ζωῆς μεταλαγχάνον. τελειοτάτη δὲ καὶ ἁγιωτάτη 
χαὶ κυριωτάτη καὶ ἡγεμονικωτάτη καὶ βασιλικωτάτη καὶ εὐεργετικο"- 
τάτη ἡ υἱοῦ φύσις ἡ τῷ μόνῳ παντοχράτορι προσεχεστάτη. αὕτη ἡ 
μεγίστη ὑπεροχή, ἢ τὰ πάντα διατάσσεται κατὰ τὸ ϑέλημα τοῦ πα- 
τρὸς καὶ τὸ πᾶν ἄριστα οἰακίζει, ἀκαμάτῳ καὶ ἀτρύτῳ δυνάμει πάντα 
ἐργαζομένη, di ὧν ἐνεργεῖ τὰς ἀποχρύφους ἐννοίας ἐπιβλέπουσα. οὐ 
γὰρ ἐξίσταταί ποτε τῆς αὐτοῦ περιωπῆς ὁ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ, οὐ μερι- 
ζόμενος, οὐχ ἀποτεμνόμενος, οὐ μεταβαίνων ἐκ τόπου εἰς τόπον. 


2f zu ἐσομένῳ --- ϑεῷ vgl. Protr. 114,4 (ϑεοποιῶν τὸν ἄνθρωπον); Strom. IV 
149, 8; VII 90, 2; 101, 4; Hippol. Philos. X 33 p. 540, 56; 34 p. 544, 39 vgl. Plato 
Theaet. p. 176 AB ὅ- 9 καί wo — ἐπικεχρυμμένα Sacr. Par. 262 Holl; vgl. Strom. II 
46,1 167 vgl. Strom. V 85,2 πέποιϑεν ἀληϑῆ εἶναι τὴν διδασκαλίαν τοῦ υἱοῦ 
23f vgl. Joh. 4, 34; 0, 38---40 24 vgl. Heraklit Fr. 23 Byw. 64 Diels τὰ δὲ 
πάντα οἰακίζει κεραυνός 25f vgl. Plato Politic. p. 272 αὶ τοῦ παντὸς ὁ κυβερ- 
γήτης. . . εἰς τὴν αὑτοῦ περιωπὴν ἀπέστη (vgl. Protr. 68, 3; Orig. Comm. in Joh. 
32, 28 (18) p. 473, 30 Preuschen) 25—S. 6, 1 vgl. Exc. ex Theod. 4 96 Υ vgl. 
ον 15: Protr. 112, 3 27 vgl. Orig. De orat. 23, 2 p. 350, 17 Koetschau, 
Comm. in Joh. 20, 18 (16) p. 351, 12 Preuschen 


2 önwg Hort ὅτωι L (To)St 4 [re τὸ πρῶτον] Schw ὅ ἡ ϑγὴ 1), 
τ (πρῶτον) Di 8 ὑπαγορεύσει Sacr. Par. ΜῊ χκαὶ <Sacr. Par. 158 ἀν- 


ϑρώπῳ — βιόντι (βιοῦντι Di) Sy; aber vgl. Protr. 7, 4 13 τὸν (μὴ) St re L 
[τε] Schw 15 τοῦ St τὸ L 17 ἡγεῖσϑαι] vielleicht ἡγούμενον Ma 20 uer«- 
λαγχάνων L τελειωτάτη L δὲ Μὰ δὴ L 90 αὐτοῦ 1, 


298 S 


θ Clemens. 


πάντῃ δὲ ὼν πάντοτε καὶ μηδαμῇ περιεχόμενος, ὅλος νοῦς, ὅλος φῶς 
πατρῷον, ὕλος ὀφϑαλμός, πάντα δρῶν, πάντα ἀχούων, εἰδὼς πάντα, 
δυνάμει τὰς δυνάμεις ἐρευνῶν. τούτῳ πᾶσα ὑποτέταχται στρατιὰ 6 
ἀγγέλων τε καὶ ϑεῶν, τῷ λόγῳ τῷ πατρικῷ τὴν ἁγίαν οἰκονομίαν 

5 ἀναδεδεγμένῳ »διὰ τὸν ὑποτάξ ξαντας, dl ὃν καὶ πάντες αὐτοῦ οἱ 
ἄνϑρωποι, ἀλλ᾽ οἱ μὲν »κατ᾽ ἐπίγνωσινςε, ol δὲ οὐδέπω, καὶ οἱ μὲν οὑς 
φίλοι, οἱ δὲ wc οἰκέται πιστοί, οἱ δὲ ος ἁπλῶς οἰκέται. 

Ὁ διδάσκαλος οὗτος ὁ παιδεύων μυστηρίοις μὲν τὸν γνωστικόν, 6,1 

ἐλπίσι δὲ ἀγαϑαῖς τὸν πιστόν, καὶ παιδείᾳς τῇ ἐπανορϑωτικῇ δι᾿ 

10 αἰσϑητικῆς ἐνεργείας τὸν σκληροχάρδιον. ἐντεῦϑεν | ἡ πρόνοια ἰδίᾳ 582 Ῥ 
καὶ δημοσίᾳ καὶ πανταχοῦ. υἱὸν δὲ εἶναι τοῦ ϑεοῦ, καὶ τοῦτον εἶναι 3 
τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ὃν ἡμεῖς φαμεν, ἄντικρυς αἱ ϑεῖαι παριστᾶσι 
προφητεῖαι. ταύτῃ ὁ πάντων κύριος Ἑλλήνων Te καὶ βαρβάρων 8 
τοὺς ἐϑέλοντας πείϑει" οὐ γὰρ βιάζεται τὸν ἐξ αὐτοῦ τὴν σωτηρίαν 

15 λαβεῖν διὰ τοῦ ἐλέσϑαι καὶ πάντα ἀποπληρῶσαι τὰ “παρ᾽ αὐτοῦ πρὸς 
τὸ λαβέσϑαι τῆς ἐλπίδος δυνάμενον. οὗτός ἐστιν ὃ διδοὺς καὶ τοῖς 4 | 
Ἕλλησι τὴν φιλοσοφίαν διὰ τῶν ὑποδεεστέρων ἀγγέλων" εἰσὶ γὰρ 
συνδιανενεμημένοι προστάξει ϑείᾳ τε καὶ ἀρχαίᾳ ἄγγελοι κατὰ ἔϑνη. 
ἀλλ᾽ ἡ »μερὶς κυρίους ἡ δόξα τῶν πιστευόντων. ἤτοι γὰρ οὐ φρον- 

20 τίζει πάντων ἀνϑρώπων ὁ κύριος (καὶ τοῦτο ἢ τῷ μὴ δύνασϑαι 
πάϑοι ἄν, ὅπερ οὐ ϑεμιτόν, ἀσϑενείας γὰρ σημεῖον, 7 τῷ μὴ βού- 
λεσϑαι δυνάμενος, οὐχ ἀγαϑοῦ δὲ τὸ πάϑος" οὔχουν ὑπὸ τρυφῆς 
ῥάϑυμος ὁ δι᾿ ἡμᾶς τὴν παϑητὴν ἀναλαβὼν σάρχα) ἢ κήδεται τῶν 


ot 


᾿ 

συμπάντων, ὕπερ καὶ καϑήχκει τῷ κυρίῳ πάντων γενομένῳ. σωτὴρ ὃ 4 
25 γάρ ἐστιν, οὐχὶ τῶν μέν, τῶν δ᾽ οὐ πρὸς δὲ ὅσον ἐπιτηδειότητος R 
ἕχαστος εἶχεν, τὴν ἑαυτοῦ διένειμεν εὐεργεσίαν, “Ελλησί τε καὶ βαρ- 3 
θάροις καὶ τοῖς ἐκ τούτων προωρισμένοις μέν, κατὰ δὲ τὸν οἰκεῖον Ϊ 
χαιρὸν κεχλημένοις πιστοῖς τε καὶ ἐκλεχτοῖς. Ἶ 


Οὐτ᾽ οὐὖν φϑονοίη ποτ᾽ ἄν τισιν ὁ πάντας μὲν ἐπ᾿ ἴσης χεκλη- 


1f vgl. Xenophanes Fr. 24 Diels; Strom. VII 37, 6 2 vgl. z.B. I 277 
3 vgl. Prov. 20, 21 (27) ἐρευνᾷ ταμεῖα κοιλίας (eitiert Strom. VII 37, 6) 3f vol. 
Plato Phaedr, p. 246 E στρατιὰ ϑεῶν τε καὶ δαιμόνων 5 vgl. Röm. 8, 20 (1 Kor. 
15, 27) 6 Röm, 10, 2 6f vgl. Joh. 15, 14f; Hebr. 3, 5; Strom. I 173, 6 
14f vgl. Plato Rep. X p. 620 DE 15f vgl. Hebr. 6, 18 16 f vgl. Strom. I 
80, 5 17—19 vgl. Strom. VI 157, 5 18 f vgl. Deut. 32, Sf 19—24 vgl. 
Plato Leg. X p. 901 E 24 vgl. Röm. 10, 12 27f vgl. Röm. 8, 30 (προώρισεν 
— ἐχάλεσεν); Tit. 1, 3 (χαιροῖς ἰδίοις) 28 vgl. Apok. Joh. 17, 14 29 vgl. 
Exc. ex Theod. 9, 3 


1 πάντη Sy παντὶ 1, 2 πατρῷον Sy πατρῷος L 3 vielleicht (7) πᾶσα 
Ma 5 ἀναδεδεγμένωι 1,1 ἀναδεδειγμένωι L* ὃν Hort wv L 96&SyreL 
25 δὲ Ma δὴ 


10 


20 


30 


Stromata VII. Cap. II. 5, θ---8, 4. 7 


κώς, ἐδαιρέτους δὲ τοῖς ἐξαιρέτως πεπιστευκόσιν ἀπονείμας τιμάς, 
οὐϑ᾽ ὑφ᾽ ἑτέρου κωλυϑείη ποτ᾽ ἂν ὁ πάντων χύριος καὶ μάλιστα 
ἐξυπηρετῶν τῷ τοῦ ἀγαϑοῦ καὶ παντοχράτορος ϑελήματι πατρός. 
ἀλλ᾽ οὐδὲ ἅπτεται τοῦ κυρίου ἀπαϑοῦς ἀνάρχως γενομένου φϑόνος. 
οὐδὲ μὴν τὰ ἀνϑρώπων οὕτως ἔχει οἧς φϑονητὰ εἶναι πρὸς τοῦ χυ- 
θίου" ἄλλος δὲ ὁ φϑονῶν, οὗ χαὶ πάϑος ἥψατο. χαὶ μὴν» οὐδ᾽ ὑπὸ 
ἀγνοίας ἔστιν εἰπεῖν μὴ βούλεσϑαι σῴζειν τὴν ἀνϑρωπότητα τὸν 
κύριον διὰ τὸ μὴ εἰδέναι ὅπως ἕχάστου ἐπιμελητέον. ἄγνοια 
γὰρ οὐχ ἅπτεται τοῦ υἱοῦ τοῦ πρὸ καταβολῆς κόσμου συμβούλου 
γενομένου τοῦ πατρός. αὕτη γὰρ ἢ». (7) σοφία ἢ προσέχαιρεν« ὃ 
παντοχράτωρ ϑεός" »δύναμις« γὰρ τοῦ »ϑεοῦς ὃ υἱός, ἅτε πρὸ πάν- 
τῶν τῶν γενομένων ἀρχικώτατος λόγος τοῦ πατρός, καὶ »σοφία« 
αὐτοῦ κυρίως ἂν καὶ διδάσκαλος λεχϑείη τῶν δι᾿ αὐτοῦ πλασϑέντων. 
οὐδὲ μὴν ὑπό τινος ἡδονῆς περισπώμενος καταλείποι ποτ᾿ ἂν 


ω \ > ‚ h , a Ἢ 
τὴν ἀνϑρώποῶν κηδεμονίαν, 05 γε χαὶ τὴν σάρχα τὴν ἐμπαϑὴ 


φύσει γενομένην ἀναλαβὼν εἰς ἕξειν | ἀπαϑείας ἐπαίδευσεν. πῶς δ᾽ 
ἂν εἴη σωτὴρ καὶ κύριος, εἰ μὴ πάντων σωτὴρ καὶ κύριος; ἀλλὰ τῶν 
μὲν πεπιστευχότων σωτὴρ διὰ τὸ γνῶναι βεβουλῆσϑαι, τῶν δὲ ἀπει- 
ϑησάντων κύριος, ἔστ᾽ ἂν ἐξομολογήσασϑαι δυνηϑέντες οἰχείας καὶ 
καταλλήλου τῆς di αὐτοῦ τύχωσιν εὐεργεσίας. πᾶσα δὲ ἡ τοῦ κυρίου 
ἐνέργεια ἐπὶ τὸν παντοχράτορα τὴν ἀναφορὰν ἔχει, καὶ ἔστιν οὑς 
εἰπεῖν πατρική τις ἐνέργεια ὁ υἱός. οὐκ ἂν οὖν ποτε ὃ σωτὴρ μισ- 
ἄνϑρωπος, ὅς γε διὰ τὴ» ὑπερβάλλουσαν φιλανϑρωπίαν σαρκὸς 
ἀνϑρωπίνης εὐπάϑειαν οὐχ ὑπεριδών, ἀλλ᾽ ἐνδυσάμενος, ἐπὶ τὴν 
κοινὴν τῶν ἀνϑρώπων ἐλήλυϑεν σωτηρίαν" κοινὴ γὰρ ἡ πίστις τῶν 
ἑλομένων. ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦ ἰδίου ποτ᾽ ἂν ἀμελοίη ἔργου τῷ μόνῳ τῶν 
ἄλλων ζῴων ἀνϑρώπῳ ἔννοιαν κατὰ τὴν δημιουργίαν ἐνεστάχϑαι 
ϑεοῦ. οὐδ᾽ ἂν βελτίων τις ἄλλη καὶ ἁρμονιωτέρα διοίκησις ἀνϑοώ- 
πῶν εἴη τῷ ϑεῷ τῆς τεταγμένης. προσήκει γοῦν ἀεὶ τῷ χρείττονι 
κατὰ φύσιν ἡγεῖσϑαι τοῦ χείρονος, καὶ τῷ δυναμένῳ καλῶς τι διέπειν 
ἀποδεδόσϑαι τὴν ἐκείνου διοίκησιν. ἔστιν δὲ τὸ ὡς ἀληϑῶς ἄρχον 


2f vgl. Matth. 7, 21; 12, 50; Joh. 6, 40 4 vgl. Plato Phaedr. p. 247 A; 
Tim. p. 292E 6 vgl. Weish. : Sal. 2,24 9 vgl. Ephes. 1,4 9-—11 vgl. Strom. 
V58, 1 If vgl. Jes. 40, 13 (Röm. 11, 34); Hiob 15, 8 10 Prov. 8, 30 
alt vol. I Kor. 1, 24 17 vgl. Zeller, Phil. d. Gr. III 24 S, 417 22 vgl. 
S. 8, 10; Exec. ex Theod. 4, 2 29 f vgl. Plato Gorg. p. 483 D; Leg. IIL p. 690 B 


1 τοῖς 1,1 τοὺς L* 5 οὐδὲ Di οὔτε L 6 οὐδ᾽ Kl οὐθ 1, Ὁ υἱοῦ 

St ϑεοῦ 1, (υἱοῦ τοῦ» ϑεοῦ Hort 10 (n) Hort 14 χαταλείποι Di καταλείπει L 

17 εἴη Di ἐστι L 19 ἐξομολογήσασϑαι Sy ἐξομολογήσεσθαι 1, 94 ἐμπά- 
ϑειαν Ma 27 ἐνεστάχϑαι Sy ἐνεστάλϑαι 1, 98. βελτίων Sy βελτίω L 


30 τῷ δυναμένῳ Sy τοῦ δυναμένου 1, 


n 


σι 


10) 


-- 
σι 


8 Clemens. 


τε χαὶ ἡγεμονοῦν ὁ ϑεῖος λόγος καὶ ἡ τούτου πρόνοια, πάντα μὲν 
ἐφορῶσα, μηδενὸς δὲ τῶν οἰκείων ἑαυτῆς παρορῶσα τὴν ἐπιμέϊλειαν. 
οὗτοι δ᾽ ἂν εἶεν οἱ ἑλόμενοι οἰκεῖοι εἶναι αὐτῷ, οἱ διὰ πίστεως τε- 
λειούμενοι. οὕτως ἁπάντων τῶν ἀγαϑῶν ϑελήματι τοῦ παντοχρᾶ- 
τορος πατρὸς αἴτιος ὁ υἱὸς καϑίσταται, πρωτουργὺς κινήσεο-ς δύνα- 
μις, ἄληπτος αἰσϑήσει. οὐ γὰρ ὃ ἦν, τοῦτο ὥφϑη τοῖς χωρῆσαι μὴ 
δυναμένοις διὰ τὴν ἀσϑένειαν τῆς σαρκός, αἰσϑητὴν δὲ ἀναλαβὼν 
σάρχα τὸ δυνατὸν ἀνϑρώποις κατὰ τὴν ὑπακοὴν τῶν ἐντολῶν δείξων 
ἀφίχετο. 

“ύναμις οὖν πατρικὴ ὑπάρχων ὁ ὁᾳ αὐίως περιγίνεται ὧν ἂν ἐϑέλῃ, 
οὐδὲ τὸ μικρότατον ἀπολείπων τῆς ἑαυτοῦ διοικήσεοςς ἀφρόντιστον" 
οὐδὲ γὰρ ἂν ἔτι mv αὐτῷ τὸ ὅλον εὖ εἰργασμέν ον. δυνάμεως Ö', 
οἶμαι, τῆς μεγίστης ἡ πάντων τῶν μερῶν καὶ μέχρι τοῦ μικροτάτου 
προήκουσα δι᾿ ἀκριβείας ἐξέτασις, πάντων εἰς τὸν πρῶτον διοικη- 
τὴν τῶν ὅλων ἐκ ϑελήματος πατρὸς χυβερνῶντα τὴν πάντων σωτη- 
ρίαν ἀφορώντων, ἑτέρων ὑφ᾽ ἑτέρους ἡγουμένους τεταγμένον. ἔστ᾽ 
av τις ἐπὶ τὸν μέγαν ἀφίχηται ἀρχιερέα. ἀπὸ μιᾶς γὰρ ἄνωϑεν ἀρ- 
χῆς τῆς κατὰ τὸ ϑέλημα ἐνεργούσης ἤρτηται τὰ πρῶτα χαὶ δεύτερα 
καὶ τρίτα᾽ εἶτα ἐπὶ τέλει τοῦ φαινομένου τῷ ἄκρῳ ἡ μακαρία, ayye- 
λοϑεσία, χαὶ δὴ μέχρις ἡμῶν αὐτῶν ἄλλοι ὑπ᾽ ἄλλοις | ἐξ ἑνὸς καὶ 
δι᾿ ἑνὸς σφζόμενοί τε καὶ σῴζοντες διατετάχαται. og οὖν συγκι- 
νεῖται καὶ μαχροτάτη σιδήρου μοῖρα τῷ τῆς Ἡρακλείας λίϑου πνεύ- 
ματι διὰ πολλῶν τῶν σιδηρῶν ἐκτεινομένῳ δακτυλίων, οὕτω χαὶ τῷ 
ἁγίῳ πνεύματι ἑλκόμενοι οἱ μὲν ἐνάρετοι οἰχειοῦνται τῇ πρώτῃ 
μονῇ. ἐφεξῆς δ᾽ ἄλλοι μέχρι τῆς τελευταίας, οἱ δὲ ὑπὸ ἀσϑενείας 
κακοί, δι᾿ ἀπληστίαν ἄδικον καχεξίᾳ περιπεπτωχότες, οὔτε κρατοῦντες 
οὔτε κρατούμενοι περικαταρρέουσιν ἑλιχϑέντες τοῖς πάϑεσι καὶ ἀπο- 
πίπτουσι χαμαί. νόμος γὰρ ἄνωϑεν οὗτος, αἱρεῖσϑαι τὸν βουλόμενον 
ἀρετήν. διὸ καὶ αἱ ἐντολαὶ αἱ κατὰ “νόμον TE καὶ (ai) πρὸ τοῦ νόμου 
οὐχ ἐννόμοις Ο δικαίῳ γὰρ νόμος οὐ κεϊταις) τὸν μὲν ἑλόμενον ζωὴν 
ἀίδιον καὶ μαχάριον γέρας λαμβάνειν ἔταξαν, τὸν δ᾽ αὐ κακίᾳ ἡσϑέντα 


4f. 15 vgl. zu 5. ὅ, 291 10 vgl. S. 7,22 mit Anm. 14—16 vgl. Hebr. 
12,2 17 vgl.Hebr.4,14 18 vgl. [Plato] Epist. II p. 312E 22f vgl. Plato Ion 


p. 533 DE; 535 E; 536 A; Strom. II 26, 2; Physiol. 33 24 vgl. Joh. 14,2 29f vgl. 
I Kor. 9, 21; Röm. 5, 13f; 2, 14f 80 I Tim. 1, 9 


4 οὕτως Anon. bei Villoison, Epist. Vinar. p. 97 οὗτος L ὃ newrovoyoü 
Hort (vgl. πρωτουργοὶ κινήσεις Plato Leg. X p. 897 A) 9. ἀφίχετο (oder ἀφῖχται) 
Sy ἀφίχηται L 11 ἀπολειπὼν 1, ἀπολιπὼν Di 14 προήχουσα Sy προσήκουσα L 

16 ἀφορώντων Hort ἐφορώντων L 22 uazoordın (vgl. δρμαϑὸς μακρὸς bei 
Plato) Ma μιχροτάτη L 23 σιδήρων L ἐχτεινομένῳ Lowth ἐχτεινομένη L 
25 ol) ἄλλοι Ma 29 (at) Schw 31 ἠισθϑέντα L 


299 5 


834 P 


10,1 


βόρον βξο,- 


1 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. II. 8, 5—12, 4. 9 


συνεῖναι οἷς εἵλετο συνεχώρησαν, πάλιν τε αὖ τὴν βελτιουμένην 
ἑχάστοτε ψυχὴν εἰς ἀρετῆς ἐπίγνωσιν καὶ δικαιοσύνης αὔξησιν βελ- 
τίονα ἀπολαμβάνειν ἐν τῷ παντὶ τὴν τάξιν, χατὰ προχοπὴν ἑκάστην 
»ἐπεχτεινομένην« εἰς ἕξιν ἀπαϑείας, ἄχρις ἂν ᾽καταντήσῃ εἰς ἄνδρε 
τέλειονε, τῆς γνώσεώς τε ὁμοῦ χαὶ κληρονομίας ὑπεροχήν. αὗται αἱ 
σωτήριοι περιτροπαὶ κατὰ τὴν τῆς μεταβολῆς τάξιν ἀπομερίζονται 
καὶ χρόνοις καὶ τόποις καὶ τιμαῖς καὶ γνώσεσι χαὶ κληρονομίαις καὶ 
λειτουργίαις, zad ἑκάστην ἑκάστη ἕως τῆς ἐπαναβεβηκυίας χαὶ προσεχοῦς 
τοῦ κυρίου ἐν ἀιδιότητι ϑεωρίας. ἀγωγὸν δὲ τὸ ἐραστὸν πρὸς τὴν ἕαυ- 
τοῦ ϑεωρίαν παντὸς τοῦ ὅλον ἑαυτὸν τῇ τῆς γνώσεως ἀγάπῃ ἐπι- 
βεβληκότος τῇ ϑεωρίᾳ. διὸ καὶ τὰς “ἐντολὰς [ἃς] ἔδωκεν τάς τε προ- 
τέρας τάς τὲ δευτέρας ἐκ μιᾶς ἀρυτόμενος πηγῆς ὁ κύριος, οὔτε τοὺς 
πρὸ νόμου ἀνόμους εἶναι ὑπεριδὼν οὐτ᾽ αὐ τοὺς μὴ ἐπαΐοντας τῆς 
βαρβάρου φιλοσοφίας ἀφηνιάσαι συγχωρήσας. τοῖς μὲν γὰρ ἐντολάς, 
τοῖς de φιλοσοφίαν παρασχὼν »συνέκλεισενς τὴν ἀπιστίαν εἰς τὴν» 
παρουσίαν, ὅϑεν ἀναπολόύγητός ἐστι πᾶς ὁ μὴ πιστεύσας. ἄγει γὰρ 
ἐξ ἑκατέρας προχοπῆς Ἑλληνικῆς τε καὶ βαρβάρου ἐπὶ τὴν διὰ πί- 
στεῶς τελείωσιν. εἰ δέ τις Ῥλλήνων “ὑπερβὰς τὸ προηγούμενον τῆς 
φιλοσοφίας τῆς Ἑλληνικῆς εὐϑέως ὥρμησεν ἐπὶ τὴν ἀληϑῆ διδα- 
σχαλίαν, ὑπερεδίσκευσεν οὗτος, κἂν ἰδιώτης ῇ, τὴν ἐπίτομον τῆς 
σωτηρίας διὰ πίστεως εἰς τελείωσιν | ἑλόμενος. 

Πάντ᾽ οὖν ὅσα μηδὲν ἐκώλυεν ἑχούσιον εἶναι τῷ ἀνϑρώπῳ τὴν 
αἵρεσιν, συνεργὰ πρὸς ἀρετὴν ἐποίησέν τε καὶ ἔδειξεν, ὅπως ἁμῇ 7 
πῃ καὶ τοῖς ἀμυδρῶς διορᾶν δυναμένοις ὁ τῷ ὀντι μόνος εἷς παντο- 
κράτωρ ἀγαϑὸς ἀναφαίνηται ϑεός, ἐξ αἰῶνος εἰς αἰῶνα σῴξ ὧν διὰ 
υἱοῦ, κακίας δ᾽ αὐ πάντῃ πάντως ἀναίτιος. πρὸς γὰρ τὴν τοῦ ὅλου 
σωτηρίαν τῷ τῶν ὕλων κυρίῳ πάντα ἐστὶ διατεταγμένα καὶ καϑόλου 
καὶ ἐπὶ μέρους. ἔργον οὖν τῆς δικαιοσύνης τῆς σωτηρίου ἐπὶ τὸ 
ἄμεινον αἰεὶ χατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἕχαστον προάγειν. πρὸς γὰρ τὴν 
σωτηρίαν τοῦ χρείττονος καὶ διαμονὴν ἀναλόγως τοῖς ἑαυτῶν ἤϑεσι 
διοικεῖται καὶ τὰ μικρότερα. αὐτίκα μεταβάλλει πᾶν τὸ ἐνάρετον 


4 vgl. Phil. 3, 13 4 Ephes. 4, 13 9 vgl. Plato Rep. VII p. 525 A 
(ἀγωγόν); Symp. p. 204 C (ἐραστόν) 15 vgl. Röm. 11, 32; Gal. 3, 19-24 
16 vgl. Röm. 1, 20; 2, 1 20 f vgl. Ephes. 2, 8 26 vgl. Plato Rep. X p. 617 E; 
Tim. p. 42 D 


2 ἐπίγνωσιν 1,1 ἐπίδοσιν L* 8 ἑκάστη Hort ἑχάστης 1, 10 τῇ τῆς Sy 
τοῦ τῆς L 11 [ἃς] Heyse, Hort 12 ἀρυττόμενος L 13 αὖ τοὺς Sy αὐ- 
τοὺς L 18 τῆς βαρβάρου Sy τὰς (ταῖς L*) Be φβάρους L! 16 ὅϑεν (oder 
ὥστε) Sy ὅτε L 17 ἑχατέρας St u. Barnard ετέρας 1, ἑτέρας «ἑτέρους, Hort 


20 ἐπίτομον Ma ἐπιτομὴν 1; 91 ἑλόμενος) ἁλάμενος Sy 


τις 


10 Clemens. 


εἰς ἀμείνους οἰκήσεις, τῆς μεταβολῆς αἰτίαν τὴν αἵρεσιν τῆς γνώσεως 
ἔχον», ἣν αὐτοκρατορικὴν ἐκέχτητο ἡ ψυχή. παιδεύσεις δὲ ai ἀναγ- 
καῖαι ἀγαϑότητι τοῦ ἐφορῶντος μεγάλου χριτοῦ διά TE τῶν προσε- 
15» ἀγγέλων διά τε προκρίσεων ποικίλων καὶ διὰ τῆς κρίσεως τῆς 
παντελοῦς τοὺς ἐπὶ πλέον »ἀπηλγηκόταςς« ἐχβιάζονται μετανοεῖν. 
11. »Τὰ δ᾽ ἄλλα σιγῶς, δοξάζων τὸν κύριον. πλὴν ἐχείνας φημὶ 18,1 
τὰς γνωστιχὰς ψυχάς, τῇ μεγαλοπρεπείᾳ τῆς ϑεωρίας ὑπερβαινούσας 
ἑκάστης ἁγίας τάξεως τὴν πολιτείαν, καϑ᾽ ἃς ai uaxagıcı ϑεῶν 
οἰχήσεις διωρισμέναι διακεκλήρωνται, ἁγίας ἐν ἁγίοις λογισϑείσας καὶ 
10 μεταχομισϑείσας ὅλας ἐξ ὅλων, εἰς ἀμείνους ἀμεινόνον τόπων τόπους 
ἀφικομένας, οὐχ ἐν κατόπτροις ἢ διὰ κατόπτρων ἔτι τὴν ϑεωρίαν 
ἀσπαζομένας τὴν ϑείαν, ἐναργῆ δὲ ὡς ἔνι μάλιστα καὶ ἀκριβῶς elkı- 
χρινῇ τὴν ἀκόρεστον ὑπερφυῶς ἀγαπώσαις ψυχαῖς ἑστιωμένας ϑέαν, 
ἀιδίως ἀίδιον εὐφροσύνην [ἀκόρεστον) καρπουμένας εἰς τοὺς ἀτελευτή- 
15 τοὺς αἰῶνας, ταυτότητι τῆς ὑπεροχῆς ἁπάσας τετιμημένας διαμένειν. 
αὕτη τῶν »καϑαρῶν τῇ καρ δίᾳ« ἡ καταληπτιχὴ ϑεωρία. αὕτη 800 5 2 
τοίνυν» ἡ ἐνέργεια τοῦ τελειωϑέντος γνωστιχοῦ, προσομιλεῖν τῷ ϑεῷ 
διὰ τοῦ μεγάλου ἀρχιερέως, ἐξομοιούμενον εἰς δύναμιν τῷ κυρίῳ διὰ 
πάσης τῆς εἰς τὸν ϑεὸν ϑεραπείας, ἥτις εἰς τὴν τῶν ἀνϑρώπων 
20 διατείνει σωτηρίαν κατὰ κηδεμονίαν τῆς εἰς ἡμᾶς εὐεργεσίας κατά τε 
αὖ τὴν λειτουργίαν κατά | τε τὴν διδασκαλίαν κατά τε τὴν δι᾿ ἔργων 836 P 
εὐποιίαν. ναὶ μὴν ἑαυτὸν κτίζει καὶ δημιουργεῖ, πρὸς δὲ καὶ τοὺς ὃ 
ἐπαίοντας αὐτοῦ κοσμεῖ ἐξομοιούμενος ϑεῷ ὁ γνωστικός, τῷ φύσει 
τὸ ἀπαϑὲς χεχτημένῳ τὸ ἐξ ἀσκήσεως εἰς ἀπάϑειαν συνεσταλμένον 
ὡς ἔνι μάλιστα ἐξομοιῶν, καὶ ταῦτα »ἀπερισπάστως« προσομιλῶν TE 
καὶ συνὼν τῷ χυρίῳφ. ἡμερότης δ᾽, οἶμαι, καὶ φιλανϑρωπία καὶ 4 
μεγαλοπρεπὴς ϑεοσέβεια γνωστικῆς ἐξομοιώσεως κανόνες. ταύτας 14,1 | 
φημὶ τὰς ἀρετὰς »ϑυσίαν δεχτὴν« εἶναι παρὰ ϑεῷ, τὴν ἄτυφον καρ- 
δίαν μετ᾽ ἐπιστήμης ὀρϑῆς »ὁλοκάρπωμα τοῦ ϑεοῦς λεγούσης τῆς 
γραφῆς, ἐκφωτιζομένου εἰς ἕνωσιν ἀδιάχριτον παντὸς τοῦ ἀναλη- 
φϑέντος εἰς ἁγιωσύνην ἀνϑρώπου" σφᾶς γὰρ αὐτοὺς αἰχμαλοωτίζειν καὶ 


Qt 


Ὁ 
Fl 


τῷ 


> vgl. Ephes. 4,19 6 Aeschyl. Agam. 36 9 vgl. Jes. 57,15 u.a. 11 vgl. 
l Kor. 13, 12 16 vgl. Matth. 5, 8 18 vgl. z. B. Hebr. 4, 14 18. 23 vgl. 
Plato Rep. X p. 613B εἰς ὅσον δυνατὸν ἀνϑρώπῳ ὁμοιοῦσθαι ϑεῷ 24 vol. 
Strom. VI 74, 1 25 vgl. 1 Kor. 7, 35 28 vgl. Phil. 4, 18 281 vgl. 
Psal. 50, 18f; Jes. 56, 7 31—S. 11, 3 vgl. II Kor. 10, 5; Matth. 16, 25; Ephes. 
4, 22.24; zu διαστροφῆς vgl. außer ἀναστροφὴν Eph. 4, 22 auch γενεὰ διεστραμ- 
μένη Luk. 9,41 und Strom. VII 103, 1 


1 ἀμείνους Di ἀμείνω L 8A) ἣν Μὰ 1Π ἔτι Ρο ἐπὶ 3 18 [τὴν ἀχό- 


ρεστουν] Schw 14 [ἀκόρεστον] St 15 ἁπάσας Hort ἁπόσης L 16 χαταληπτιχὴ 
Po zerainntyL 910 τὴν λειτουργίαν — τὴν διδασκαλίαν — τὴν — εὐποιίαν Sy mit 
Hervet τῆι λειτουργίαι --- τῆι διδασκαλίαι --- τῆι --- εὐποιίαι L 22 δὲ Βγ δὴ L 


10 


ΓΘ 
ς9 


25 


Stromata VII. Cap. II. 12, 5—Cap. II. 15, 4. 11 


ἑαυτοὺς ἀναιρεῖν »τὸν παλαιὸν ἄνϑρωπον τὸν κατὰ τὰς ἐπιϑυμίας 

φϑειρόμενον. ἀποχτιννύντας zul "τὸν καινὸν ἀνιστάντας ἔκ τοῦ 
ϑανάτου τῆς παλαιᾶς διαστροφῆς τό τε εὐαγγέλιον 0 τε ἀπόστολος 
κελεύουσι, τὰ μὲν πάϑη ἀποτιϑεμένους, ἀναμαρτήτους de γινομένους. 
τοῦτ᾽ ἢν ἄρα Ὁ ἠνίσσετο χαὶ ὃ νόμος τὸν ἁμαρτωλὸν ἀναιρεῖσϑαι 
κελεύων, τὸ μετατίϑεσϑαι ἐκ ϑανάτου εἰς ζωήν, τὴν ἐχ πίστεως 
ἀπάϑειαν, ὃ μὴ συνιέντες οἱ νομοδιδάσκαλοι, φιλόνικον ἐκδεξάμενοι 
τὸν όμον, ἀφορμὰς τοῖς μάτην διαβάλλειν ἐπιχειροῦσι παρεσχήκασ σι. 
δι᾿ ἣν αἰτίαν οὐ ϑύομεν εἰχότως ἀνενδεεῖ τῷ ϑεῷ τῷ τὰ πάντα τοῖς 

πᾶσι παρεσχημένῳ, τὸν δ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν ἱερευϑέντα δοξάζομεν σφᾶς 
αὐτοὺς ἱερεύοντες εἴς τε τὸ ἀνενδεὲς ἐκ τοῦ ἀνενδεοῦς καὶ εἰς τὸ 
ἀπαϑὲς ἐκ τοῦ ἀπαϑοῦς. μόνῃ γὰρ τῇ ἡμετέρᾳ σωτηρίᾳ ὁ ϑεὸς ἥδε- 
ται. εἰκότως ἄρα τῷ μὴ vızoulvo ἡδοναῖς ϑυσίαν οὐ προσάγομεν. 
χάτω που καὶ οὐδὲ μέχρι νεφῶν τῶν παχυτάτων, μακρὰν δὲ zei 
τούτων, τῆς διὰ τοῦ χαπνοῦ ἀναϑυμιάσεως φϑανούσης εἰς οὖς zei 
φϑάνει. οὔτ᾽ οὖν ἐνδεὲς οὐδὲ μὴν φιλήδονον φιλοχερδές τε ἢ φιλο- 
χρήματον τὸ ϑεῖον, πλῆρες ὃν χαὶ πάντα παρέχον παντὶ τῷ γενητῷ 
καὶ ἐνδεεῖ, οὔτε ϑυσίαις οὐδὲ μὴν ἀναϑήμασιν οὐδ᾽ αὐ δόξῃ καὶ τιμῇ 
κηλεῖται [τὸ ϑεῖο») ἢ παράγεται τοιούτοις τισίν, ἀλλ᾽ ὅμοιον τοῖς 
καλοῖς κἀγαϑοῖς ἀνόράσι φαίνεται, οἱ τὸ δίκαιον οὐχ av ποτε 


προῦδῷεν { ἢ φόβου ἕγνεχεν ἀπειλουμένου ἢ δώρων ὑποσχέσει μει- 83 


ζόνων. ὅσοι δ᾽ οὐ καϑεοράκασι τὸ αὐϑαίρετον τῆς ἀνθρωπίνης φυ- 
χῆς καὶ ἀδούλωτον πρὸς ἐκλογὴν βίου, δυσχεραίνοντες τοῖς γινομένοις 
πρὸς τῆς ἀπαιδεύτου ἀδικίας, οὐ νομίζουσιν εἶναι ϑεόν. ἴσοι τούτοι- 
κατὰ τὴν δόξαν οἵ, τῇ τῶν ἡδονῶν ἀκρασίᾳ καὶ ταῖς ἑξαισίοις λυ- 


σαῖς καὶ ὩῖΣ ἀβουλήτοις τύχαις περιπίπτοντες καὶ πρὸς τὰς 5. OUU-. 


Ay 3 
φορὰς ἀπαυδῶντες, οὐ φαῦσιν εἶναι ϑεόν, ἢ ὄντα μὴ εἶναι πανεπί- 
σχοπον. ἄλλοι δέ εἰσιν οἱ πεπεισμένοι παραιτητοὺς εἶναι ϑυσίαις καὶ 


- 


δώροις τοὺς γομιζομένου ς ϑεούς, ovr αιρομένους ος εἰπεῖν [22 ὺ τῶν ταῖς 


(ϑεοὺς Εἶναι) ἢ τὸ δεύτερον ὄντας οὐ φροντίζειν ἀνθρώπων ἢ τρίτον εὐπαραμυ- 


Ὁ ἔ vgl. θα. 18,83 16—8.12,2 vgl. Plato Leg. X p.885 Β ἢ οὐχ ἡγούμενος 


ϑήτους εἶναι ϑυσίαις τε χαὶ εὐχαῖς παραγομένους 17 f vgl. Act. 17, 25 
20—22 vgl. Plato Leg. X p. 907 A οἱ τὸ δίκαιον z ἂν note προδοῖεν ἕνεχα 
δῶρων 22—24 ὅσοι μὴ χαϑ. --- ϑεόν Saer. Par. 263 Holl 38. zu παραιτὴη- 


τοὺς vgl. Plato Leg. X p. 905 D; 906 D; 908 E; 909 A 


2 ἀποχτειννῦντας L 4 γινομένους Hort γενομένους , ὅ τοῦϑ᾽ 1, θβ τὸ δὲ 
zei L 17 γεννητῷ Arcerius 19 κηλεῖται Lowth (vgl. Plato Leg. X p. 885 ἢ 
χαλεῖται 1, [τὸ ϑεῖον) Heyse ἢ Schw, Wi χαὶ L τισὶ L αλλ᾽ ὅμοιον 
(vgl. Plato Leg. X p. 906 D) Stu. Wi ἀλλὰ μόνοις L 21 προδοῖεν Di 22 οὐ] 
Μὴ Sacr. Par. οὐχ ἀϑεοράχασι L αὐθαίρετον «ὦ nach τυχῆς Saer. Par. 
23 (Ent) τοῖς Sacr. Par. 25.28 οἱ L 29 αὑτῶν Ma 


15,1 


4 


μμ"ὰ 


οἱ 


12 Clemens. 


ἀχολαοσίαις. ἱχαὶ οὐδ᾽ ἐϑέλουσι πιστεύειν μόνον εἶναι τὸν ὄντως ϑεὸν 
τὸν ἐν ταυτότητι τῆς δικαίας ἀγαθωσύνης ὄντα. 

Εὐσεβὴς ἄρα ὁ γνωστικός, ὁ πρῶτον ξαυτοῦ ἐπιμελόμενος, ἔπειτα 
τῶν πλησίον. ἵν᾿ ὡς ἄριστοι γενώμεϑα" καὶ γὰρ ὁ υἱὸς πατρὶ ἀγαϑῷ 
χαρίζεται σπουδαῖον ἑαυτὸν καὶ ὅμοιον τῷ πατρὶ παρεχόμενος, καὶ 
ἄρχοντι ὁ ἀρχόμενος" ὅτι τὸ πιστεύειν τε χαὶ πείϑεσϑαι ἐφ᾽ ἡμῖν" 
χαχῶν δὲ αἰτίαν καὶ ὕλης ἄν τις ἀσϑένειαν ὑπολάβοι καὶ τὰς ἀβουλή- 
τους τῆς ἀγνοίας ὁρμὰς τάς τε ἀλόγους δι᾿ ἀμαϑίαν ἀνάγκας" (or) 
ὑπεράνω χαϑάπερ ϑηρίων. διὰ μαϑήσεως ὁ γνωστιχὸς γενόμενος, 
τὴν ϑείαν προαίρεσιν μιμούμενος, εὖ ποιεῖ τοὺς ἐϑέλοντας τῶν ἀν- 
ϑρώπων κατὰ δύναμιν" κἂν εἰς ἀρχὴν καταστῇ ποτε, καϑάπερ ὁ 
Μωσῆς, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀρχομένων ἡγήσεται καὶ τὸ ἄγριον καὶ 
ἄπειστον ἐξημερώσεται τιμῇ μὲν τῶν ἀρίστων, κολάσει δὲ τῶν μο- 
19100», τῇ κατὰ λόγον εἰς παιδείαν ἐγγραφομένῃ. μάλιστα γὰρ 


ἄγαλμα ϑεῖον καὶ ϑεῷ προσεμφερὲς 


ἀνθρώπου δικαίου ψυχή, ἐν ὴ διὰ τῆς τῶν παραγγελμάτων ὑπακοῆς 
τεμενίζεται καὶ ἐνιδρύεται ὁ πάντων ἡγεμὼν ϑνητῶν τὲ καὶ ἀϑανά- 
τῶν, βασιλεύς τε καὶ γεννήτωρ τῶν καλῶν, νόμος ὧν ὄντως καὶ 
ϑεσμὸς καὶ λόγος αἰώνιος, ἰδίᾳ τε ἑκάστοις χαὶ κοινῇ πᾶσιν εἷς ὧν 
σωτήρ. οὗτος ὁ τῷ ὄντι μονογενής, ὁ τῆς τοῦ παμβασιλέως καὶ 
παντοχράτορος πατρὺς δόξης χαρακτήρ, ἐναποσφραγιζόμενος τῷ 
γνωστικῷ τὴ» τελείαν ϑεωρίαν κατ᾽ εἰχόνα τὴν ἑαυτοῦ, ὡς εἶναι 
τρίτην ἤδη | τὴν ϑείαν εἰκόνι τὴν ὅση δύναμις ἐξομοιουμένην πρὸς 
τὸ δεύτερον αἴτιον, πρὸς τὴν ὄντως ζωήν, δι᾿ ἣν ζῶμεν τὴν ἀληϑῆ 
ζωήν, οἷον ἀπογράφοντες τὸν γνωστικὸν (τύπον) γινόμενον ἡμῖν. περὶ 
τὰ βέβαια καὶ παντελῶς ἀναλλοίωτα ἀναστρεφόμενον. 

"Aoyov οὖν ἑαυτοῦ χαὶ τῶν ἑαυτοῦ, βεβαίαν κατάληψιν τῆς ϑείας 


10,1 


835 P 


ἐπιστήμης κεκτημένος, τῇ ἀληϑείᾳ γνησίως πρόσεισιν. ἡ γὰρ τῶν 2 


νοητῶν γνῶσις καὶ κατάληψις βεβαία δεόντως ἂν λέγοιτο ἐπιστήμη. 

ἧς τὸ μὲν περὶ τὰ ϑεῖα ἔργον ἔχει σχοπεῖν τί μὲν τὸ πρῶτον εἴτιον. 
r > 

τί δέ. »dı οὗ τὰ πάντα ἐγένετο χαὶ χωρὶς οὗ γέγονεν οὐδέν᾽ « 


15 TGF Adesp. 117 20 vgl. Joh. 1, 18 21 vgl. Hebr. 1, 3 22 vgl. 
Gen. 1, 90 231 vgl. Plato Rep. X p. 597 E ff (der μιμητὴς ist τρίτος ἀπὸ τῆς 
ἀληϑείας); Strom. IV 30, 2f 24 vgl. I Tim. 6, 19 28f zur Definition vgl. 
Strom. 11 9, 4 mit Anm. 31-J0b- 1, 


1 [χαὶ] St οὐδὲ ϑέλουσιν 1, 4 γένωνται He 8. (ὧν) Heyse 11 χα- 


ταστῇ Ma κατασταίη L 13 ἄπειστον Lagarde ἄπιστον L ἀρίστων L! ἀπί- 
στων L* 18 γεννήτωρ L! γενήτωρ 1,7 985 ἀπογράφομεν Heyse ὑπογράφοντες 
Hort ὑπογράφομεν Schw τύπον) oder bmödsıyua) St (ἡγεμόνα) Schw 


30 ἔχει Sy ἔχειν L 


ZEITEN 2 


2 


ων FE aer = 


FF 


10 


20 


Stromata 11. Cap. II. 10, 1--18, 2, 13 


τίνα τε αὖ τὰ μὲν ὡς διήκοντα, τὰ δὲ οἷς περιέχοντα, καὶ τίνα μὲν συνη μ- 
μένα, τίνα δὲ διεζευγμένα, | καὶ τίνα τούτων ἕχαστον ἔχει τὴν τάξιν: 
za ἣν δύναμιν καὶ ἣν λειτουργίαν εἰσφέρεται ἕχαστον. ἐν δὲ αὖ τοῖς 
ἀνϑρωπίνοις τί τε αὐτός ἐστιν. ὁ ἄνϑρωπος χαὶ τί αὐτῷ χατὰ φύσιν 
2 παρὰ φύσιν ἐστίν, πῶς τε αὐ ποιεῖν ἢ πάσχειν προσήκει. τίνες τε 
ἀρεταὶ τούτου χαὶ κακίαι τίνες, περί τε ἀγαϑῶν καὶ κακῶν χαὶ τῶν 
μέσων, ὅσα τε περὶ ἀνδρείας καὶ φρονήσεως καὶ σωφροσύνης τῆς τε 
ἐπὶ πᾶσι παντελοῦς ἀρετῆς δικαιοσύνης. ἀλλὰ τῇ μὲν φρονήσει καὶ 
δικαιοσύνῃ εἰς τὴν τῆς σοφίας καταχέχρηται κτῆσιν, τῇ δὲ ἀνδρείᾳ 
οὐκ ἐν τῷ τὰ περιστατιχὰ ὑπομένειν μόνον, ἀλλὰ zav τῷ ἡδονῆς τε 
καὶ ἐπιϑυμίας, λύπης τε αὐ καὶ ὀργῆς (κρατεῖν) zei καϑόλου πρὸς 
πᾶν ἤτοι τὸ μετὰ βίας 7 μετὰ ἀπάτης τινὸς φυχαγωγοῦν ἡμᾶς avrı- 
τάσσεσϑαι. οὐ γὰρ ὑπομένειν δεῖ τὰς κακίας καὶ τὰ κακά, ἀλλ᾽ ἀπο- 
ϑεῖσθϑαι, καὶ τὰ φοβερὰ ὑπομένειν. χρήσιμος οὖν χαὶ ἡ ἀλγηδὼν 
εὑρίσκεται κατά τε τὴν ἰατρικὴν καὶ παιδευτικὴν καὶ κολαστιχήν. 
καὶ διὰ ταύτης ἤϑη διορϑοῦνται εἰς ὠφέλειαν ἀνϑρώπων. εἴδη δὲ 
τῆς ἀνδρείας καρτερία, μεγαλοφροσύνη, μεγαλοψυχία, ἐλ ευϑεριότης καὶ 
μεγαλοπρέπεια. καὶ] δι᾿ ἣν αἰτίαν οὔτε μέμψεως οὔτε κακοδοξίας τῆς ἔκ 
τῶν πολλῶν ἀντιλαμβάνεται ὁ γνωστικὸς οὔτε δόξαις οὔτε #0) ακείαις 
ὑποβέβληται, Ev TE τῷ ὑπομένειν, πόνους , διαπραττόμενος ἅμα τι τῶν 
προσηκόντων καὶ ἀνδρείως ὑπεράνω πάντων τῶν περιστατικῶν γινό- 
μενος, ἀνὴρ τῷ ὄντι ἐν τοῖς ἄλλοις ἀναφαίνεται ἀνθρώποις" σῴζων 
τε αὖ τὴν φρόνησιν σωφρονεῖ ἐν ἡσυχιότητι τῆς φυχῆς, παραδεκτικὸς 
τῶν ἐπαγγελλομένων (καλῶν; ὡς οἰχείων κατὰ τὴν ἀποστροφὴν τῶν 
αἰσχρῶν οὑς ἀλλοτρίων, | γενόμενος χύσμιος χαὶ ὑπερκόσμιος, ἐν κόσμῳ 3 
καὶ τάξει «πάντας πράσσων καὶ οὐδὲν οὐδαμῇ πλημμελῶν, πλου τῶν μὲν 
ὡς ὅτι μάλιστα ἐν τῷ μηδενὸς ἐπιϑυμεῖν, ἅτε ὀλιγοδεὴς ὧν καὶ ἐν 
1 vgl. Strom. V 48, 2; Orig. c. Cels. VI 71 φασκόντων (sc. τῶν Στωιχῶν), 

ὅτι ὁ ϑεὸς πνεῦμα ἐστι διὰ πάντων διεληλυϑὸς χαὶ πάντ᾽ ἐν ἑαυτῷ περιέχον. Protr. 
66, 3 mit Anm. 11-13 vgl. Plato Rep. IIl p. 418 Β 16--18 vgl. Andronicus 
De virt. et vit. ed. Schuchhardt p.22f 22—S.14,1 vgl. Andron. a. a. Ὁ. p. 23f 
22 f vgl. Plato Krat. p. 411 E σωφροσύνη δὲ σωτηρία τς . φρονήσεως. Aristoteles 


Eth. Nie. VI 5 p. 1140b 11 ἔνϑεν χαὶ τὴν σωφροσύνην τούτῳ προσαγορεύομεν 
τῷ ὀνόματι, ὡς σῴζουσαν τὴν φρόνησιν 26f vgl. Paed. 11 39, 4 mit Anm. 

1 vielleicht αὖ {τὰ συνέχοντα) Ma 1f τινὰ μὲν — τινὰ δὲ Ma 8 ἐν 
δὲ Reinkens, De fide et γνώσει Clem. diss. Vratisl. 1850. p.33 ἔν τε L 9 χατα- 
χέχρηται] καταχρῆται Hort χτῆσιν Sy χτίσιν Τὶ 10 zav Di χαὶ], 11 (χρα- 
tew) Po 193: ἀντιτάσσεσϑαι Po ἀντιτάσσεται 1, 18 χαχά Sy χαλὰ L χαλὰ 
[ἀλλ] Schw 13 ὃ ἀλλ᾽ ἀπωϑεῖσϑαι Jackson, Journ, of Philol. 28 (1900) p. 131 
ἀλλὰ πείϑεσϑαι L ἀλλ᾽ ἐπιϑέσϑαι Hort ἀλλ᾽ ἀποϑέσϑαι Ma [ἀλλῚ ἀπωϑεῖσϑαι. 
«ἀλλὰ τὰ ἡδέα ἀπωϑεῖσϑαι» Schw 14 (μὲν) οὖν Hort γοῦν Μὰ 17 ἀνδρείας 
L* ἀνδρίας Li 18 [χαὶ Hort 20 ἅμα τι Arcerius ἅλματι L 94 (χαλῶν 
St 25 ἀλλοτρίων γενόμενος. Ma 26 (rxeavra) Hort 


3. 


ιῷ 


LS 


839 P 


Τί 


I 


14 Clemens. 


περιουσίᾳ παντὸς ἀγαϑοῦ διὰ τὴ» γνῶσιν τἀγαϑοῦ. δικαιοσύνης γὰρ 
αὐτοῦ πρῶτον ἔργον τὸ μετὰ τῶν ὁμοφύλων φιλεῖν διάγειν καὶ 
συνεῖναι τούτοις ἔν τε γῇ καὶ οὐρανῷ. ταύτῃ καὶ μεταδοτικὸς ὧν 
ἂν ἢ κεκτημένος φιλάνϑρωπός TE, (ισοπονηρύτατος ὧν κατὰ τὴν 
τελείαν ἀποστροφὴν κακουργίας ἁπάσης. μαϑεῖν ἄρα δεῖ πιστὸν 
εἶναι καὶ ἑαυτῷ καὶ τοῖς πέλας καὶ ταῖς ἐντολαῖς ὑπήκοον. οὗτος 
γάρ ἐστιν »0 ϑεράπων τοῦ ϑεοῦς ὁ ἑκὼν ταῖς ἐντολαῖς ὑπαγόμενος. 
ὁ δὲ ἤδη μὴ διὰ τὰς ἐντολάς, δι᾿ αὐτὴν δὲ τὴν γνῶσιν ᾿καϑαρὸς τῇ 
καρδίας, »pikoc« οὗτος »τοῦ ϑεοῦς. οὔτε γὰρ φύσει τὴν ἀρετὴν 
γεννώμεϑα ἔχοντες, οὔτε γενομένοις, ὥσπερ ἄλλα τινὰ τῶν τοῦ σώ- 
ματος μερῶν, φυσικῶς ὕστερον ἐπιγίνεται (ἐπεὶ οὐδ᾽ ἂν ἣν ἔϑ᾽ ἑχού- 
σιον οὐδὲ ἐπαινετόν) οὐδὲ μὴν ἐκ [τῆς] τῶν συμβάντων καὶ (τῆς) 
ἐπιγιν ομένης συνηϑείας, ὃν τρόπον ἡ διάλεκτος, τελειοῦται ἡ ἀρετή 
(σχεδὸν γὰρ ἡ καχία τοῦτον ἐγγίνεται τὸν τρόπο»»)" οὐ μὴν οὐδὲ ἐκ 
τέχν ης τινὸς ἤτοι τῶν ποριστικῶν ἢ τῶν περὶ τὸ σῶμα ϑεραπευτι- 
κῶν ἡ γνῶσις περιγίνεται" ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἔκ παιδείας τῆς ἐγκυκλίου" 
ἀγαπητὸν γὰρ εἰ παρασχευάσαι μόνον τὴν ψυχὴν καὶ διακονῆσαι 
δύναιτο. οἱ νόμοι γὰρ οἱ πολιτικοὶ μοχϑηρὰς ἴσως πράξεις ἐπισχεῖν 
οἷοί τε, ἀλλ οὐδὲ (αὐτοὶ οὐδὲν οἱ λόγοι οἱ πειστικοὶ ἐπιπόλαιοι οντες 
ἐπιστημονικὴν τῆς ἀληϑείας διαμονὴν παράσχοιεν av. φιλοσοφία 
δὲ ἡ Ἑλληνικὴ οἷον “προκαϑαίρει καὶ προεϑίζει τὴν ψυχὴν εἰς παρα- 
δοχὴν πίστεως, ἐφ᾽ wi τὴ» γνῶσιν ἐποικοδομεῖ ἡ ἀλήϑεια. 
Οὗτός ἔστιν, οὗτος ὁ ἀϑλητὴς ἀληϑῶς ὁ ἐν τῷ μεγάλῳ σταδίῳ, 
τῷ καλῷ κύσμῳ, τὴν ἀληϑινὴν νίκην κατὰ πάντων στεφανούμενος 
τῶν παϑῶν. ὅ τε γὰρ ἀγωνοϑέτης ὁ παντοχράτωρ ϑεός, ὃ TE βρα- 


βευτὴς ὁ μονογενὴς υἱὸς τοῦ ϑεοῦ, ϑεαταὶ de ἄγγελοι καὶ ϑεοί, καὶ 


τὸ παγκράτιον τὸ πάμμαχον »οὐ πρὸς αἷμα καὶ σάρκας, ἀλλὰ τὰς 
διὰ σαρκῶν ἐνεργούσας »πνευματικὰς ἐξ ναι ς ἐμπαϑῶν παϑῶν. 


1—5 vgl. Andıon. a. a. O. Ῥ. 25f 7 vgl. Hebr. 3,5 8f vgl. Strom. IV 
39,2 ἡ γνῶσις, (ἡ) τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς κάϑαρσίς ἐστιν vgl. Matth. 5, 8 
9 Jak.2,23 9: vgl. Strom. VI95,5 9-16 Chrysipp Fr. mor. 224 Arnim 
16—18. 20—22 vgl. Strom. I 50, ἱ mit Anm.; 193,5; ΥἹ 80,1 22 zu ἐποιχο- 
δομεῖ vgl. 1 Kor. ὃ, 10 25—27 vgl. Protr. 96, 3; Tert. ad mart. 3; häufig bei 
Cyprian; vgl. G. Morgenstern, als Philosoph Diss. Jena 1889 8. 5. 9f 
26 zu ἄγγελοι vgl. I Kor. 4, 9; zu ϑεοί S. 6,4; 10, 8; Strom. VII 56, 3 

271 vgl. Ephes. 6, 12 


30vSy@rL 4 μισοπ. ὧν «ὦ Wi ὧν μισοπ. L 4 ἔν et Lu Ἰ19 [τῆς] 
τῶν συμβάντων καὶ (τῆς) ἐπιγινομένης Barnard τῆς δ Τὴ συ ne καὶ ἐπιγινο- 
μένης L τῆς τῶν συμβάντων [καὶ] ἐπιγενομένης Amim 18 ἡ «13 19 (εὐ- 
τοὶ οὐδὲὺ Schw πειστιχοὶ Μὰ πιστιχοὶ L 20 διαμονὴν) διανομὴν Hort (vgl. 
aber ἐπιστήμη — κατάληψις βεβαία 8. 12, 29 u. ὃ.) 


era 


NETTE TE 


Fee N 


Ey 


Fa 


10 


20 


30 


Stromata VII. Cap. III. 18, 3—21, 7. 15 


τούτων περιγινόμενος τῶν μεγάλων ἀνταγωνισμάτων, zal οἷον 
ἄϑλους τινὰς τοῦ πειράζοντος ἐπαρτῶντος ,καταγωνισάμενος, ἐκρά- 
τὴσε τῆς ἀϑανασίας" ἀπαραλόγιστος γὰρ | ἡ τοῦ ϑεοῦ τ ἦφος εἰς τὸ 
δικαιότατον κρῖμα. χέκληται μὲν οὖν ἐπὶ τὸ ἀγώνισμα τὸ ϑέατρον, 
παγκρατιάζουσι δὲ εἰς τὸ στάδιον οἱ ἀϑληταί᾽ καὶ δὴ ἐκ τούτων περι- 
γίνεται ὁ πειϑήνιος τῷ ἀλείπτῃ γενόμενος. πᾶσι γὰρ πάντα ἴσα 
χεῖται παρὰ τοῦ ϑεοῦ καὶ ἔστιν αὐτὸς ἀμεμφής, ἑλεῖται δὲ ὁ δυνά- 
μενος καὶ ὃ βουληϑεὶς ἰσχύσει" ταύτῃ χαὶ τὸν νοῦν εἰλήφαμεν, ἵνα 
εἰδῶμεν 0 ποιοῦμεν, χαὶ τὸ »γνῶϑι cavrov« ἐνταῦϑα, εἰδέναι ἐφ᾽ © 
γεγόναμεν. γεγόναμεν δὲ (ἐπὶ τῷ» εἶναι πειϑήνιοι ταῖς ἐντολαῖς. εἰ 
τὸ βούλεσϑαι σῴζεσϑαι ἑλοίμεϑα. αὕτη που ἡ ᾿Αδράστεια, za’ ἣν οὐχ 
ἔστι διαδρᾶναι τὸν ϑεόν. 

Τὸ ἄρα ἀνϑρώπειον ἔργον εὐπείϑεια ϑεῷ σωτηρίαν κατηγγελκότι 3 
ποικίλην de’ ἐντολῶν, εὐαρέστησις de ὁμολογία. ὁ μὲν γὰρ εὐεργέτης 
προκχατάρχει τῆς εὐποιίας, ὁ δὲ μετὰ τῶν δεόντῶν λογισμῶν παρα- 
δεξάμενος προϑύμως καὶ φυλάξας τὰς ἐντολὰς πιστὸς οὗτος, ὁ δὲ 
καὶ εἰς δύναμιν ἀμειβόμενος δι᾿ ἀγάπης τὴν εὐποιίαν ἤδη φίλος. μία δὲ 
ἀμοιβὴ κυριωτάτη παρὰ ἀνϑρώπων, ταῦτα δρᾶν ἅπερ ἀρεστὰ τῷ ϑεῷ" 
(καὶ) καϑάπερ ἂν ἰδίου γεννήματος καὶ κατά τι συγγενοῦς ἀποτελέ- 
σματος ὁ διδάσκαλος καὶ σωτὴρ ἀναδέχεται τὰς ὠφελείας τε καὶ ἐπαν- 
ορϑώσεις τῶν ἀνϑρώπων εἰς ἰδίαν χάριν τε καὶ τιμήν, [καϑάπερ καὶ 
τὰς εἰς τοὺς πεπιστευχότας αὐτῷ βλάβας ἰδίας ἀχαριστίας τε καὶ 
ἀτιμίας ἡγούμενος. (τίς γὰρ ἄλλη ἅπτοιτ᾽ ἂν ἀτιμία ϑεοῦ!) διόπερ 
ἄλλην | τοσοῦδε οὐδὲ ἔστιν ἀμοιβὴν κατ᾽ ἀξίαν σωτηρίας ἀποδιδόναι 
πρὸς τὴν παρὰ τοῦ κυρίου ὠφέλειαν. ὡς δὲ οἱ τὰ κτήματα κακοῦν- 
τὲς τοὺς δεσπότας ὑβρίζουσι, καὶ ὡς οἱ τοὺς στρατιώτας τὸν τούτων 
ἡγούμενον, οὕτως τοῦ κυρίου ἐστὶν ἀνεπιστρεψία ἡ περὶ τοὺς καϑο- 
σιωμένους αὐτῷ κάκωσις. ὅνπερ γὰρ τρόπον ὁ ἥλιος οὐ μόνον τὸν 
οὐρανὸν καὶ τὸν ὅλον κόσμον φωτίζει γῆν τε καὶ ϑάλασσαν ἐπιλάμ- 
πῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ ϑυρίδων καὶ μικρᾶς ὀπῆς πρὺς τοὺς μυχαιτάτους 


ἮΝ 


7f vgl. Gorgias Fr. 8 in Strom. I 51, 3 91 vgl. Chilon bei Stob. Flor. 
3,79 111 vgl. Plato Phaedr. p. 248 C; Areios Didymos Fr. 29 (Diels, Doxogr. gr. 
p. 465, 2f; Chrysipp Fr. phys. 528 Arnim) bei Euseb. Praep. Ev. XV 15, 6 (= Theo- 
doret Gr. aff. c. VI 12) Adodorsıev δὲ (nannten die Stoiker den Zeus), ὅτε οὐδὲν 


ἔστιν αὐτὸν ἀποδιδράσκειν. Ähnlich Suidas 5. v. Ἡδράστεια 16f vgl. 8. 6, 6f 


mit Anm. 19—21 vgl. Matth. 25, 40 


5 &x] χαὶ Sy 7 &isiraı Bywater, Journ. of Philol. 4 (1872) p. 216 (vgl. Plato 
Rep. X p. 617E αἰτία ἑλομένου" ϑεὸς ἀναίτιος) ἐλεεῖται L s ἰσχύσει St ἐσχύει L 


10 (ἐπὶ τῷ» Schw 10fel τὸ 1,1 εἰ στὸ "ἡ 18 ἀρεστὰ Sy ἄριστα L 
19 (καὶ Wi 21 [χαϑάπερ καὶ] Wi 24 ἄλλην St ὕλην L ἀμοιβὴν He 
ἀμοιβὴ 1, 27 f χαϑοσιωμένους L 


10 


15 


1 
St 


16 Clemens. 


οἴχους ἀποστέλλει τὴν αὐγήν, οὕτως ὁ λόγος πάντῃ κεχυμένος καὶ 
τὰ σμικρότατα τῶν τοῦ βίου πράξεων ἐπιβλέπει. | 

IV. Ἕλληνες δὲ ὥσπερ ἀνϑρωπομόρφους οὕτως καὶ ἀνθϑρωπο- 
παϑεῖς τοὺς ϑεοὺς ὑποτίϑενται, καὶ καϑάπερ τὰς μορφὰς αὐτῶν 
ὁμοίας ἕαυτοῖς ἕχαστοι διαξωγραφοῦσιν, ὥς φῆσιν ὁ Ξενοφάνης, 
» “ἰϑίοπές τὲ μέλανας σιμούς τε Θρᾷκές τε πυρροὺς καὶ γλαυχούςε, 
οὕτως καὶ τὰς ψυχὰς ὁμοίους ἑαυτοῖς αὐτοὺς ἀναπλάττουσιν, αὐτίκα 
βάρβαροι [οἷ μὲν ϑηριώδεις zei ἀγρίους τὰ ἤϑη, ἡμερωτέρους δὲ 


Ἕλληνες, πλὴν ἐμπαϑεῖς. διὸ ᾿εὐλόγως τοῖς μὲν μοχϑηροῖς φαύλας 


ἔχειν τὰς περὶ ϑεοῦ διανοήσεις ἀνάγχη, τοῖς δὲ σπουδαίοις ἀρίστας. 
καὶ διὰ τοῦτο ὃ τῷ ὄντι »βασιλικὸς τὴν ψυχὴνςε χαὶ γνωστιχὸς οὗτος 
καὶ ϑεοσεβὴς καὶ ἀδεισιδαίμων [ör), τίμιον, σεμνόν, μεγαλοπρεπῆ, εὺ- 
ποιητικόν, εὐεργετικόν, ἁπάντων ἀρχηγὸν ἀγαϑῶν, κακῶν δὲ ἀναίτιον 
μόνον εἶναι τὸν μόνον ϑεὸν πεπεισμένος. χαὶ περὶ μὲν τῆς Ἕλληνι- 
κῆς δεισιδαιμονίας ἱκανῶς, οἶμαι, ἐν τῷ “Προτρεπτικῷ ἐπιγραφομένῳ 
ἡμῖν λόγῷ παρεστήσαμεν κατακόρως τῇ κατεπειγούσῃ συγκαταχρώ- 
uevoL ἱστορίᾳ. οὔχουν χρὴ »αὖϑις τὰ ἀριδήλως εἰρημένα μυϑολογεῖνε. 
ὅσον δὲ ἐπισημήνασϑαι χατὰ τὸν τόπον γενομένους ollya ἐκ πολλῶν. 
ἀπόχρη καὶ τάδε εἰς ἔνδειξιν τοῦ ἀϑέους παραστῆσαι τοὺς τοῖς κα- 
κίστοις ἀνϑρώποις τὸ ϑεῖον ἀπεικάζοντας. ἤτοι γὰρ βλάπτονται 
πρὸς ἀνθρώπων αὐτοῖς οἱ ϑεοὶ καὶ χείρους τῶν ἀνϑρώπων ὑφ᾽ 
ἡμῶν βλαπτόμενοι δείκνυνται, 9) εἰ μὴ τοῦτο, πῶς ἐφ᾽ οἷς οὐ βλά- 
πτονταῖι. καϑάπερ ὀξύχολον γραΐδιον εἰς ὀργὴν ἐρεϑιζόμενον, ἐχπι- 
κραίνονται, ἢ φασι τὴν Ἄρτεμιν δι Οἰνέα Αἰτωλοῖς ὀργισϑῆναι. πῶς 
γὰρ οὐχ ἐλογίσατο ϑεὸς οὐσα ὡς οὐ καταφρονήσας ὁ Οἰνεύς, ἀλλ᾽ 
ἤτοι λαϑόμενος ἢ ες τεϑυχὼς ἠμέλησεν; εὖ δὲ καὶ ἡ Αὐγη δικαιο- 
λογουμένη πρὸς τὴν ᾿Αϑηνᾶν ἐπὶ τῷ χαλεπαίνειν αὐτῇ Teroxvia ἐν 
τῷ ἱερῷ λέγει" 


5f Xenophanes Fr. 16 Diels; vgl. Theodoret Gr. aff. ο. III 73 11 vgl. Plato 
Phileb. p. 30 D 13f vgl. Plato Rep. II p. 379 B 15 vgl. bes. Protr. 11—37 
17 vgl. u453 2426 vgl. I 533—537 


6 πυροὺς L 7 ὁμοίους ἑαυτοῖς αὐτοὺς St ὁμοιοῦσιν χαὶ τοῖς αὐτοῖς L 
ὁμοίας ἑαυτοῖς Karsten ὁμοίας ἕχαστοι ἑαυτοῖς Hort ὁμοιοῦσιν᾽ καὶ τοὺς αὐτοὺς... 
Jackson, Journ. of Philol. 28 (1900) p. 132 ὁμοιοῦσιν καὶ τοῖ: αὐτοῖς (πάϑεσιν 
ἐνεχομένους, Diels 8 [οἱ] Hort u. Jackson, Journ. of Philol. 24 (1896) p. 271 
12 [ὦν] Hort μεγαλοπρεπῆ Heyse u. Jackson μεγαλοπρεπὲς L 16 ἀριζήλως 
— μυϑολογεύειν Cobet S. 524 aus Hom. 21 ἀνϑρώπων!:) ἄνων (ν in Ras.) L! 
24 ἢ L 26 ὡς τεϑυχὼς} οὐ νενοηκὼς Valckenaer zu Schol. Eur. Phoen. 1108 
ἐννενοηχὼς Di; aber ὡς τεϑυχὼς — in der Meinung, daß er schon geopfert hätte 

Adyn Grotius. Exec. p. 375 αὐτὴ L 917 τῷ" ὃγ τὸ 1, 


841 P22,1 


9 


23,1 


3 


4 


Stromata VII. Cap. III. 22, 1—Cap. IV. 24,5. 17 


- x ’ 
σχύῦλα μὲν βροτοφϑορα 

᾿ c - \ - 
χαίρεις ὁρῶσα καὶ νεκρῶν ἐρείπια," 

\ 2 “.} 4 > BEN 
καὶ οὐ μιαρά σοι ταῦτ᾽ ἔστιν᾽ εἰ δ᾽ ἐγὼ Texov, 
N x ‚oo c - 
δεινὸν τοῦ ἡγῇ" 


\ - u Pe Ion 2 ὧδ 
5 καίτοι καὶ τὰ ἄλλα ζῷα ἐν τοῖς ἱεροῖς τίχτοντα οὐδὲν ἀδικεῖ. 


10 


20 


Εἰκότως τοίνυν δεισιδαίμονες περὶ τοὺς εὐοργήτους γινόμενοι 2 
πάντα σημεῖα ἡγοῦνται εἶναι τὰ συμβαίνοντα καὶ κακῶν αἴτια" 


ἐὰν μῦς διορύξῃ βωμὸν ὄντα πήλινον 

ὟΝ nr 7 b)] ’ [2 
zav μηδὲν ἀλλο ἔχων διατράγῃ ϑύλαχον, 
2 ’ > ’ 
ἀλεχτρυὼν τρεφόμενος ἐὰν ἀπὸ ἑσπέρας 
” - τοῖν, 

on, τιϑέμενοι τοῦτο σημεῖον τινος. 


- ’ - ς ’ ᾿ Ὶ 
Τοιοῦτον τινὰ ἐν τῷ Δεισιδαίμονι ὁ Μένανδρος διακωμῳδεῖ" 


ἀγαϑόν τι γένοιτό μοι, ὦ πολυτίμητοι ϑεοί, 
ὑποδούμενος τὸν ἱμάντα (γὰρ) τῆς δεξιᾶς 
ἐμβάδος διέρρηξα. Εἰχότως, ὦ φλήναφε᾽ 
σαπρὸς γὰρ ἦν, σὺ δὲ σμικρολόγος οὐ ϑέλων 
χαινὰς πρίασϑαι. 


Χαρίεν τὸ τοῦ ᾿Αντιφῶντος" οἰωνισαμένου τινός, ὅτι κατέφαγεν 
ds τὰ δελφάχια, ϑεασάμενος αὐτὴν ὑπὸ λιμοῦ διὰ μικροψυχίαν τοῦ 
τρέφοντος χατισχναμένην, »χαῖρες, εἶπεν, »ἐπὶ τῷ σημείῳ, ὅτι οὕτω 

- \ x > ᾿ , 
πεινῶσα τὰ σὰ οὐχ ἔφαγεν τέχγα.« 

v x x ’ ἮΝ - \ ε ’ x ’ 
»Ti de καὶ ϑαυμαστόν, εἰ ὁ μῦς«, φησὶν ὁ Βίων, »τὸν ϑύλακον 


1—4 Euripides Auge Fr. 266 5 vgl. Chrysipp bei Plut. Mor. p. 1045 A 
8—11 Kock CAF III p. 471 Adesp. 341 12—S. 18, 6 vgl. Theodoret Gr. aff. 


ὧι 


{ 


Dr 


ec. V117—20 13—17 Menander Deisidaimon Fr. 109 CAF III p. 33 18--91 νρ]. 


Diels, Vorsokr. 552, 41 22—S. 18, 2 Bion Borysth. Fr. 45 Mullach FPG II 
p. 427; vgl. Hense, Teletis rell. p. XLIII u. XLIX; Cato bei August. Docfr. christ. 
1 20 (Bremer, Jurisprud. Antehadr. I p. 10); Cie. De div. Π 27, 59; Theophrast 
Char. 16. »Es waren Verse... . ὁ μῦς τὸν ϑύλακ᾽ εἰ] διέτραγεν --- τοῦτο δ᾽ ἦν] 
ϑαυμαστόν, εἰ τὸν μῦν ὁ ϑῦλαξ χατέφαγεν.« Wi 


2 ὁρῶσα καὶ Jortin, Remarks upon Ecelesiastical History ed. by W. Trollope 
I p. 284 ὁρόωσα ἀπὸ 1, ὁρῶσα τῶν Ellis, Journ. of Philol. 4 (1872) p. 257 ἐρί- 
πειὰα L ἃ μιαρά] μυσαρά Nauck 9 χὰἀν 1 διατραγῆι L ϑύλαχον (vgl. 
Z. 22) Porson zu Eurip. Med. 139 (XI) u. Advers. p. 300 λυχήϑιον 1, ληχύϑιον Sy 
10 ἐφ᾽ W. T(euffel) in Zimmermanns Zeitschr. f. ἃ. Alterthumswiss. 2 (1835) 
Ss. 91 11 τινος] τινες Sy 13 τι γένοιτό μοι «ὦ Wi τί μοι γένοιτο 1, ὦ 
πολυτίμητοι 1, Theod. πολύτιμοι Sy (ti δ᾽ ἔστιν;) ὦ πολυτίμητοι Cobet, Mnemos. 4 
(1855) p. 241 --- Novae lect. p.56 γένοιτ᾽ ὦ πολύτιμοι Gaisf. bei Theod. 14 (γὰρ) 
Meineke 14 ὑποδούμενος (γὰρ) ἐιιβάδος τῆς δεξιᾶς τὸν ἱμάντα Sy 15 ἀπέρ- 
eng Meineke 10 σαϑρὸς Cobet σμιχρολόγος Theod. μικρολόγος L οὐ 9έ- 
λων Grotius, Exc. p. 715 οὐχ ἐθέλων L 
Clemens III, 9 


- 


18 Clemens. 


διέτραγεν, οὐχ εὑρὼν 0 τι φάγῃ; τοῦτο 7ὰρ ἢν ϑαυμαστόν, εἰ, ὥσπερ 
᾿Ἡρχεσίλαος παίζων ἐνεχείρει, τὸν μῦν ὁ ϑῦλαξ κατέφαγεν. « 

Ed γοῦν | καὶ Διογένης πρὸς τὸν ϑαυμάζοντα, ὅτι εὗρεν τὸν 20,1 84 Ρ 
ὄφιν [iv] τῷ ὑπέρῳ περιξιλημένον, "μὴ ϑαύμαξες ἔφη" »ἦν γὰρ 
παραδοξότερον ἐχεῖνο, εἰ τὸ ὕπερον περὶ ὀρϑῷ τῷ ὄφει κατειλημένον 
ἐϑεάσο.« 

Δεῖ γὰρ καὶ τὰ ἄλογα τῶν ζῴων τρέχειν καὶ ϑεῖν καὶ μάχεσϑαι 2 
χαὶ τίκτειν καὶ ἀποϑνήσκειν, ἃ δή, ἐκείνοις ὄντα κατὰ φύσιν, οὐκ ἂν 
ποτε ἡμῖν γένοιτο παρὰ φύσι»" 


E ” y Ἀν ἈΝ] DAR > 
10 ορνιϑες δέ TE πολλοὶ ὑπ αὐγας ἡξλίοιο 3 
φοιτῶσιν. 
ς x x ’ x x - Fr 
Ὁ κωμικὸς δὲ Φιλήμων καὶ τὰ τοιαῦτα xaumder 4 


ὅταν ἴδω (φησί) παρατηροῦντα, τίς ἔπταρεν 
ἢ τίς ἐλάλησεν, ἢ, τίς ἐστιν ὁ προϊών, 
15 σχοποῦντα, πωλῶ τοῦτον εὐϑὺς ἐν ἀγορᾷ. 
αὐτῷ βαδίζει καὶ λαλεῖ καὶ πτάρνυται 
ἕχαστος ἡμῶν, οὐχὶ τοῖς ἐν τῇ πόλει. 
τὰ πράγματα ὡς πέφυκεν, οὕτως γίγνεται. 
Eita »νήφοντες μὲν ὑγείαν. αἰτοῦνται, ὑπερεμπιπλάμενοι δὲ καὶ ὃ 
20 μέϑαις ἐγκυλιόμενοι κατὰ τὰς ἑορτὰς νόσους ἐπισπῶνται. 
Πολλοὶ δὲ 90,1 
καὶ τὰς γραφὰς δεδίασι τὰς ἀνακειμένας. 


x 


> ’ ’ ς , ᾽ N - ΤῸΝ ΤΣ ἢ > 
ἀστείως πανυ ὁ Διογένης, ἐπὶ οἰκίᾳ μοχϑηροῦ τινος EVOMV ENL- 
γεγραμμένον" 


3—6 Diogenes Fr. 282 Mullach FPG II p. 327; vgl. Plut. Mor. p. 294 E (eine 
ähnl. Antwort des Leotychides); Cie. De div. II 28, 62 7—9 vgl. Chrysipp Fr. 
mor. 753 Arnim bei Plut. Mor. p. 1045 A πρὸς τὰ ϑηρία φησὶ δεῖν ἀποβλέπειν καὶ 
τοῖς ὑπ᾽ ἐχείνων γινομένοις τεχμαίρεσθαι τὸ μηδὲν ἄτοπον μηδὲ παρὰ φύσιν εἶναι 
τῶν τοιούτων. 101 β181 18--18 Philemon Fr. 100 CAF II p. 510; vgl. 
T'heodoret Gr. aff. ce. VI 16 (daraus Cramer, Anecd. Oxon. IV p. 250) 19:1 vgl. 
Diogenes Fr. 21 Mullach FPG II p. 301 bei Stob. Flor. 6, 38 Mein. Διογένης 
»παρὰ μὲν τῶν ϑεῶν« φησιν »ὑγίειαν εὔχονται" πάντα δὲ οἱ πλεῖστοι τἀναντία τῇ 
ὑγιείᾳ πράττουσινκ. Vgl. Diog. Laert. VI 28, Ähnlich Demokrit Fr. 234 Diels bei 
Stob. Flor. 18, 31 Mein.; Pers. Sat. II 41—43 21—S. 19, 3 vgl. Diogenes Fr. 
118 Mullach FPG II p. 311; Diog. Laert. VI 39. 50; 'Theodoret Gr. aff. c. VI 20; 
Arsen, Viol. p. 206, 5 Walz 

1 εἰ ϑγ ἢ 1 9. ϑύλαξ L ϑύλαχος Theod. 4 [ἐν] Hort περιειλημένον 
Sy περιειλήμμενον L (ἐνειλήσαντος Theod.) 5 παραδοξώτερον L χατειλη- 
μένον ὃ. κατειλιμμένον 1, κατειλημμένον Theod. 7 ϑεῖν] ἐσϑίειν Ma 8 δὴ 
L* &’ L! 14 προσιὼν Theod. schlechte HSS Cram, 15 πωλῶ Sy πώλωι L 
ἀπολῷ Theod. Cram. 16 αὑτῷ Theod. εαὐτῶι L 18 οὕτω Theod. γίγνεται 
Theod. γίνεσθαι 1, 23 οἰχείαι L 


5 


10 


15 


20 


Stromata VII. Cap. IV. 25, 1-27, 1. 19 


c ΄, c un 
0 καλλίνιχος Πρακλῆς 


“. ὟΝ ,ὔ ’ 
ἐνθάδε zaroızei' μηδὲν εἰσίτω κακόν, 


»καὶ πῶςς ἔφη »0 κύριος εἰσελεύσεται τῆς οἰκίας; « 

Οἱ αὐτοὶ δ᾽ οὗτοι πᾶν ξύλον καὶ πάντα λίϑον, τὸ δὴ λεγόμενον, 
λιπαρὸν προσκυνοῦντες, ἔρια πυρρὰ καὶ ἁλῶν χόνδρους καὶ δᾷδας 
σχίλλαν τε χαὶ ϑεῖον δεδίασι, πρὸς τῶν γοήτων καταγοητευϑέντες 


x er ς - ” ’ [4 Er 
κατά τινας ἀκαϑάρτους καϑαρ ομούς. ϑεὸς δέ, ὁ τῷ οντι ϑεός, ayıov 


4 rn x 
μόνον οἶδεν τὸ τοῦ δικαίου 7905, ὥσπερ ἐναγὲς τὸ ἄδικον | καὶ μο- 


’ c - - \ Pu} x > x - ᾿ 
χϑηρον. ορᾶν γοῦν» ἔστι τὰ οὰ τὰ ἀπὸ τῶν περικαϑαρϑέντων, εἰ 


’ > x - > ΓΗ, 
ϑαλφϑείη, ζωογονούμενα. οὐχ ἂν δὲ τοῦτο ἐγίνετο, εἰ ἀνελάμβανεν 
- ’ 
τὰ τοῦ περικαϑαρϑέντος καχά. 
«- x ς x ’ es, % ’ 
Χαριέντως γοῦν καὶ ὁ κωμιχὸς Δίφιλος κωμῳδεῖ τοὺς γόητας 
x - 
διὰ τῶνδε; 


, c ’ ’ x \ ᾿ > - 
Προιτίδας αγνίζον χκούρας καὶ τὸν πατέρα αὐτῶν 
Προῖτον ᾿Αβαντιάδην καὶ γραῦν πέμπτην ἐπὶ τοῖσδε 
δαδὶ μιᾷ σκίλλῃ τε μιᾷ, τόσα σώματα φωτῶν, 
ϑείῳ τε ἀσφάλτῳ τε πολυφλοίσβῳ τε ϑαλάσοσῃ 
> > , , "0 4 
εξ ἀχαλαρρείταο βαϑυρροου Lxeavoio. 

2 \ ‚ N \ - ’ ν᾿ 

ἀλλὰ μαχαρ Ang δια τῶν νεφέων διάπεμψον 

2 ’ ’ ’ - [4 

Avrıxvgev, ἵνα Tovde κόριν χηφῆνα 7000. 

53 er c Tr 
Ev γαῤ καὶ ὁ Μένανδρος" 

N > x 5 ; 

δἰ μέν τι κακὸν ἀληϑὲς εἶχες, Φειδία, 

2 2 \ ‚ x ‚ = NN. 

ζητεῖν ἁληϑὲς φάρμακον Tovrov 6 ἔδει. 

νῦν ὃ οὐχ ἔχεις" κενὸν εὐρὲ καὶ τὸ φάρμαχον 
’ ΄- x > -Ξ BT 

πρὸς TO χενόν᾽ οἰήϑητι δὲ ὠφελεῖν τί σε. 


1f vgl. R. Heim, Incant. mag. 139 (Jahrbb. f. Phil. 19. Suppl. [1893] S. 509); 
Sternbach, Gnom. Vatic. 564; Preger, Inser. metr. Nr. ἐς 4f vgl. Theophrast 
Char. 16; Arnob. I 39 5f vgl. Protr. 10, 2; 14, 2; 22, 4 14—20 Diphilos 
Fr. 126 CAF II p. 577 sg. 18 H 422; τ 434 22—S,. 20, 3 Menander Fr. 530, 
17—23 CAF III p. 152g. 


1 ὁ (τοῦ Διὸς παῖς) καλλίνιχος Di aus Diog. Laert. VI50 5 χόνδρους Vi 
χρόνδους L 9. ὠὰ τὰ Ma ὦτα L ὠὰ Hervet 15 ἐπὶ Meineke ἐν 1, ἐνὲ Sy 
16 δαδὲ μιᾷ Sy δασμίας L τόσα Grotius πόσα L φώτων L 11 πολυ- 
φλοίσβῳ τε ϑαλάσσῃ Sy (Meineke, Kock) πολυφλοίσβοιοι (so!) ϑαλάσσης L 15 ἐξ 


ἀχαλαρρείταο Hom. ἐξαχαλαρρίταο L 19 κάχαρ] μάκαρς Di μαχρὰν Heyse 

20 ἀντίχυραν L τόνδε — χηφῆνα Sy τόν τε — χιφῆνα L 22f φειδία, 
ζητεῖν Grotius, Εἶχο. p. Tl φιλιάζειν L 23 τούτου σ᾽ ἔδει Grotius τούτους 
σε δεῖ L 24 εὑρὲ καὶ Schw, Wi εὕρηχα L 25 οἰήϑητι δὲ] εἰ δ᾽ οἴξι 


τόδ᾽ Kock 


9 


4 


20 Clemens. 


RR ‚ 5. E 
περιμαξάτωσὰν σὲ αἱ γυναῖχες ἐν κύκλῳ 

x ’ > x = - 
καὶ περιϑεωσάτωσαν᾽ ἀπὸ χκρουνῶν τριῶν 
a " [4] ’ 
vdaerı περίρραναι ἐμβαλὼν alas, φακοῦς. 


τῷ 


- c ’ # c BB N ς - x ’ 
πᾶς ἄγνος ἐστιν ὁ μηδὲν ἑαυτῷ κακὸν GvVedoe. 
ὃν, ὃ ς Fr , 
ö Avtiza ἢ τραγῳδία λέγει" : 3 
> > ’ ’ 
Ορέστα, τίς σε anoAAvcıLv) 70005; 
c ’ u N x 7 ’ 
H σύνεσις, otı σύνοιδα δεινὰ εἰργασμένος. 
- x ” ς c ᾿ > ” ’ ᾽ N «ς - c [4 
τῷ γαρ οντι ἢ ayvela οὐκ ἀλλὴ τίς ἐστιν πλὴν ἡ τῶν auagrnuatov 4 
> ’ 
ἀπολχή. 
ΕΝ er „ K. x 3γν 2 ne E 
10 Καλῶς ἀρὰ καὶ Eriyaouos φησι 5 
0 x „x x - ΕΣ σ x - x 5 
χκαϑαροὸν ἂν τον νοῦν ἔχῃς, arav τὸ σῶμα καϑαρος εἰ. 


Adtiza καὶ τὰς ψυχὰς προκαϑαίρειν χρεών φαμεν ἀπὸ τῶν φαύ- 6 
λων καὶ μοχϑηρῶν δογμάτων διὰ τοῦ λόγου τοῦ ὀρϑοῦ, καὶ τότε 
οὕτως ἐπὶ τὴν τῶν προηγουμένων | κεφαλαίων ὑπόμνησιν τρέπεσϑαι, 840 P 

15 ἐπεὶ καὶ πρὸ τῆς τῶν μυστηρίων παραδόσεως καϑαῤμούς τινᾶς προσ- 
ἄγειν τοῖς μυεῖσϑαι μέλλουσιν ἀξιοῦσιν, ὡς δέον τὴν ἄϑεον ἀποϑε- 
μένους δύξαν ἐπὶ τὴν ἀληϑῆ τρέπεσϑαι. παράδοσιν. 

Υ. Ἢ γὰρ οὐ καλῶς καὶ ἀληϑῶς οὐχ ἐν τόπῳ τινὶ περιγράφομεν 58,1 
τὸν ἀπερίληπτον οὐδ᾽ ἐν ἱεροῖς χαϑείργνυμεν "χειροποιήτοις τὸ 

20 πάντων περιεχτιχόν; τί δ᾽ ἂν καὶ οἰχοδόμων καὶ λιϑοξόων καὶ βα- 2 
ναύσου τέχνης ἅγιον εἴη ἔργον; οὐχὶ ἀμείνους τούτων οἱ τὸν ἀέρα 
καὶ τὸ περιέχον, μᾶλλον δὲ τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὸ σύμπαν ἄξιον 
ἡγησάμενοι τῆς τοῦ ϑεοῦ ὑπεροχῆς; γελοῖον μεντὰν εἴη, οὑς αὐτοί 3 
φασιν οἱ φιλόσοφοι, ἄνϑρωπον, ὄντα »παίγνιον ϑεοῦς, Heov ἐργά- 

25 ζεσϑαι χαὶ γίγνεσθαι παιδιὰν τέχνης τὸν ϑεόν. ἐπεὶ τὸ γινόμενον 


ΤΙ 


4 ursprünglich wohl ein Vers 6f Euripides Orestes 395f; vgl. Stob. Flor. 
24,5 8 vgl. [Plato] Def. p. 414 A ἁγνεία εὐλάβεια τῶν πρὸς τοὺς ϑεοὺς ἅμαρ- 
τημάτων 11 Epicharm Fr. 269 Kaibel (Com. graec. fragm. p. 141) 18—20 vgl. 


Strom. II 6, 1-3 19 vgl. Act. 17, 24 20f vgl. Zenon Fr. 164 Pearson, 204 “ 
Arnim ἃ. Strom. V 76, 1 mit Anm. (οὐδὲν δὲ πολλοῦ ἄξιον zal ἅγιον οἰχοδόμων v 
ἔργον καὶ βαναύσων) 21—23 vgl. Act. 7, 49 (768. 66, 1f) 24 Plato Leg. VII 3 


p. 805: 947 vgl. Plato Leg. X p. 889 CDE N 


2 περιϑεωσάτωσαν Meineke περιϑειωσάτωσαν Bentley περιϑέτωσαν L negı- 
ϑέτωσαν (dyyl) Heyse 3 περιρράναι L περίρραναι βαλὼν Lobeck, Aglaoph. 
p. 632 4 ovveıdwg Bentley συνιδών L 6 Ὀρέστα] Ὀρέστα τλῆμον Stob. τί 


χρῆμα πάσχεις; Eur. ἴ ἡ ἢ], 11 ἂν τὸν νοῦν Grotius, Exec. p. 477 τὸν νοῦν 
ἐὰν, εἶ 1.1 ηἶ 1" 16 ἀξιοῦσιν Sy ἀξιοῦσϑαι 1, ἀξιοῦτε Schw 24 φασιν 
Sy φήσιν L 25 παιδιὰν Sy παιδιὰς 17 ἐπεὶ] on. ἀλλ᾽ ὁ ὠριγένης οὐχ οὕτως 


φησίν, ἀλλ᾽ ἀνόμοιον τὸ ἐξ οὗ ἐστι, ὃ τούτου μαϑητής 1,3 am Rand 


BE π΄ 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. 1V. 27, 2—Cap. V. 29, 6. 91 


ταὐτὸν χαὶ ὅμοιον τῷ ἐξ οὗ γίνεται, Ds τὸ ἐξ ἐλέφαντος ἐλεφάντινον καὶ 
τὸ ἐκ χρυσοῦ χρυσοῦν" τὰ δὲ πρὸς ἀνϑρώπων βαναύσων χκατασχευαζό- 
μενα ἀγάλματά τε καὶ ἱερὰ &x τῆς ὕλης τῆς ἀργῆς γίνεται, ὥστε καὶ 
αὐτὰ ἂν εἴη ἀργὰ καὶ ὑλικὰ καὶ βέβηλα. χὰν τὴν τέχνην ἐχτελ EONS; 
τῆς Bavavoias μετείληφεν᾽ οὐκέτ᾽ οὖν ἱερὰ καὶ ϑεῖα τῆς τέχνης τὰ 
ἔργα. τί δ᾽ ἂν καὶ ἱδρύοιτο μηδενὸς ἀνιδρύτου τυγχάνοντος. ἐπεὶ 
πάντα ἐν τόπφ; val μὴν τὸ ἱδρυμένον ὑπό τινος ἱδρύεται πρότερον 
ἀνίδρυτον ὃν. εἴπερ οὖν ὁ ϑεὸς ἱδρύεται πρὸς ἀνθρώπων, ἀνίδρυτός 
ποτε ἣν καὶ οὐδ᾽ ὅλως ἦν. τοῦτο γὰρ ἂν εἴη ἀνίδρυτον, τὸ οὐκ on" 
ἐπειδήπερ πᾶν τὸ μὴ ὃν ἱδρύεται. τὸ δὲ ὃν ὑπὸ τοῦ μὴ ὄντος οὐχ 
ἂν ἱδρυνϑείη, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὑπ᾽ ἄλλου ὀντος᾿ ὃν γάρ ἐστι χαὶ αὐτό. 
λείπεται δὴ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ. καὶ πῶς αὐτὸ ἕαυτό τι γεννήσει; ἢ πῶς 
αὐτὸ τὸ ὃν ἑαυτὸ (τῷ) εἶναι ἐνιδρύσει; “πότερον ἀνίδρυτον ὃν πρότε- 
ρον ἵδρυσεν ἑαυτό; ἀλλ᾽ οὐκ ἂν οὐδ᾽ ἢ», ἐπεὶ τὸ μὴ ὃν ἀνίδρυτον" 
καὶ τὸ ἱδρῦσϑαι νομισϑὲν πῶς, ὃ φϑάσαν εἶχεν ὧν, τοῦϑ᾽ ἑαυτὸ 
ὕστερον (ἂν) ποιοίη; οὗ δὲ (πάντα) τὰ ὄντα, πῶς [οὐνὶ) τοῦτ᾽ ἂν 
δέοιτό τινος; ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἀνϑρωποειδὲς τὸ ϑεῖον, τῶν ἴσων δεήσεται 
τῷ ἀνϑρώπῳ, τροφῆς τε καὶ σχέπης οἰκίας τε] χαὶ τῶν ἀχολούϑων 
πάντων. οἱ ὁμοιοσχήμονες γὰρ καὶ ὁμοιοπαϑεῖς τῆς ἴσης δεήσονται 
διαίτης. εἰ δὲ τὸ ἱερὸν διχῶς ἐκλαμβάνεται, ὅ τε ϑεὸς αὐτὸς zei τὸ 
εἰς τιμὴν αὐτοῦ κατασκεύασμα, πῶς οὐ κυρίως τὴν εἰς τιμὴν τοῦ 
ϑεοῦ κατ᾽ ἐπίγνωσιν ἁγίαν γενομένην ἐκκλησίαν ἱερὸν ἂν εἴποιμεν 
ϑεοῦ τὸ πολλοῦ ἄξιον καὶ οὐ βαναύσῳ κατεσχευασμένον τέχνῃ, ἀλλ᾽ 
οὐδὲ ἀγύρτου χειρὶ δεδαιδαλμένον. βουλήσει δὲ τοῦ ϑεοῦ εἰς νεὼν 
πεποιημένον; οὐ γὰρ »ῦν τὸν τόπον, ἀλλὰ τὸ ἀϑροισμα τῶν ἐκλε- 
κτῶν ἐχκλησίαν χαλῶ. ἀμείνων ὁ νεὼς οὗτος εἰς παραδοχὴν μεγέ- 
ϑους ἀξίας τοῦ ϑεοῦ. τὸ γὰρ [περὶ] πολλοῦ ἄξιον ζῷον τῷ τοῦ παν- 
τὸς ἀξίῳ, μᾶλλον δὲ οὐδενὸς ἀνταξίῳ, δι᾿ ὑπερβολὴν ἁγιότητος 
καϑιέρωται. εἴη δ᾽ ἂν οὗτος ὁ γνωστικὸς ὁ πολλοῦ ἄξιος ὁ τίμιος 
τῷ ϑεῷ, ἐν ᾧ ὁ ϑεὸς ἐνίδρυται, τουτέστιν ἣ περὶ τοῦ ϑεοῦ γνῶσις 
καϑιέρωται. ἐνταῦϑα καὶ τὸ ἀπεικόνισμα εὕροιμεν ἄν, τὸ ϑεῖον zei 


ἅγιον ἄγαλμα, ἐν τῇ δικαίᾳ ψυχῇ, ὅταν μαχαρία μὲν αὐτὴ τυγχάνῃ. 
23 vgl. S. 20, 20f mit Anm. 


1 ἐλεφάντινον Sy ἐλεφαντίνου L 4 ἐχτελέσης 1, ἐξετάσῃς Hort 7.8 ἵδρου- 
ται Μὰ 9[@v]Jackson εἴη Wi jvL 10 (οὐχ) ἱδρύεται Hervet, Ausgg. 
ὄντως L 12 ὑφ᾽ He ἐφ᾽ L 18 (To) Schw [εἶναι] Ma 15 πῶς (ἂν) Ma 
[öv] Wi 16 ὕστερον (ἂν) St {πάντα Schw [οὖν] Wi 19 πάντων Ma 
παϑῶν L ὁμοιοσχήμονες 1,1 ὁμοσχήμονες L* 94. ἀγύρτου] Τυρίου Jackson, 
Journ. of Philol. 28 (1900) p. 133 vgl. I Kön. 5, 7; Il Chron. 2, 14; 4, 11 dedaı- 
δαλμένον Sy δεδαλμένον L 25 πεποιημένον Ma πεποιημένην L 27 ἀξίαν 
Sy [περὶ] Schw 


29,1 


or 


6 


Τί 


20 


52 Clemens. 


ἅτε προχεχαϑαρμένη, μακάρια δὲ διαπραττομένη ἔργα. ἐνταῦϑα καὶ 7 
τὸ ἐνίδρυτον καὶ τὸ ἐνιδρυόμενον, τὸ μὲν ἐπὶ τῶν ἤδη γνωστικῶν, 
τὸ δὲ ἐπὶ τῶν οἵων τε γενέσϑαι, κἂν μηδέπω ὦσιν ἄξιοι ἀναδέξασϑαι 
ἐπιστήμην ϑεοῦ. πᾶν γὰρ τὸ μέλλον πιστεύειν πιστὸν ἤδη τῷ ϑεῷ 8 
καὶ καϑιδρυμένον εἰς τιμὴν ἄγαλμα ἐνάρετον, ἀνακείμενον ϑεῷ. 

VI. Καϑάπερ οὖν οὐ περιγράφεται τόπῳ ϑεὸς οὐδὲ ἀπεικονίζεταί 80,1 
ποτὲ ζῴου σχήματι, οὕτως οὐδὲ ὁμοιοπαϑὴς οὐδὲ ἐνδεὴς καϑάπερ τὰ 
γενητά, ὡς ϑυσιῶν, δίκην τροφῆς, διὰ λιμὸν ἐπιϑυμεῖν. ὧν ἅπτεται 3 
πάϑος. φϑαρτὰ πάντα ἐστί, καὶ τῷ μὴ τρεφομένῳ προσάγειν βορὰν 
μάταιον. καὶ 6 γε κωμικὸς ἐχεῖνος Φερεχράτης ἐν Αὐτομόλοις χα- 3 
ριέντως αὐτοὺς πεποίηκεν τοὺς ϑεοὺς χκαταμεμφομένους τοῖς ἀνϑρώ- 
ποις τῶν ἱερῶν" 


ὅτε τοῖσι | Heotolı] ϑύετε, πρώτιστα | ἀποκρίνετε {τοῖς ἱερεῦσιν) 3048 847 P 
τὸ νομιζόμενον, (κἄπειϑ'᾽) ὑμῖν, (εἶτ᾽) (αἰσχύνη τὸ κατειπεῖν) 

εὖ τὼ μηρὼ περιλέψαντες [χομιδῇ] μέχρι βουβώνων {κρέα πάντα) 

καὶ τὴν ὀσφὺν κομιδῇ ψιλήν, λοιπὸν τὸν σπόνδυλον αὐτὸν 

ὥσπερ (ölvn) ῥινήσαντες νέμεϑ᾽ ὥσπερ [καὶ] τοῖς κυσὶν ἡμῖν, 

εἶτ᾽ ἀλλήλους αἰσχυνόμενοι ϑυλήμασι κρύπτετε πολλοῖς. 


“γ᾽ n x ς x IN x τ ’ x - - ’ ὃ 
Ευβουλος δὲ ὁ καὶ AUTOS κωμικὸς ὧδέ πῶς περὶ τῶν ϑυσιῶν γραφει" 4 


2 " x = er ’ 
αὐτοῖς δὲ τοῖς ϑεοῖσι τὴν κέρκον μόγὴν 
x \ C - “£ 
καὶ μηρὸν ὥσπερ παιδερασταῖς ϑύετε. ; 


\ τὶ ’ ᾿ ΙΝ 
καὶ παραγαγὼν τὸν Διόνυσον ἐν Σεμέλῃ διαστελλόμενον πεποίηκεν" 5 


- \ [4] > ’ [4 v7 
πρῶτον μὲν ὁταν ἐμοί τι ϑυωσίζν) τινες, 
7 ’ z ’ Ἂς 
(Hvovow) αἷμα, χυστιν, ἥπαρ, καρδίαν, 


6 vgl. S. 20, 18 ἢ mit Anm. 13—18 Pherekrates Automoloi Fr. 23 CAF 
I p. 151 sg. 20—8.23, 2 Εὔβουλος — μηρίων und S. 23, 12—16 χαὶ — βωμῶν 
Arsen. Viol. p. 298f Walz (direkt aus Clem.) 20f Eubulos Fr. 130 CAF II p. 210 
23—S. 23, 2 Eubulos Semele Fr. 95 CAF II p. 197 


2 £vidovrov Lowth ἀνίδρυτον L ἐνιδρυόμενον Hort ἐνιδρυμένον L 4 τῷ 
ϑεῷ καὶ καὶ τῷ ϑεῷ Hervet 8 ϑυσιῶν Hort ϑυσίαν 1, ϑυσίας Heyse 9 πάντα] 
πάντως Sy 10 1 χαριεντῶς L 11 αὐτοὺς Sy αὐτοῖς L χαταμεμφομένους 
Sy χαταμεμφομεγος L 11f τοῖς ἄνοις 1,1 τοὺς ἄνους Ὁ 18 ὅτε δ. ὅτι 1, 
ϑεοῖσ[] Grotius, Exec. p. 511 anozolvere Sy ἀποχρίνεται L (τοῖς ἱερεῦσιν) 
G. Hermann zu Aeschylus Prom. 498 Vol. II p. 101 14 (χἄπειϑ᾽) ὑμῖν Hermann 
ὑμῶν L εἶτ᾽) (αἰσχύνη τὸ κατειπεῖν) oder αἰσχύνη τοι τὸ κατειπεῖν Hermann 
αἰσχύνηι" τῷ κατ᾽ εἰπεῖν L 15 εὖ Jackson οὐ L τῶι μηρῶι L περιλέ- 
wevres Hermann περιλάψαντες 31 [χομιδῇ] Hermann (χρέα πάντα) Hermann 

16 σφόνδυλον Meineke 17 {(ῥίνῃ) Hermann γνέμεϑ᾽ Kl (nach Grotius) ἐνέ- 
μεσϑ᾽ 1, [zei] Hermann 18 ϑυλήμασι Ruhnken zu Tim. Lex.? p. 144 οὐ λή- 
μασι, 21 μηρί Cobet, Nov. lect. p. 138 24 ζϑύουσιν Sy ἧπαρ Wi u L 


10 


20 


Stromata VII. Cap. V. 29, 7—Cap. VI, 31, 8. 23 


c ‚> [4 Ξ 2.609) x f 
vuev ἐπιπολαιον᾽ οὐδ΄ ἐγὼ γὰρ ἐσϑίω 
> 2. ον ,ὔ 
γλυκεῖαν οὐδὲ μηρίαν. 
’ 
Μένανδρος τε 
x > 
τὴν ὑσφὺν ἄχραν 
πεποίηχεν 
\ x > x b)} / - - 
(καὶ) τὴν χολὴν ὀστέα Ta ἄβρωτα (φησί) τοῖς ϑεοῖς 
ἐπιϑέντες αὐτοὶ τὰ ἄλλα ἀναλίσχουσιν. 


Ἢ γὰρ οὐχ ἡ τῶν ὁλοκαυτωμάτων κνῖσα καὶ τοῖς ϑηρίοις φευχτέα; 
εἰ δὲ τῷ ὄντι ἡ κνῖσα γέρας ἐστὶ ϑεῶν τῶν παρ᾽ Ἕλλ ἤσιν, οὐχ ἂν 
φϑάνοιεν zal τοὺς μαγείρους ϑεοποιοῦντες, οἱ τῆς ἴσης εὐδαιμονίας 
ἀξιοῦνται, καὶ τὸν ἰπνὸν αὐτὸν προσχυνοῦντες προσεχέστερον γινόμενον 
τῇ κνίσῃ τῇ πολυτιμήτῳ. καί που Ἡσίοδος | κατά τινὰ μερισμὸν 
χρεῶν ἀπατηϑέντα φησὶ πρὸς τοῦ Προμηϑέως τὸν Δία λαβεῖν »ὀστέα 
λευκὰ βοὸς δολίῃ ἐπὶ τέχνῃ« κεκαλυμμένα γἀργέτι δημῷ «" 


ἐκ τοῦ δ᾽ ἀϑανάτοισιν ἐπὶ χϑονὶ φῦλ᾽ ἀνϑρώπων 
καίουσ᾽ ὀστέα λευκὰ ϑυηέντων ἐπὶ βωμῶν. 


ἀλλ᾽ οὐκ ἂν οὐδαμῶς φασι κατὰ τὴν ἐκ τῆς ἐνδείας ἐπιϑυμίαν κα- 
κούμενον τρέφεσϑαι τὸν ϑεόν. ὅμοιον οὖν αὐτὸν φυτῷ ποιήσουσιν 
ἀνορέχτως τρεφόμενον καὶ τοῖς φωλεύουσι ϑηρίοις. φασὶ γοῦν ταῦτα 
εἴτε ὑπὸ τῆς κατὰ τὸν ἀέρα παχύτητος εἴτ᾽ αὖ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς 
τοῦ οἰκείου σώματος ἀναϑυμιάσεως τρεφόμενα ἀβλαβῶς αὔξειν. καί- 
τοι εἰ ἀνενδεῶς τρέφεται αὐτοῖς τὸ ϑεῖον, τίς ἔτι χρεία τροφῆς τῷ 
ἀνενδεεῖ; εἰ δὲ τιμώμενον χαίρει, φύσει ἀνενδεὲς ὑπάρχον, οὐχ ἀπει- 
κότως ἡμεῖς δι' εὐχῆς τιμῶμεν τὸν ϑεόν, καὶ ταύτην τὴν ϑυσίαν 
ἀρίστην χαὶ ἁγιωτάτην μετὰ δικαιοσύνης ἀναπέμπομεν, τῷ δικαιο- 
τάτῳ λόγῳ. γεραίροντες, δι᾿ οὗ παραλαμβάνομεν τὴ» ro ὥσιν, διὰ 
τούτου δοξάζοντες ὃν μεμαϑήχαμεν. ἔστι γοῦν τὸ παρ᾽ ἡμῖν ϑυσια- 


.4-ῷὁἦ Menander Dyskolos Fr. 129, 5—7 CAF III p. 39; vgl. Athen. IV 
p. 146 F 9 vgl. 4 49 13—16 Hesiod Theog. 540f.556f 94 Ὁ vgl. Psal. 4, 6 
ϑυσία δικαιοσύνης 50 f zu τῷ δικαιοτάτῳ λόγῳ vgl. Plut. Mor. Ρ. 737 E 


1 ὑμέν᾽ Wi unde L (vel. Hesych ἐπιπόλαιον" τὸν ἐπίπλουν ὑμένα, zu emen- 
dieren: ἐπιπόλαιον ὑμένα' τὸν ἐπίπλουν Wi) οὐδ᾽ ἐγὼ γὰρ Wi ἐγὼ γὰρ οὐχΤ, 
2 χλυχείαν L κοιλίαν Arsen, (es folgte wahrsch. odoxe) 6 (zat) aus Athen. 
ὀστέα τ] ὕτι ἐστ᾽ Athen.  ἐπιϑέντες Athen. ἐπιτιϑέντες 1, ἀνα- 
λίσχουσιν] καταπίνουσι Athen. 8 χνίσσα 1, φευχτέα Schw ἀφεχτέα L 
ἐφιχτή St ἀφετέα Hort ἀπεχϑής Ma 9 χνίσα!, 1Π τὸν ἐπνὸν αὐτὸν Höschel 
τὸν ἰτμὸν αὐτὸν 1, τὴν ἐσχάραν αὐτὴν Di προσεχέστερον γινόμενον Wi προσεχε- 
στέραν γινομένην L προσεχεστέραν (ἐσχάρανΣ γινομένην Ma 12 που] + zei 
Arsen. 14 ἀργέτι Hesiod ἀργέτα L Arsen. (Dresd.) 17 φασι Sy φησὶ L 
21 αὔξειν Sy αὔξει L 958: ἀναπέμπομεν τῷ dız. λόγῳ, γεραίροντες Ma 27 τού- 
του (de) Hort ὃν (vgl. z. Β. Paed. III 99, 1) Hort  L ἐφ᾽ οἷς Lowth 


31,1 


3 S45P 


1ί 


2( 


94 Clemens, 


στήριον ἐνταῦϑα τὸ ἐπίγειον [τὸ] ἄϑροισμα τῶν ταῖς εὐχαῖς ἀνακει- 
μένων, μίαν ὥσπερ ἔχον φωνὴν τὴν κοινὴν καὶ μίαν γνώμην. 

Αἱ δὲ διὰ τῆς ὀσφρήσεως, εἰ καὶ ϑειότεραι τῶν διὰ στόματος, 
τροφαί. ἀλλὰ ἀναπνοῆς εἰσι δηλωτικαί. τί οὖν φασι περὶ τοῦ ϑεοῦ; 
πότερον διαπνεῖται ὡς τὸ τῶν δαιμόνων γένος; ἢ ἐμπνεῖται μόνον 
ὡς τὰ Ev υδρα κατὰ τὴν τῶν βραγχίων διαστολήν; ἢ περιπνεῖται 
καϑάπερ τὰ ἔντομα κατὰ τὴν διὰ τῶν πτερύγων ἐπίϑλιψιν τῆς ἐντο- 
μῆς; ἀλλ᾽ οὐχ Av τινι τούτων ἀπεικάσαιεν, εἴ γε εὖ pgovolev, τὸν 
ϑεόν" ὅσα δὲ ἀναπνεῖ, κατὰ τὴν τοῦ πνεύμονος πρὸς τὸν ϑώρακα 
ἀντιδιαστολὴν ῥυμουλκεῖ τὸν ἀέρα. εἶτα εἰ σπλάγχνα δοῖεν καὶ ἀρ- 
τηρίας καὶ φλέβας καὶ νεῦρα καὶ μόρια τῷ ϑεῷ, οὐδὲν διαφέροντα 
εἰσηγήσονται. τούτων. ἡ σύμπνοια δὲ ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας λέγεται κυ- 
ρίως. καὶ γάρ ἐστιν ἡ ϑυσία τῆς ἐκκλησίας λόγος ἀπὸ τῶν ἁγίων 
ψυχῶν ἀναϑυμιώμενος, ἐκκαλυπτομένης ἅμα τῇ ϑυσίᾳ καὶ τῆς δια- 
voias ἁπάσης τῷ ϑεῷ." ἀλλὰ τὸν μὲν ἀρχαιότατον βωμὸν ἐν Δήλῳ 
ἁγνὸν εἶναι τεϑρυλήχασι, πρὸς ὃν δὴ μόνον καὶ Πυϑαγόραν προσελ- 
ϑεῖν φασι φόνῳ καὶ ϑανάτῳ μὴ μιανϑέντα, βωμὸν δὲ ἀληϑῶς ἅγιον 
τὴν δικαίαν ψυχὴν | καὶ τὸ ἀπ᾿ αὐτῆς ϑυμίαμα τὴν ὁσίαν εὐχὴν λέ- 
γουσιν ἡμῖν ἀπιστήσουσιν; σαρχοφαγιῶν δ᾽, οἴμαι, προφάσει αἱ ϑυσίαι 
τοῖς ἀνϑρώποις ἐπινενόηνται. ἐξῆν δὲ καὶ ἄλλος ἄνευ τῆς τοιαύτης 
εἰδωλολατρείας μεταλαμβάνειν χρεῶν τὸν βουλόμενον. αἱ μὲν γὰρ 
κατὰ τὸν νόμον ϑυσίαι τὴν περὶ ἡμᾶς εὐσέβειαν ἀλληγοροῦσι, καϑά- 
πὲρ ἡ τρυγὼν καὶ ἡ περιστερὰ ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφερόμεναι τὴν 
ἀποχάϑαρσιν τοῦ ἀλόγου μέρους τῆς ψυχῆς προσδεκτὴν μηνύουσι 
τῷ ϑεῷ. εἰ δέ τις τῶν δικαίων οὐχ ἐπιφορτίζει τῇ τῶν χρεῶν βρώ- 
σει τὴν ψυχήν, λόγῳ τινὶ εὐλόγῳ χρῆται, οὐχ ᾧ Πυϑαγόρας καὶ οἱ 
ἀπ᾿ αὐτοῦ τὴν μετένδεσιν ὀνειροπολοῦντες τῆς ψυχῆς. δοχεῖ δὲ 


5 vgl. Markos bei Psellos Περὶ ἐνεργείας δαιμόνων Cap. IX ed. Boiss. p. 13 
(Migne S. Gr. 122 Col. 841) οἱ δαίμονες τρέφονται di μὲν δι᾿ εἰσπνοῆς, ὡς τὸ ἐν 
ἀρτηρίοις zal ἐν νεύροις πνεῦμα, di δὲ δι᾿ ὑγρότητος, ἀλλ᾽ οὐ στόματι καϑ᾽ ἡμᾶς, 
ἀλλ᾽ ὥσπερ σπόγγοι χαὶ ὀστρακόδερμα, σπῶντες μὲν τῆς παρακειμένης ὑγρότητος 
ἔξωϑεν, αὖϑις δὲ λαβοῦσαν σύστασιν oneguarırz)jv ἀποχρίνοντε. HF vgl. Galen 
De causis respirationis v. IV p. 466 Kühn τούτου (τοῦ πνεύμονος) τὰς διαστολάς τε 
χαὶ συστολὰς ὁ ϑώραξ olaziceı. 15—17 vgl. Diog. Laert. VIII 18; Timaios Fr. 79 
FHG Ip. 211 17 f Sext. Pythag. Sent. 46ab Elter 22f vgl. Lev. 13,6 u. a. 

22—25 vgl. Paed. 114,3 27—8. 25, 4 vgl. Xenokrates Fr. 100 Heinze; Mul- 
lach FPG III p. 109. 127; Zeller, Phil. ἃ. Gr. II 14 S. 10266; 10453; 1046 


1 [τὸ] Wi 6 περιπνεῖται Li περιπρεῖται Τ᾿ 12 τούτων Heyse τοῦτον L 
+ # Schw 14 τῇ ϑυσίᾳ Heyse, Hort τῆς ϑυσίας L 16 ὃν Sy τὸν L 


τῷ 


840 P 


«ι 


ΠΣ 


' 
! 


νν.-- 


- 


Ὁ 


10 


20 


Stromata VII. Cap. VI. 31, 9-33, 5. 25 


© 


Ξενοχράτης ἰδίᾳ πραγματευόμενος Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων τροφῆς 
καὶ Πολέμων ἐν τοῖς Περὶ τοῦ κατὰ φύσιν βίου συντάγμασι σαφῶς 
λέγειν, ὡς ἀσύμφορόν ἐστιν ἡ διὰ τῶν σαρκῶν τροφή, (N) εἰργασμένη 
ηδὴ καὶ ἐξομοιοῖ ταῖς τῶν ἀλογῶν ψυχαῖς. 

Ταύτῃ καὶ μάλιστα Ἰουδαῖοι χοιρείου ἀπέχονται, ὡς ἂν τοῦ ϑη- 
glov τούτου μιαροῦ ὀντος, ἐπεὶ μάλιστα τῶν ἄλλων τοὺς χαρποὺς 
ἀνορύσσει καὶ φϑείρει. ἐὰν δὲ λέγωσι τοῖς ἀνϑρώποις δεδόσϑαι τὰ 
ζῷα, καὶ ἡμεῖς συνομολογοῦμεν, πλὴν οὐ πάντως εἰς βρῶσιν οὐδὲ 
μὴν πάντα, ἀλλ᾽ ὅσα ἀεργά. διόπερ οὐ καχῶς ὁ κωμικὸς Πλάτων 
ἐν ταῖς Ἑορταῖς τῷ δράματί φησιν" 


τῶν γὰρ τετραπόδων οὐδὲν ἀποκτείνειν ἔδει 
ἡμᾶς τὸ λοιπόν, πλὴν ὑῶν. τὰ γὰρ χρέα 
ἥδιστα ἔχουσιν, καὶ οὐδὲν ἀφ᾽ ὑὸς γίγνεται 
πλὴν ὕστριχες καὶ πηλὸς ἡμῖν καὶ βοή. 


ὅϑεν καὶ ὁ Αἴσωπος οὐ κακῶς ἔφη τοὺς ὗς κεχραγέναι μέγιστον, ὕταν 
ἕλκωνται" συνειδέναι γὰρ αὐτοῖς εἰς οὐδὲν ἄλλο χρησίμοις πλὴν εἰς 
τὴν ϑυσίαν. διὸ καὶ Κλεάνϑης φησὶν ἀνϑ᾽ ἁλῶν αὐτοὺς ἔχειν τὴν 
ψυχήν, ἵνα μὴ σαπῇ τὰ χρέα. οἱ μὲν οὖν os ἄχρηστον ἐσϑίουσιν, | 
οἱ δ᾽ ὡς λυμαντιχὸν τῶν καρπῶν καὶ ἄλλοι διὰ τὸ | κατωφερὲς εἰς 
συνουσίαν εἶναι τὸ ζῷον οὐχ ἐσϑίουσιν. ταύτῃ οὐδὲ τὸν τράγον ὁ 
vouos ϑύει πλὴν ἐπὶ μόνῃ τῇ διοπομπήσει τῶν κακῶν, ἐπεὶ μητρό- 
πολις κακίας ἡδονή. αὐτίχα καὶ συμβάλλεσθαι τὴν τῶν τραγείων 
χρεῶν βρῶσιν πρὸς ἐπιληφίαν λέγουσι. φασὶ δὲ πλείστην ἀνάδοσιν 


11—14 vgl. Platon Eoorei Εν. 28 CAF Ip. 607 5ᾳ. 15—17 vgl. Aelian Var. 
hist. X 5 17 f Kleanthes Fr. 44 Pearson, 516 Arnim, Stoic. vet. fr. Ip. 116; 
Wachsmuth, Comm. II de Zen. Cit. et Cleanthe Assio p. 13; vgl. Strom. II 105, 2; 
Cic. De deor. nat. II 160 (dieselbe Äußerung dem Chrysipp zugeschrieben [Fr. phys. 
723 Arnim]); De fin. V 35; Porph. De abst. III 20: Plut. Mor. p. 685 C; Plin. Nat. 
hist. 8, 207 18—20 vgl. Plut. Quaest. conviv. IV5p. 669 90 vgl. Lev. 16, 10 
91 μητρόπολις καχῶν ἡ ἡδονή Sacr. Par. 264 Holl; vgl. zu Paed. II 39, 3 ἀχρό- 
πολις τῆς καχίας ἡ φιλαργυρία 23—S. 26, 3 vgl. Plut. Mor. p. 990 Ὁ; 996 A 


3 (Οὗ) St 4 ἐξομοιοῖ St ἐξομοιουμένη L ἐξωμοιωμένη Mullach FPG III 
p- 109 11: ἔδει ἡμᾶς Sy ἡμᾶς ἔδει L ἔδει ὑμᾶς Cobet, Observ. crit. in Platon. 
Com. reliqu. p. 191 ἐῶ ὑμᾶς Kock 12 ὑῶν corr. aus υἱῶν Li! τά (te) Kock 
13 γίγνεται Grotius, Exec. p. 485 γίνεται L 14 χαὶ πηλὸς ἡμῖν He ἡμῖν zei 
πηλὸς L πηλὸς] πέλεϑος Meineke ὑμῖν Cobet 15 Αἴσωπος Sy ἔσσωπος L 
χαχῶς Sy χαλῶς L 15f ὅταν ἕλκωνται w nach μέγιστον Rittershausen zu 
Porphyr. de vita Pyth. p. 3,4 oo nach χρησίμοις 1, 16 αὐτοῖς L πλὴν oder 


πλὴν ἢ Rittershausen ἢ πλὴν (ἢ über ἃ. Z.) Lt! 19 λυμαντιχὸν Sy λοιμαντι- 
κὸν L 91 (ἀπο)διοπομπήσει Hewsterhuis, Thes. II p. 1279; vgl. Ruhnken zu 


Tim. Lex.? p. 41 sq. διαπομπήσει 1. 


33,1 


4 
800} 805 5 


20 Clemens. 


dx χοιρείων γίνεσϑαι χρεῶν, διὸ τοῖς μὲν ἀσχοῦσι τὸ σῶμα χρησι- 
μεύει, τοῖς δὲ αὐτὴν τὴν ψυχὴν αὔξειν ἐπιχειροῦσι διὰ τὴν νωϑρίαν 
τὴν ἀπὸ τῆς κρεοφαγίας ἐγγινομένην οὐχέτι. τάχ᾽ ἂν τις τῶν γνω- 6 
στικῶν καὶ ἀσκήσεως χάριν σαρκοφαγίας ἀπόσχοιτο καὶ τοῦ μὴ σφρι- 
γᾶν περὶ τὰ ἀφροδίσια τὴν σάρκα. »οἶνος« γάρ, φησὶν ᾿Ανδροκύδης, 
»χαὶ σαρκῶν ἐμφορήσεις σῶμα μὲν ῥωμαλέον ἀπεργάζονται, ψυχὴν 
δὲ νωχαλεστέραν.« ἄϑετος οὖν ἡ τοιαύτη τροφὴ πρὸς σύνεσιν ἀχριβῆ. 
διὸ χαὶ “Αἰγύπτιοι ἐν ταῖς zart’ αὐτοὺς ἁγνείαις οὐχ ἐπιτρέπουσι 8 
τοῖς ἱερεῦσι σιτεῖσϑαι σάρχας ὀρνιϑείοις τε ὡς χκουφοτάτοις χρῶνται 
10 καὶ ἰχϑὺ ων οὐχ ἅπτονται καὶ δι᾿ ἄλλους μέν τινας μύϑους, μάλιστα 
δὲ ος πλαδαρὰν τὴν σάρκα τῆς τοιᾶσδε κατασχευαζούσης βρώσεος. 
ἢ δὴ δὲ τὰ μὲν ζερθαῖα καὶ τὰ πτηνὰ τὸν αὐτὸν ταῖς ἡμετέραις φυ- 34,1 
χαῖς ἀναπνέοντα ἀέρα τρέφεται, συγγενῆ τῷ ἀέρι τὴν ψυχὴν κεχτή- 
μένα, τοὺς δὲ ἰχϑῦς οὐδὲ ἀναπνεῖν φασι τοῦτον τὸν ἀέρα, ἀλλ᾽ ἐκεῖ- 
15 γον ὃς ἐγχέχραται τῷ ὕδατι εὐθέως κατὰ τὴν πρώτην γένεσιν, κα- 
ϑάπερ zei τοῖς λοιποῖς στοιχείοις, ὃ καὶ δεῖγμα τῆς ὑλικῆς διαμονῆς. 

Δεῖ τοίνυν »ϑυσίας προσφέρειν τῷ ϑεῷ μὴ πολυτελεῖς, ἀλλὰ ϑεοφι- 2 
heise, καὶ τὸ ϑυμίαμα ἐκεῖνο τὸ σύνϑετον τὸ ἐν τῷ νόμῳ τὸ ἐκχ 
πολλῶν γλωσσῶν τε καὶ φωνῶν κατὰ τὴν εὐχὴν συγχείμενον, μᾶλλον 

20 δὲ τὸ ἐκ διαφόρων ἐϑνῶν τε καὶ φύσεων τῇ κατὰ τὰς διαϑήκας δόσει 
σχευαζόμενον »εἰς τὴν ἑνότητα | τῆς πίστεως« καὶ κατὰ τοὺς αἴνους 851 P 
συναγόμενον, καϑαρῷ μὲν τῷ νῷ, δικαίᾳ δὲ καὶ ὀρϑῇ τῇ πολιτείᾳ, 
ἐξ ὁσίων ἔργων εὐχῆς τε δικαίας" ἐπεὶ 3 


-] 


τίς ode μῶρος, 


95 


S 


x x x ’ 
ZaTa τὴν ποιητικὴν yagın, 


> ’ 
καὶ λίαν ἀνειμένως 
” > - “ 2 . \ 
εὐπειστος ἀνδρῶν, οστις ἐλπίζει ϑεοὺς 


ὅ zu Androkydes vgl. Hölk, De acusm. sive symb. Pyth. p. 43 5—7 vgl. 
Plut. Mor. p. 472B (= Stob. Flor. 21, 16) u. 995 E, wo das Citat ohne den Namen 
des Autors steht, u. Theopomp bei Athen. ΤΥ p. 157 Ὁ 10 vgl. Herodot II 37; 
Plut. Mor. p. 353 D 12—16 Chrysipp Fr. phys. 721 Arnim; vgl. Fr. phys. 449 

17 f vgl. Theophrast bei Porphyrius De abstin. II 19 τοῖς ϑεοῖς ϑεοφιλεῖς τὰς 
ϑυσίας προσάγοντας, ἀλλὰ μὴ πολυτελεῖς 181 vgl. Exod. 30, 34—36 
21 Ephes. 4, 13 94. 5. 27, 4 TGF Adesp. 118; CAF Ill p. 606 Adesp. 1205; 
vgl. Porphyrius De abstin. 1158 (= Cynill, Contra Julianum IX p. 306 sq. Aubert) 


ὁ ῥωμαλέον ἀπεργάζονται] ἰσχυρὸν ποιοῦσι καὶ ῥωμαλέον Plut. 7 νωχα- 
λεστέραν)] ἀσϑενῆ Plut. ἄϑετος Sy ἄϑεος L 13 συγγενῆ He συγγενεῖ L 


16 δεῖγμα) δεσμὸς Ma διαπνοῆς Wi 22 συναγόμενον Sy συναγόμενα L 
24 μωρὸς L 26 ἀνειμένως Grotius, Exec. p. 923 ἀνείμενος L 27 εὔπειστος Sy 
(Index) εὔπιστος 71 ἐλπίζῃ Cyrill 


nn 


Stromata VII. Cap. Vl. 33, 6—Cap. VI. 35, 6. I, 


ὀστῶν ἀσάρχκων καὶ χολῆς πυρουμένης, 
ἃ καὶ χυσὶίν) πεινῶσιν οὐχὶ βρώσιμα, 
χαίρειν ἅἄπανταί(ς) καὶ γέρας λαχεῖν τόδε 
χάριν τε τούτων τοῖσί) δρῶσιν ἐχτίνειν, 


ζειν τὸ πῦρ οὐ τὰ κρέα, ἀλλὰ τὰς ἁμαρτωλοὺς ψυχάς, πῦρ οὐ τὸ 

παμφάγον καὶ βάναυσον, ἀλλὰ τὸ φρόνιμον λέγοντες, τὸ »duzvov- 

μενον διὰ ψυχῆς« τῆς διερχομένης τὸ πῦρ. 

vi. Σέβειν δὲ δεῖν ἐγκελευόμεϑα καὶ τιμᾶν τὸν [αὐτὸν καὶ] λό- 35,1 

10 γον, σωτῆρά τε αὐτὸν καὶ ἡγεμόνα εἶναι πεισϑέντες, καὶ δι᾿ αὐτοῦ 

τὸν πατέρα, οὐχ ἐν ἐξαιρέτοις ἡμέραις, ὥσπερ ἄλλοι τινές, ἀλλὰ συν- 

ἐχῶς τὸν ὅλον βίον τοῦτο πράττοντες χαὶ χατὰ πάντα τρόπο». 

ἀμέλει »τὸ γένος τὸ ἐκλεχτὸνκ« ἑπτάκις τῆς ἡμέρας ἤνεσά σοι φησί, κατ᾽ 3 

ἐντολὴν δικαιούμενον. ὅϑεν οὔτε ὡρισμένον τόπον * οὔτε ἐξαίρετον 3 
15 ἱερὸν οὐδὲ μὴν ἑορτάς τινὰς καὶ ἡμέρας ἀποτεταγμένας, ἀλλὰ τὸν 

πάντα βίον ὃ γνωστιχὸς ἐν παντὶ τόπῳ, κὰν καϑ' ἑαυτὸν μόνος ὧν 

τυγχάνῃ zei ὅπου τινὰς ἂν τῶν ὁμοίως πεπιστευχότων ἔχῃ, τιμᾷ 

τὸν ϑεόν, τουτέστιν χάριν ὁμολογεῖ τῆς γνώσεως καὶ τῆς πολιτείας. 

εἰ δὲ ἡ παρουσία τινὸς ἀνδρὸς ἀγαϑοῦ διὰ τὴν ἐντροπὴν καὶ τὴν 4 
20 αἰδῶ πρὸς τὸ κῤρεῖττον ἀεὶ σχηματίζει τὸν ἐντυγχάνοντα, πῶς οὐ 
μᾶλλον ὁ συμπαρὼν ἀεὶ διὰ τῆς γνώσεως καὶ τοῦ βίου καὶ τῆς εὐχα- 
ριστίας ἀδιαλείπτως τῷ ϑεῷ οὐκ εὐλόγως ἂν ἑαυτοῦ παρ᾽ ἕχαστα 
κρείττων εἴη εἰς πάντα καὶ τὰ ἔργα καὶ τοὺς λόγους καὶ τὴν διά- 
ϑεσιν; τοιοῦτος ὁ πάντῃ παρεῖναι τὸν ϑεὸν πεπεισμένος, οὐχὶ δὲ ἐν 5 
τόποις τισὶν ορισμένοις καταχεκλεισμένον ὑπολαβών, ἵνα δὴ χωρὶς 
αὐτοῦ ποτε οἰηϑεὶς εἶναι καὶ νύχτωρ καὶ μεϑ᾽ ἡμέραν ἀκολασταίνη.: 
πάντα τοίνυν τὸν βίον ἑορτὴν ἄγοντες, πάντῃ πάντοϑεν παρεῖναι 6 
τὸν ϑεὸν πεπεισμένοι, γεωργοῦμεν αἰνοῦντες, πλέομεν ὑμνοῦντες, 


c ’ 
5 κἂν πειραταὶ κἂν λῃσταὶ κἂν τύραννοι τύχωσιν; φαμὲν δ᾽ ἡμεῖς ayıc- 4 


ΓΘ 
οι 


5—8 vgl. Anrich, Clem. u. Orig. als Begründer der Lehre vom Fegfeuer 
(Theol. Abhandl. für H. J. Holtzmann) S. 112 6f die Unterscheidung ist stoisch; 
vgl. Protr. 53, 3; Paed. III 44, 2 mit Anm.; Eel. proph. 25, 4; Cicero De deor. nat. 
1115,41 7 vgl. Hebr. 4, 12 τ vgl. Jes. 43,2 (im Zusammenhang mit dem Feg- 
feuer citiert v. Origenes Hom. III 1 in Psal. 36, Migne S. Gr. 12 Col. 1337) 13 vgl 
I Petr. 2, 9 vgl. Psal. 118, 164 13f£ vgl. viell. Psal. 118, 172 28f vgl. 
Protr, 100, 4 mit Anm. 


3 ἅπαντας Porph. Cyrill ἅπαντα L ἀπάτῃ Sy ἂν ἄνταις Kock ἀπαρχῇ Grotius 
ἀπαρχαῖς Porson zu Eur. Hec. 41 4 χάριν τε Grotius za) χάριν L ἐχτεί- 
γειν L 9 [αὐτὸν καὶ] Heyse υἱὸν zei Ma 14 vielleicht (z«#’) ὡρισμένον 
oder ὡρισμένον (οἶδε) Ma τόπον {περιβλέπει) St; doch vielleicht von Clemens 
verschuldetes Anakoluth ovte? Di οὐδὲ L 17 ὁμοίως Sy ὁμοίων L 
26 νύχτωρ Ma (vgl. Strom. II 81, 4; VII 109, 3) νύχτα 1, 


τί 


»- 
σι 


οι 


38 Clemens. 


κατὰ τὴν ἄλλην | πολιτείαν ἐντέχνως ἀναστρεφόμεϑα. προσεχέστερον 
δὲ ὁ γνωστικὸς οἰκειοῦται ϑεῷ σεμνὸς ὧν ἅμα καὶ ἱλαρὸς ἐν πᾶσι, 
σεμνὸς μὲν διὰ τὴν ἐπὶ τὸ ϑεῖον ἐπιστροφήν, ἱλαρὸς δὲ διὰ τὸν ἐπι- 

ογισμὸν τῶν ἀνϑρωπείων ἀγαϑῶν ὧν ἔδωκεν ἡμῖν ὁ ϑεός. 

Φαίνεται δὲ τὸ ἔξοχον τῆς γνώσεως ὁ προφήτης ὧδε παριστάς" 
»χρηστότητα καὶ παιδείαν καὶ γνῶσιν δίδαξόν με" « κατ᾽ ἐπανάβασιν 
αὐξήσας τὸ ἡγεμονικὸν τῆς τελειότητος. οὗτος ἄρα ὄντως ὁ βασι- 
λικὸς ἄνϑρωπος, οὗτος ἱερεὺς ὅσιος τοῦ ϑεοῦ, ὕπερ, ἔτι καὶ νῦν παρὰ 
τοῖς λογιωτάτοις τῶν “βαρβάρων σῴζεται τὸ ἱερατιχὸν γένος εἰς βασι- 
λείαν 1 προσαγόντων. οὗτος οὖν οὐδαμῇ μὲν ξαυτὸν εἰς ὀχλοχρασίαν τὴν 
τῶν ϑεάτρων δεσπότιν ἐνδίδωσιν, τὰ λεγόμενα δὲ χαὶ πραττόμενα 
καὶ ὁρώμεν α ἡδονῆς ἀσώτου χάριν οὐδὲ ὄναρ προσίεται" οὐτ᾽ οὖν 
ταύτας τὰς ἡδονὰς τῆς ϑέας οὔτε τὰς διὰ τῶν ἄλλων ἀπολαυσμάτων 
ποιχιλίας, οἷον ϑυμιαμάτων πολυτέλειαν τὴν ὀσφρησιν γοητεύουσαν 
ἢ βρωμάτων συγκαττύσεις καὶ τὰς ἐξ οἴνων διαφόρων ἀπολαύσεις 
δελεαζούσας τὴν γεῦσιν, οὐδὲ τὰς πολυανϑεῖς καὶ εὐώδεις πλοκὰς 
ἐχϑηλυνούσας δι᾿ αἰσϑήσεως τὴν ψυχήν" πάντων δὲ τὴν σεμνὴν ἀπό- 
λαυσιν ἐπὶ τὸν ϑεὸν ἀναγαγὼν ἀεὶ καὶ τῆς βρώσεως καὶ τοῦ πόματος 
καὶ τοῦ χρίσματος τῷ δοτῆρι τῶν ὅλων ἀπάρχεται, χάριν ὁμολογῶν 
καὶ διὰ] τῆς δωρεᾶς καὶ τῆς χρήσεως διὰ λόγου τοῦ δοϑέντος αὐτῷ, 
σπανίως εἰς τὰς ἑστιάσεις τὰς συμποτικὰς ἀπαντῶν, πλὴν el| μὴ τὸ 
φιλικὸν καὶ ὁμονοητικὸν ἐπαγγελλόμενον αὐτῷ τὸ συμπόσιον ἀφικέ- 
σϑαι προτρέψαι. πέπεισται γὰρ εἰδέναι πάντα τὸν ϑεὸν καὶ ἐπαΐειν, 
οὐχ ὅτι τῆς φωνῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐννοίας, ἐπεὶ καὶ ἡ ἀκοὴ ἐν 
ἡμῖν, διὰ σωματικῶν πόρων ἐνεργουμένη, οὐ διὰ τῆς σωματικῆς Öv- 
νάμεως ἔχει τὴν ἀντίληψιν, ἀλλὰ διά τινος ψυχικῆς αἰσϑήσεως καὶ 
τῆς διαχριτικῆς τῶν σημαινουσῶν τι φωνῶν νοήσεοςς. 

Ούκουν ἀνϑρωποειδὴς ὃ ϑεὸς τοῦδ᾽ ἕνεκα, [καὶ] ἵνα ἀκούσῃ, οὐδὲ 
αἰσϑήσεων αὐτῷ δεῖ, καϑάπερ ἤρεσεν τοῖς Στωιχοῖς, μάλιστα ἀκοῆς 


6 Psal. 118, 66 8-10 vgl. das von Plato Politie. p. 290 DE über die 
Ägypter Erzählte 11f vgl. Plato Theaet. p. 173D δεῖπνα zal σὺν αὐλητρίσι 
χῶμοι, οὐδὲ ὄναρ πράττειν προσίσταται αὐτοῖς 21-23 σπανίως --- προτρέψαιτο 
Sacr. Par. 265 Holl 28—S. 29, 1 Chrysipp Fr. pbys. 1058 Arnim; vgl. aber 
Zeller, Phil. ἃ. Gr. III 13 85. 314 


1 ἐντέχνως) ἐνθέως Hort ἐν εὐχαῖς St 2 δὲ Μὰ δὴ L 12 ἀσώτου Wi 
ἀγωγοῦ L 14 γοητεύουσαν Sy γοητεύουσα L 15 συγχαττύσεις) συγχαταρ- 
τύσεις Jackson, Journ. of Philol. 28 (1900) p. 134. 90 [διὰ] Hort χρήσεως Sy χρί- 
σεως L 91 εἰς τὰς συμποτικχὰς συνεστιάσεις Sacr. Par. ἀπαντητέον Sacr. Par. 

22 φίλον Sacr. Par. αὐτῷ] ἡμῖν Sacr. Par. 28 προτρέψαιτο Sacr. Par. 
24 ἐν Canter μὲν L 28 τοῦδ᾽ Sy τοὐϑ᾽ L [χαὶ] Arnim, Ma 29 Στωιχοῖς 
vielleicht Schreibfehler des Autors; ’Erızovgeioıs Ma 


82P7 


36,1 


306 8 


ΕΥ7) 


81,1 


10 


20 


Stromata VII. Cap. VIl. 35, 1---38, 4. 29 


καὶ ὄψεως, μὴ γὰρ δύνασϑαί ποτε ἑτέρως ἀντιλαβέσϑαι" ἀλλὰ καὶ τὸ 
εὐπαϑὲς τοῦ ἀέρος καὶ ἡ ὀξυτάτη συναίσϑησις τῶν ἀγγέλων ἥ τε τοῦ 
συνειδότος ἐπαφωμένη τῆς ψυχῆς δύναμις δυνάμει τινὶ ἀρρήτῳ zal 
ἄνευ “τῆς αἰσϑητῆς ἀκοῆς ἅμα, νοήματι πάντα γινώσχει" κἂν μὴ τὴν 
φωνήν τις ἐξικνεῖσϑαι πρὸς τὸν ϑεὸν λέγῃ κάτω περὶ τὸν ἀέρα “κυ- 
λινδουμένην, ἀλλὰ τὰ »γοήματα τῶν ἁγίων τέμνει οὐ μόνον τὸν ἀέρα, 


ἀλλὰ j χαὶ τὸν ὅλον κόσμον. φϑάνει δὲ ἡ ϑεία δύναμις, καϑάπερ 8: 


φῶς, ὅλην διιδεῖν τὴν ψυχήν. τί δ᾽; οὐχὶ καὶ αἱ προαιρέσεις φϑά- 
vovoı πρὸς τὸν ϑεὸν προϊεῖσαι τὴν φωνὴν τὴν ἑαυτῶν; οὐχὶ δὲ καὶ 
ὑπὸ τῆς συνειδήσεως πορϑμεύονται; τίνα καὶ φωνὴν ἀναμείναι (ἂν) 
ὁ κατὰ πρόϑεσιν τὸν ἐκλεκτὸν χαὶ πρὸ τῆς γενέσεως τό (TE) ἐσόμενον 
οἷς ἤδη ὑπάρχον ἐγνωκώς; ἢ οὐχὶ πάντῃ εἰς τὸ βάϑος τῆς ψυχῆς ἀπά- 
σης τὸ φῶς τῆς δυνάμεως ἐκλάμπει, "τὰ ταμιεῖα ἐρευνῶντοςς, N φῆσιν 
N Yoapn, »τοῦ λύχνου« τῆς δυνάμεώς; ὁλος (γὰρ) ἀκοὴ καὶ ὁλος ὀφϑαλ- 
μός, ἵνα τις τούτοις χρήσηται τοῖς ὀνόμασιν, ὁ ϑεός. 

Καϑόλου τοίνυν οὐδεμίαν σῴζει ϑεοσέβειαν οὔτε ἐν ὕμνοις οὔτε 
ἐν λόγοις, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν γραφαῖς ἢ δόγμασιν ἡ μὴ πρέπουσα περὶ τοῦ 
ϑεοῦ ὑπόληψις, ἀλλ᾽ εἰς ταπεινὰς χαὶ ἀσχήμονας ἐχτρεπομένη ἐννοίας 
τε χαὶ ὑπονοίας. ὅϑεν ἡ τῶν πολλῶν εὐφημία δυσφημίας οὐδὲν δια- 
φέρει διὰ τὴν τῆς ἀληϑείας ἄγνοιαν. ὧν μὲν οὖν αἱ ὀρέξεις εἰσὶ καὶ 
ἐπιϑυμίαι καὶ ὅλως εἰπεῖν αἱ ὁρμαί, τούτων εἰσὶ καὶ αἱ εὐχαί. διόπερ 
οὐδεὶς ἐπιϑυμεῖ πόματος, ἀλλὰ τοῦ πιεῖν τὸ ποτόν, οὐδὲ μὴν κλη- 
θονομίας, ἀλλὰ τοῦ κληρονομῆσαι, οὑτωσὶ δὲ οὐδὲ γνώσεος, ἀλλὰ τοῦ 
γνῶναι" οὐδὲ γὰρ πολιτείας ὀρϑῆς, ἀλλὰ τοῦ πολ ἐτεύεσϑαι. τούτων οὖν 
αἱ εὐχαὶ ὧν καὶ αἰτήσεις, καὶ τούτων αἱ αἰτήσεις ὁ ὧν καὶ ἐπιϑυμίαι. τὸ δὲ 


. 


ὡς 


38.1 


εὔχεσϑαι καὶ ὀρέγεσϑαι καταλλήλως γίνεται εἰς τὸ ἔχειν τὰ ἀγαϑὰ καὶ 


\ > ’ - ER ’ «ς \ x > 
τὰ παρακείμενα ὠφελήματα τῇ κτήσει. (del) τοίνυν ὁ γνωστικὸς τὴν EV- 
x x \ - ” > - - x = x 
χὴν καὶ τὴν αἴτησιν τῶν ὀοντως ἀγαϑῶν τῶν περὶ ψυχὴν ποιεῖται, καὶ 


1f vgl. Plut. Mor. p. 559 C 6 ἀὴρ τρεπόμενος δι᾿ εὐπάϑειαν ἐνσημαίνεται 

τοῖς ϑείοις καὶ περιττοῖς ἀνδράσι τὸν τοῦ νοήσαντος λόγον (über die Art, wie So- 

krates das Daimonion vernahm) 6 vgl. Sir. 32 (35), 21 προσευχὴ ταπεινοῦ νεφέ- 

λας διῆλθεν 11f vgl. Röm. 8, 281; 9, 11; Sus. 42 13f vgl. Prov. 20, 21 (27) 
14 vgl. Strom. VII 5, 5 20—27 Chrysipp Fr. mor. 176 Arnim 


1f χαὶ τὸ εὐπαϑὲς τοῦ ἀέρος] χατὰ τὸ εὐπ. τ. ἀέρος co nach ὄφεως Ma 


2 ἀγγέλων {πάσας φωνὰς διαγγέλλει) Schw 3 τινὲ Hort τῆι 1, τῷ Barnard 
10 συνειδήσεως) vielleicht συναισθήσεως Ma πορϑμεύονται; τίνα He πορϑ- 
μεύονταί τινα, 1, πορϑμεύονταί τινα; (τίνα) Ma ἀναμεῖναι L (ἂν. Di 11 τό 


(te) Wi 14 (γὰρ) St 591 διόπερ --- 24 πολιτεύεσθαι co nach ἀγαϑόν S. 30, 3 
Ma 26 χαταλλήλως He zart’ ἀλλήλους 11 γίνεται Po γίνεσθαι L 27 (del) 
τοίνυν St τοίνυν cv nach ὁ Hort 


1 


15 


20 


30 


30 Clemens. 


εὔχεται συνεργῶν ἅμα χαὶ αὐτὸς εἰς ἕξιν ἀγαϑότητος ἐλϑεῖν, ὃς un- 
χέτι ἔχειν τὰ ἀγαϑὰ ζαϑάπερ μαϑήματά τινα “παρακείμενα, εἶναι δὲ 

ἀγαϑόν. διὸ καὶ τούτοις μάλιστα προσήχει εὔχεσϑαι τοῖς εἰδόσι τε 
τὸ ϑεῖον ὡς χρὴ καὶ τὴν πρόσφορον ἀρετὴν ἔχουσιν αὐτῷ, οἱ ἴσασι 
τίνα τὰ ὄντως ἀγαϑὰ καὶ τίνα αἰτητέον καὶ πότε καὶ πῶς ἕκαστα. 
ἐσχάτη δὲ ἀμαϑία παρὰ τῶν μὴ ϑεῶν ὡς ϑεῶν αἰτεῖσϑαι ἢ τὰ μὴ 
συμφέροντα αἰτεῖσϑαι, φαντασίᾳ ἀγαϑῶν χαχὰ αἰτουμένους σφίσιν. 
ὕϑεν εἰχύτως ἑνὸς ὄντος τοῦ ἀγαϑοῦ ϑεοῦ παρ᾽ αὐτοῦ μόνου τῶν 
ἀγαϑῶν τὰ μὲν δοϑῆναι, τὰ δὲ παραμεῖναι εὐχόμεϑα ἡμεῖς τε καὶ οἱ 
ἄγγελοι, ἀλλ᾽ οὐχ ὁμοίως. οὐ γάρ ἐστι ταὐτὸν αἰτεῖσϑαι παραμεῖναι 
τὴν δόσιν ἢ τὴν ἀρχὴν σπουδάζειν λαβεῖν. καὶ ἡ ἀποτροπὴ δὲ τῶν 
κακῶν εἶδος εὐχῆς. ἀλλ᾽ οὐκ ἐπὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων βλάβῃ τῇ 
τοιᾷδε συγχρηστέον εὐχῇ ποτε,] πλὴν εἰ μὴ τὴν ἐπιστροφὴν τῆς δι- 
καιοσύνης τεχναζόμενος τοῖς [δ᾽ | »annaynxooıwe ὁ ) γνωστιχὸς olxovo- 
uoin τὴν αἴτησιν. ἔστι» οὖν, οὑς εἰπεῖν τολμηρότερον, ὁμιλία πρὸς 
τὸν ϑεὸν ἡ εὐχή κἂν ψιϑυρίζοντες ἄρα μηδὲ τὰ χείλη ἀνοίγοντες 
μετὰ σιγῆς προσλαλῶμεν, ἔνδοϑεν κεκράγαμεν᾽ πᾶσαν γὰρ τὴν ἐνδιά- 
ϑετον ὁμιλίαν ὁ ϑεὸς ἀδιαλείπτως ἐπαΐει. 

Ταύτῃ καὶ προσανατείνομεν τὴν κεφαλὴν καὶ τὰς χεῖρας εἰς οὐρανὸν 
αἴρομεν τοὺς τε πόδας ἐπεγείρομεν κατὰ τὴν τελευταίαν τῆς εὐχῆς 
συνεχφώνησιν, ἐπακολουϑοῦντες τῇ προϑυμίᾳ τοῦ πνεύματος εἰς τὴν 
νοητὴν οὐσίαν, καί, συναφιστάνειν τῷ λόγῳ τὸ σῶμα τῆς γῆς πειρώ- 
μενοι, μετάρσιον ποιησάμενοι »τὴν. ψυχὴν ἐπτερωμένηνς τῷ πόϑῳ 
τῶν κρειττόνων, ἐπὶ »τὰ ἅγιας χωρεῖν βιαζόμεϑα, τοῦ δεσμοῦ κατα- 
μεγαλοφρονοῦντες τοῦ σαρχικοῦ. ἴσμεν γὰρ εὖ μάλα τὸν γνωστικὸν 
τὴν ὑπέχβασιν παντὸς τοῦ κόσμου, ὥσπερ ἀμέλει τῆς Αἰγύπτου οἱ 
Ἰουδαῖοι, ἑκουσίως ποιούμενον, ἐνδεικνύμενον ἐναργῶς παντὸς μᾶλλον 
os ὅτι μάλιστα σύνεγγυς ἔσοιτο τοῦ ϑεοῦ. εἰ δέ τινες καὶ ὥρας 
ταχτὰς ἀπονέμουσι» εὐχῇ, ἧς τρίτην φέρε καὶ ἕχτην καὶ ἐνάτην, ἀλλ᾽ 
οὖν γε ὃ γνωστιχὸς παρὰ ὅλον εὔχεται τὸν βίον, δι᾿ εὐχῆς συνεῖναι 
μὲν σπεύδων ϑεῷ, καταλελοιπέναι δέ, συνελόντι εἰπεῖν, πάντα ὅσα 
μὴ χρησιμεύει γενομένῳ ἐκεῖ, ὡς ἂν ἐνθένδε ἤδη τὴν τελείωσιν ἀπει- 
ληφὼς τοῦ χατὰ ἀγάπην δρωμένου. ἀλλὰ καὶ τὰς τῶν ὡρῶν δια- 

8 vgl. Matth. 19, 17 14 vgl. Ephes. 4, 19 1607 vgl. 1 Sam. 1, 13 
23 vgl. Plato Phaedr. p. 246 BC 24 vgl. Hebr. 9, 25 34 vgl. δεσμωτήριον 
Plato Phaed. p. 114 ΒΟ; Kratyl. p. 400 C; Strom. III 12—20 u. die von R. Gottwald, 
De Gregorio Naz. Platonico (Breslau 1906) S. 34f gesammelten Stellen 98 vgl. 
Tert. De orat. 25; De ieiun, 10 


4 πρόσφορον) oo über ἃ, Z. 1,3 5 rtiva! am Rand Lt 8 ὄντος 1,1 ὁν- 
τως L* 14 [δ Di y’ Sy 16 ψηϑυρίζοντες L 24 βιαζόμεϑα Sy βιαζώ- 
μεϑα 1, 26 ὑπέχβασιν St ὑπέρβασιν L 81 χαταλελοιπέναι Jackson χαταλέ- 
λοιπεν L 88 γενομένῳ St, Hort γενόμενος L 33 (διὰ oder (ἐχὺ τοῦ Schw 


99,1 


40,1 


᾿ς Hase .» 


> 


10 


80 


Stromata VII. Cap. VII. 39, 1—42, 3. 31 


νομὰς τριχῇ διεσταμένας καὶ ταῖς ἴσαις εὐχαῖς τετιμημένας ἴσασιν οἵ 
γνωρίζοντες τὴν μακαρίαν τῶν ἁγίων τριάδα μονῶν. 

᾿Ενταῦϑα γενόμενος ὑπεμνήσϑην τῶν περὶ τοῦ μὴ δεῖν εὐχεσϑαι 
πρός τινῶν ἑτεροδόξων, τουτέστιν τῶν ἀμφὶ τὴν Προδίχου αἵρεσιν, 
παρεισαγομένων δογμάτων. ἵνα οὖν μηδὲ ἐπὶ ταύτῃ αὐτῶν τῇ ἀϑέῳ 
σοφίᾳ os ξένῃ ὀγκύλλωνται αἱρέσει, μαϑέτωσαν προειλῆφϑαι μὲν 
ὑπὸ τῶν Κυρηναϊχῶν | λεγομένων φιλοσόφων" ἀντιρρήσεως δ᾽ ὕμοως 
τεύξεται κατὰ καιρὸν ἡ τῶν ψευδωνύμων τούτων ἀνόσιος γνῶσις, 
ος μὴ νῦν παρεισδυομένη τὸ ὑπόμνημα, οὐχ ὀλίγη οὖσα ἡ τούτων 
καταδρομὴ διακόπτῃ τὸν ἐν χερσὶ λόγον, δεικνύντων ἡμῶν μόνον 


41,1 


τῷ 


3 307 8 


ὄντως ὅσιον | καὶ ϑεοσεβῆ τὸν τῷ ὄντι χατὰ τὸν ἐκκλησιαστικὸν 855 


κανόνα γνωστιχόν, ῷ μόνῳ ἡ αἴτησις χατὰ τὴν τοῦ ϑεοῦ βούλησιν 
ἀπονενεμημένη γίνεται καὶ αἰτήσαντι καὶ ἐννοηϑέντι. ὥσπερ γὰρ 
- a ’ ’ ς ’ a SR: r£ b) BR c 
πᾶν 0 βούλεται, δυναται ὁ ϑεος, οὐτῶς »πᾶν 0 av [0] aitnon«, 0 
’ ’ \ c ur 
γνωστιχὸς »λαμβάνεικ. χαϑόλου γὰρ ὁ ϑεὸς οἶδεν τούς τε ἀξίους 
- > - x ’ [4 \ ’ ἣν , x 
τῶν ἀγαϑῶν καὶ un‘ οϑὲεν τὰ προσήχοντα ἑἕκάστοις δίδωσιν. dıo 
4 x b} ’ > δ᾽ > > ’ ἘΞ ὟΝ ΡΣ a 
πολλάκις μὲν αἰτήσασιν ἀναξίοις οὐκ ἂν δοίη, δοίη δὲ ἀξίοις δηλον- 
΄ c G > \ c Bu \ 2.» 
οτι Ὁὑπαρχουσιν. οὐ μὴν παρέλκει N αἴτησις, κἂν χωρὶς ἀξιώσεως 
- > ’ 
διδῶται τὰ ayada. αὐτίκα ἢ τε εὐχαριστία ἢ Te τῶν πέλ ας εἰς ἐπι- 
στροφὴν αἴτησις ἔργον ἐστὶ τοῦ γνωστικοῦ. ἡ καὶ ὁ κύριος ηὔχετο, 
εὐχαριστῶν μὲν ἐφ᾽ οἷς ἐτελείωσεν τὴν διακονίαν, εὐχόμενος δὲ ὡς 
, a > 2 , (ES) = > , 4 
πλείστους ὁσους ἐν ἐπιγνώσει γενέσϑαι, ἵν ἂν τοῖς σῳζομέγνοις δια 
= > N ς \ Re ΣΟ ’ > \ 
τῆς σωτηρίας κατ ἐπίγνωσιν ὁ ϑεὸς δοξάζηται καὶ ὁ μόνος ἀγαϑὸος 
ς ’ > - »" - 
καὶ 0 μόνος σωτὴρ dı υἱοῦ ἐξ αἰῶνος εἰς αἰῶνα ἐπιγινώσκηται. 
ς - r ΕΝ I = : 
χαίτοι καὶ ἡ πίστις τοῦ λήψεσϑαι Eidos εὐχῆς ἐναποχειμένης YVOoTı- 


- > > > > ’ c N - \ \ \ ‚ c > ’ 
χῶς. ἀλλ᾽ εἰ ἀφορμὴ τις ομιλίας τῆς προς τον ϑεον γίνεται ἢ εὐχή, 


οὐδεμίαν ἀφορμὴν παραλειπτέον τῆς προσόδου τῆς πρὸς τὸν ϑεόν. 
ἀμέλει συμπλακεῖσα «τῇ μακαρίᾳ προνοίᾳ ἡ τοῦ γνωστιχοῦ ὁσιότης 
κατὰ τὴν ἑχούσιον ὁμολογίαν τελείαν τὴν εὐεργεσίαν ἐπιδείκνυσι τοῦ 
ϑεοῦ. οἱονεὶ γὰρ ἀντεπιστροφή τίς ἐστι τῆς προνοίας ἡ τοῦ γνωστι- 
κοῦ ὁσιότης χαὶ ἀντίστροφος EUVOL« τοῦ φίλου τοῦ ϑεοῦ. οὔτε γὰρ 


1f vgl. Strom. VI 114,8 3f vgl. Orig. De orat. 5, 1 p. 308, 15 Koetschau 

6f vgl. Zeller, Phil. d. Gr. II 14 S. 3671 S vgl. I Tim. 6, 20 13 vgl. 

das Strom. VI 78, 1; 101,4; VII 73, 1 eitierte Agraphon (bei Resch, Agrapha? 

S. 303): αἴτησαι καὶ ποιήσω" ἐννοήϑητι καὶ δώσω 13—15 ὥσπερ πᾶν — ἱρὴν 
βάνει Sacr. Par. 266 Holl 14f vgl. Matth. 21, 22 21 vgl. Joh. 17, 4 

21f vgl. Joh. 17, 20. 23 22f vgl. Matth. 19, 17; Joh. 17, 1 26 vgl. 5. u 15f 


13 ἀπονενεμημένη He ἀπονενεμημένωι L 14 [ὁ] Sy 17 δοίη δὲ (ἂν zei 
μὴ αἰτήσασιν) Bamard 19 διδῶται Di δίδοται 1, 91 ἐφ᾽ Schw dr L 23 σω- 
τηρίας κατ᾽ ἐπίγνωσιν] κατ᾽ ἐπίγνωσιν σωτηρίας Ma δοξάζηται καὶ oo nach υἱοῦ 
24 Ma 24 ἐπιγινώσχηται Sy ἐπιγινώσχεται L 26 ἀφορμή) μορφὴ Barnard 


32 Clemens. 


ὁ ϑεὸς ἄκων ἀγαϑὸς ὃν τρόπον τὸ πῦρ ϑερμαντικὸν (ἑκούσιος δὲ ἡ 
τῶν ἀγαϑῶν μετάδοσις αὐτῷ, κἂν προλαμβάνῃ τὴν αἴτησινὴ) οὔτε 
μὴ» ἄκων σωϑήσεται ὁ σῳζόμενος" οὐ γάρ ἐστιν ἄψυχος, ἀλλὰ παν- 
τὸς μᾶλλον ἑχουσίως καὶ προαιρετικῶς σπεύσει πρὸς σωτηρίαν. διὸ 
καὶ τὰς ἐντολὰς ἔλαβεν ὃ ἄνϑρωπος oc ἂν ἐξ αὐτοῦ ὁρμητικὸς πρὸς 
ὁπότερον ἂν καὶ βούλοιτο τῶν τε αἱρετῶν zal τῶν φευχτῶν. οὔκουν 6 
ὁ ϑεὸς ἀνάγκῃ ἀγαϑοποιεῖ, κατὰ προαίρεσιν δὲ εὖ ποιεῖ τοὺς ἐξ αὑτῶν 
ἐπιστρέφοντας. οὐ γὰρ ὑπηρετική γέ ἐστιν [ἡ] εἰς ἡμᾶς ϑεόϑεν ἥκουσα. 7 
οἷον ἐκ χειρόνων εἰς κρείττονας προϊοῦσα, ἡ πρόνοια, κατ᾽ ἔλεον δὲ 
τῆς ἡμετέρας ἀσϑενείας ai προσεχεῖς τῆς προνοίας ἐνεργοῦνται ol- 
κογνομίαι, καϑάπερ καὶ ἡ τῶν ποιμένων εἰς τὰ πρόβατα καὶ ἡ τοῦ 
βασιλέως πρὸς τοὺς ἀρχομένους, καὶ ἡμῶν αὐτῶν πειϑηνίως | πρὸς S56 Ρ 
τοὺς ἡγουμένους ἐχόντων τοὺς τεταγμένως διέποντας καϑ' ἣν ἐνε- 
χειρίσϑησαν τάξιν ἐκ ϑεοῦ. ϑεράποντες ἄρα καὶ ϑεραπευταὶ τοῦ ϑείου 8 
15 οἱ ἐλευϑερικωτάτην καὶ βασιλικωτάτην ϑεραπείαν προσάγοντες, τὴν 
διὰ τῆς ϑεοσεβοῦς γνώμης τὲ καὶ γνώσεως. 
Πᾶς ovv καὶ τόπος ἱερὸς τῷ ὄντι, ἐν ᾧ τὴν ἐπίνοιαν τοῦ ϑεοῦ 43,1 
λαμ βάνομεν, καὶ χρόνος. ὅταν δὲ ὁ εὐπροαίρετος ὁμοῦ χαὶ εὐχάριστος 
δι" εὐχῆς αἰτῆται, ἁμῇ γέ πῃ συνεργεῖ τι πρὸς τὴν» λῆψιν, ἀσμένως 
90 δι᾿ ὧν εὔχεται τὸ ποϑούμενον λαμβάνων. ἐπὰν γὰρ τὸ παρ᾽ ἡμῶν 5 
εὐεπίφορον ὁ τῶν ἀγαϑῶν λάβῃ δοτήρ, ἀϑρόα πάντα τῇ συλλήψει 
αὐτῇ ἕπεται τὰ ἀγαϑά. ἀμέλει ἐξετάζεται διὰ τῆς εὐχῆς ὁ τρόπος, 
πῶς ἔχει πρὸς τὸ προσῆκον. εἰ δὲ ἡ φωνὴ καὶ ἡ λέξις τῆς νοήσεως 3 
χάριν δέδοται ἡμῖν, πῶς οὐχὶ αὐτῆς τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ ἐπακούει 
ὁ ϑεός, ὅπου γε ἤδη ψυχὴ ψυχῆς καὶ νοῦς νοὸς ἐπαΐει; ὅϑεν τὰς 4 
πολυφώνους γλώσσας οὐχ ἀναμένει ὁ ϑεὸς καϑάπερ οἱ παρὰ ἀνϑρώ- 
πων ἑρμηνεῖς, ἀλλ᾽ ἁπαξαπλῶς ἁπάντων γνωρίζει τὰς νοήσεις, καὶ 
ὕπερ ἡμῖν. ἡ φωνὴ σημαίνει, τοῦτο τῷ ϑεῷ ἢ ἔνροια ἡμῶν λαλεῖ, ἣν 
καὶ πρὸ τῆς δημιουργίας εἰς νόησιν ἥξουσαν ἠπίστατο. ἔξεστιν οὖν μηδὲ 5 
30 φωνῇ τὴν εὐχὴν παραπέμπειν, συντείνοντα μόνον [ὁ ἔνδοϑεν τὸ 
πνευματιχὸν πᾶν εἰς φωνὴν τὴν νοητὴν κατὰ τὴν ἀπερίσπαστον πρὸς 
τὸν ϑεὸν ἐπιστροφήν. 
᾿Επεὶ δὲ γενεϑλίου ἡμέρας εἰχὼ»ν ἡ ἀνατολὴ κἀκεῖϑεν τὸ φῶς 6 
αὔξεται »ἐκ σχότους λάμψανε τὸ πρῶτον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐν ἀγνοίᾳ 
κυλεινδουμένοις ἀνέτειλεν γνώσεως ἀληϑείας ἡμέρα κατὰ λόγον τοῦ 


ὧι 


1ι 


τῷ 
ot 


2 vgl. Z. 19 6—8 vgl. Orig. De orat. 29, 15 p. 390, 23f Koetschau 
17 vgl. Orig. De orat. 31, 4 p. 397, 19 Koetschau 33—S. 33, 1 vgl. Orig. De 
orat. 32 p. 400, 21ff Koetschau 34 vgl. II Kor. 4, 6 34 f vgl. Matth. 4, 16 


5 αὐτοῦ L 6 ἂν] οὖν Ma 7 αὑτῶν Po αὐτῶν, 8[7)St 18 re 


ταγμένως Po τεταγμένους L 19 αἰτῆται Di αἴτεῖται L 22 αὐτῇ Ma αὐτῆς L 
24 χάριν L! διὰ χάριν L* δέδοται 1,1 δίδοται L* 80 [6 H 


-“-"-"“"--: 


10 


20 


90 


Stromata VII. Cap. VII. 42, 5—44, 8. 33 


£r, \ x ς \ > AN ς > , a x x ’ 
ἤλίσυ; πρὸς τὴν εοϑινὴν errors αἱ εὐχαί. οϑεν καὶ ta παλαίτατα 
τῶν ἱερῶν πρὸς δύσιν ἔβλεπεν, | ἵνα οἱ ἀπαντιπρόσωπον τῶν ἀγαλ- 
μάτων ἱστάμενοι πρὸς ἀνατολὴν τρέπεσϑαι διδάσκωνται. »χατευ- 
ϑυνϑήτω ἡ προσευχή μου ὡς ϑυμίαμα ἐνώπιόν σου, ἔπαρσις τῶν 
χειρῶν μου ϑυσία ἑσπερινής, οἱ ψαλμοὶ λέγουσιν. 

Τοῖς μοχϑηροῖς τοίνυν τῶν ἀνϑρώπων ἡ εὐχὴ οὐ μόνον 
εἰς τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ χαὶ εἰς σφᾶς αὐτοὺς βλαβερωτάτη. εἰ 
γοῦν καὶ ἅ φασιν εὐτυχήματα αἰτησάμενοι λάβοιεν, βλάπτει λαβόντας 
αὐτούς, ἀνεπιστήμονας τῆς χρήσεως αὐτῶν ὑπάρχοντας. οἱ μὲν γὰρ 
ἃ οὐχ ἔχουσιν εὔχονται κτήσασϑαι, ᾿χκαὶ τὰ δοχοῦντα ἀγαϑά, οὐ τὰ 
ὄντα, αἰτοῦνται. ὁ γνωστικὸς δὲ ὧν μὲν κέχτηται παραμονήν, ἐπι- 
τηδειότητα δὲ εἰς ἃ μέλλει ὑπερβαίνειν, παν Γ ἀιδιότητα ὧν οὐ λή- 
ψεται, αἰτήσεται. τὰ δὲ ὄντως ἀγαϑὰ τὰ περὶ ψυχὴν εὔχεται εἶναί 
τε αὐτῷ καὶ παραμεῖναι. ταύτῃ οὐδὲ ὀρέγεταί τινος τῶν ἀπόντων, 
ἀρκούμενος ΠΟΘ᾽ παροῦσι». οὐ γὰρ ἐλλιπὴς τῶν οἰχείων ἀγαϑῶν, 
ἱκανὸς ὧν ἤδη ἑαυτῷ ἐκ τῆς ϑείας χάριτός τε καὶ γνώσεως: ἀλλὰ 
αὐτάρκης μὲν γενόμενος ἀνενδεής TE τῶν ἄλλων, τὸ παντοχρατορι- 
κὸν δὲ βούλημα ἐγνωκώς, καὶ ἔχων ἅμα καὶ εὐχόμενος, προσεχὴς τῇ 


πανσϑενεῖ „| δυνάμει γενόμενος, πνευματιχὸς εἶναι σπουδάσας διὰ τῆς ὃ 


ἀορίστου ἀγάπης ἥνωται τῷ πνεύματι. οὗτος ὁ μεγαλόφρων, ὃ τὸ zav- 
τῶν τιμιώτατον, ὁ τὸ πάντων ἀγαϑώτατον κατὰ τὴν ἐπιστήμην KERTI- 
μένος, εὐϑίκτος μὲν κατὰ τὴν προσβολὴν τῆς ϑεοωρίας, ἔμμονον δὲ τὴν 
τῶν ϑεωρητῶν δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ χεχτημ ἕνος, τουτέστιτὴν διορατιχὴν 
τῆς ἐπιστήμης δριμύτητα. | ταύτην δὲ ος ἔνι μάλιστα βιάζεται κτήσαῦ σϑαι 
τὴν δύναμιν, ἐγκρατὴς γενόμενος »τῶν ἀντιστρατευομένων τῷ voc 


857 P 
3 
44,1 
» 
3 
4 
5 
308 8 
6 
t 855 P 


καὶ τῇ μὲν ϑεωρίᾳ ἀδιαλείπτως προσεδρεύων, τῇ ἐφεκτικῇ δὲ τῶν 


ἡδέων καὶ τῇ κατορϑωτικῇ τῶν πρακτέων ἐγγυμνασάμενος ἀσκήσει" 
πρὸς τούτοις ἐμπειρίᾳ πολλῇ χρησάμενος τῇ κατὰ τὴν μάϑησίν τε 
καὶ τὸν βίον, παρρησίαν ἔχει, οὐ τὴν ἁπλῶς οὕτως ἀϑυρόγλωσσον 
δύναμιν, δύναμιν δὲ ἁπλῷ λόγῳ χρωμένην, μηδὲν τῶν λεχϑῆναι δυνα- 


3—5 Psal. 140, 2 9—11 vgl. [Plato] Aleib. II p. 188 Β οὐκοῦν δοχεῖ σοι 
πολλῆς προμηϑείας γε προσδεῖσϑαι, ὅπως μὴ λήσει τις αὑτὸν εὐχόμενος μεγάλα 
καχά, δοκῶν δ᾽ ἀγαϑά; 22f vgl. Philo Quod deus sit immut. 93 (Ip. 380 M) εὐ- 
ϑίχτῳ χρησάμενοι προσβολῇ 9 vgl. Röm. 7, 23 


2 ἀπαντιπρόσωπον Sy (Text) ἅπαν τι πρόσωπον L ἀντιπρόσωπον oder ἀντι- 
πρόσωποι Sy (Index) ἀπ᾽ ἀντιπροσώπου Jackson ἀπαντιπρόσωποι Hort ἀπαντιπροσώ- 
πως A. Großpietsch, De τετραπλῶν vocab. gen. quodam Bresl. philol. Abh. VIL5 p. 14 
(vgl. Aristot. p. S35b 11) 8 γ᾽ οὖν Li οὖν L* 12 ἀποβαίνειν He ἐπεχβαίνειν 
Heyse ἀιδιότητα] ἀδεητότητα oder ἀδεότητα Heyse ἀδιαφορότητα Ma ἀνιδιότητα 
Abbott 15 ἐλλειπὴς L 17 ἀνενδεής τε Hort ἀνενδεὴς δὲ L 20 οὗτος Bar- 
nard οὕτως 5. 80 χρωμένην Sy χρωμένηι L 

Clemens III, 


win 


24 Clemens. 


μένον κατὰ τὸν προσήκοντα καιρόν, ἐφ᾽ ὧν μάλιστα χρή. ἐπικρυπτο- 
μένη» μήτε διὰ χάριν μήτε διὰ φόβον. 
᾿Ἀξιολόγως [6] γοῦν τὰ περὶ ϑεοῦ διειληφώς, (δεδιδαγμένος; πρὸς αὐ- 45,1 

τῆς τῆς ἀληϑείας χοροῦ μυστικοῦ, λόγῳ τῷ προτρέποντι (ἐπὶ) τὸ μέγεϑος 

5 τῆς ἀρετῆς. κατ᾽ ἀξίαν αὐτήν τε καὶ τὰ ἀπ᾿ αὐτῆς ἐνδεικνυμένῳ, χρῆται, 
μετὰ διάρματος ἐνθέου τῆς εὐχῆς τοῖς νοητοῖς καὶ πνευματικοῖς sg 
ἔνι μάλιστα γνωστικῶς οἰκειούμενος. ὅϑεν ἥμερος καὶ πρᾶος ἀεί, 5 
εὐπρόσιτος, εὐαπάντητος, ἀνεξίκακος, εὐγνώμων, εὐσυνείδητος, αὖὐ- 
στηρός" οὗτος ἡμῖν (6) αὐστηρὸς οὐχ εἰς τὸ ἀδιάφϑορον μόνον, ἀλλὰ 

10 χαὶ εἰς τὸ ἀπείραστον (οὐδαμῇ γὰρ ἐνδόσιμον οὐδὲ ἁλώσιμον ἡδονῇ TE 
καὶ λύπῃ τὴν ψυχὴν «παρίστησιν), δικαστής, ἐὰν ὃ λόγος καλῇ, ἀκλι- 3 
νὴς γεν ύμενος μηδ᾽ ὁτιοῦν τοῖς πάϑεσι χαριζόμενος, ἀμεταστάτως N 
πέφυχεν τὸ δίκαιον πορεύεσϑαι βαδίζων, πεπεισμένος εὖ μάλα παγς- 
κάλως διοιχεῖσϑαι τὰ πάντα καὶ εἰς τὸ ἄμεινον ἀεὶ τὴν προχοπὴν 

15 προϊέναι ταῖς ἀρετὴν ἑλομέναις ψυχαῖς, ἔστ᾽ ἂν ἐπ᾿ αὐτὸ ἀφίχωνται 
τὸ ἀγαϑόν, »ἐπὶ προϑύροιςς ὡς εἰπεῖν τοῦ πατρὸς προσεχεῖς τῷ με- 
γάλῳ ἀρχιερεῖ γενόμεναι. 

Οὗτος ἡμῖν ὁ γνωστικὸς ὁ πιστός, ὃ πεπεισμένος ἄριστα διοιχεῖ- 4 

σϑαι τὰ κατὰ τὸν κόσμον. ἀμέλει πᾶσιν εὐαρεστεῖται τοῖς συμβαί- 

20 γουσιν. εὺλ ύγως οὖν οὐδὲν ἐπιζητεῖ τῶν κατὰ τὸν βίον εἰς τὴν ἄναγ- 46,1 
καίαν χρῆσιν εὐϑέτων, πεπεισμένος os ὁ τὰ πάντα εἰδὼς ϑεὸς ὅ 0 τι 
av συμφέρῃ καὶ οὐκ αἰτουμένοις τοῖς ἀγαϑοῖς χορηγεῖ. καϑάπερ γάρ, 9 
οἶμαι, τῷ τεχνικῷ τεχνικῶς χαὶ τῷ ἐϑνικῷ ἐϑνικῶς, οὕτω καὶ τῷ 
γνωστιχῷ (γνωστικῶς) ἕχαστα ἀποδίδοται. χαὶ ὁ μὲν ἐξ ἐθνῶν, 9 

25 ἐπιστρέφον τὴν πίστιν, ὁ δὲ εἰς γνῶσιν ἐπαναβαίνων »τῆς ἀγάπης 859 P 
τὴν τελειότητας αἰτήσεται. χορυφαῖος δ᾽ ἤδη ὃ γνωστικὸς ϑεωρίαν 4 
εὔχεται αὔξειν τε χαὶ παραμένειν, καϑάπερ ὃ κοινὸς ἄνϑρωπος τὸ 
συνεχὲς ὑγιαίνειν. ναὶ μὴν μηδὲ ἀποπεσεῖν ποτε τῆς ἀρετῆς αἰτήσε- ὅ 


12f vgl. Plato Rep. IIp. 361 CD 16 vgl. Plato Phileb.p.64C 167 vgl. 
Hebr. 4, 14 18f vgl. die stoische Lehre von der Vollkommenheit der Welt; 
Zeller, Phil. ἃ, Gr. III 13 S. 169 ff; Chrysipp Fr. phys. 1127—1131 Arnim; Epiktet 
Diss. Π 23,42 20—22 vgl. Matth. 6, 25—34 25fvgl.IJoh.4,17 97: vgl. 
Strom. IV 23, 2 mit Anm. 


21 φόβον. ᾿Αξιολόγως [ὁ] γοῦν St φόβον ἀξιολόγως. Ὁ γοῦν L φόβον ἀξιο- 
λόγων. Ὁ γοῦν Hort 3 (δεδιδαγμένος; (vgl. S. 48, 290 6) St «δεδιδαγμένα) Schw 
αὐτοῦ Schw 4 (ἐπὶ 8ὺ 5 ἐνδειχνυμένῳ (oder ἐνδεικνύμενος) He ἐνδειχνυμέ- 
νων 7 8 αὐστηρὸς οὗτος ἡμῖν Μὰ [αὐστηρός] Schw 9. (ö) Wi, Schw 
12 ἀμεταστάτως (oder ἀμεταστάτῳ (τῷ vo)) Sy ἀμεταάστατωι 1, ἀμετάστατος 
(vgl. Plato) St ἡ] ἦι L 17 γενόμεναι L! γενομένωι L 91 εὐθέτων St 
οὐθότ᾽ οὖν 1, οὔϑ᾽ ὁτιοῦν Sy οὐδ᾽ ὁτιοῦν Po εἰωθότων Heyse εὐθετούντων Hort 
εὐθετεῖν Jackson, Journ. of Philol. 38 (1900) 8. 184 εὐϑετῶν (Partieip)? Ma 
24 (γνωστιχῶς) Sy 


Stromata VII. Cap. VII. 45, 1---47, 7. 35 


ται, συνεργῶν μάλιστα πρὸς τὸ ἄπτωτος διαγενέσϑαι. oldev γὰρ zei 
τῶν ἀγγέλων τινὰς ὑπὸ ῥᾳϑυμίας ὀλισϑήσαντας αὖϑις χαμαὶ μηδέπω 
τέλεον εἰς τὴν μίαν ἐκείνην ἕξιν ἐκ τῆς εἰς τὴν διπλόην ἐπιτηδειό- 
τητος ἐχϑλίψαντας ἑαυτούς. τῷ δὲ ἐνθένδε εἰς γνώσεως ἀχρότητα 
5 καὶ τὸ ἐπαναβεβηκὸς ὕψος ἀνδρὸς ἐντελοῦς γεγυμνασμένῳ πρὸ ὁδοῦ 
τὰ κατὰ χρόνον καὶ τόπον ἅπαντα, ἀμεταπτώτως βιοῦν ἑλομένῳ zei 
ἀσκοῦντι διὰ τὴν τῆς γνώμης πάντοϑεν μονότονον ἑδραιότητα" ὅσοις 
δὲ βρίϑουσά τις ἔτι ὑπολείπεται Τ γωνία κάτω ῥέπουσα, [καὶ κατασπᾷ- 
ται τὸ διὰ τῆς πίστεως ἀναγόμενον. τῷ ἄρα ἀναπόβλητον τὴν ἀρε- 
10 τὴν ἀσχήσει γνωστικῇ πεποιημένῳ φυσιοῦται ἡ ἕξις, καὶ καϑάπερ τῷ 
λίϑῳ τὸ βάρος, οὕτως τῷδε ἡ ἐπιστήμη ἀναπόβλητος οὐχ ἀκουσίως 
ἀλλ᾽ ἑκουσίως, δυνάμει λογικῇ καὶ γνωστικῇ καὶ προνοητικῇ. under den. 
Era δὲ τὸ un ἀποβληϑὲν δι᾿ εὐλαβείας (δι᾿ εὐλογιστίας) avano- 
βλητον γίνεται, τῆς μὲν εὐλαβείας πρὸς τὸ μὴ ἁμαρτάνειν, τῆς δὲ 
10 εὐλογιστίας πρὸς τὸ ἀναπόβλητον τῆς ἀρετῆς ἀνϑέξεται. ἡ γνῶσις 
δὲ ἔοικεν τὴν εὐλογιστίαν παρέχειν, διορᾶν διδάσκουσα τὰ «βοηϑεῖν 
πρὸς τὴν παραμονὴν τῆς ἀρετῆς δυνάμενα. μέγιστον ἄρα ἢ γνῶσις 
τοῦ ϑεοῦ. διὸ καὶ ταύτῃ σῴζεται τὸ ἀναπόβλητον τῆς ἀρετῆς. ὁ 
δὲ ἐγνωκὼς τὸν ϑεὸν ὅσιος καὶ εὐσεβής. μόνος ἄρα ὁ γνωστιχὸς εὖσε- 
20 βὴς ἡμῖν εἶναι δέδεικται. οὗτος χαίρει μὲν ἐπὶ τοῖς παροῦσιν ‚aya- 
ϑοῖς, γέγηϑεν δὲ ἐπὶ τοῖς ἐπηγγελμένοις, ὡς ἤδη παροῦσιν. οὐ γὰρ 
λέληϑεν αὐτὸν ος ἂν ἀπόντα ἔτι, δι᾿ ὧν ἔγνω φϑάσας οἷά ἐστιν. 
τῇ γνώσει οὖν πεπεισμένος [καὶ] ος ἔστιν ἕχαστον τῶν μελλόντων 
κέχτηται τοῦτο. τὸ γὰρ ἐνδεὲς καὶ ἐπιδεὲς πρὸς τὸ ἐπιβάλλον 
25 μετρεῖται. εἰ γοῦν σοφίαν κέχτηται καὶ ϑεῖον ἡ σοφία, ὁ ἀνενδεοῦς 
μετέχων ἀνενδεὴς εἴη ἄν. οὐ γὰρ ἡ τῆς σοφίας μετάδοσις κινούντων 
καὶ ἰσχύντων ἀλλήλους τῆς τε ἐνεργείας καὶ τοῦ μετέχοντος γίνεταί. 
οὐδὲ ἀφαιρουμένου τινὸς οὐδὲ ἐνδεοῦς γινομένου" ἀμείωτος δ᾽ ovv ὴ 


> > φῷ - , op 
ἐνέργεια | δι αὐτῆς τῆς μεταδόσεως δείκνυται. οὕτως οὖν πάντα 


80 ἔχει, τὰ ἀγαϑὰ ὁ γνωστικὸς ἡμῖν κατὰ τὴν δύναμιν, οὐδέπω δὲ χαὶ 
χατὰ τὸν ἀριϑμόν, ἐπεὶ κἂν ἀμετάϑετος ἢν κατὰ τὰς ὀφειλομένας 
ἐνθέους προχοπάς τε καὶ διοικήσεις. 


1f vgl. Jud.6 3 vgl. Strom. VI 78, 5 5 vgl. Ephes. 4, 13 if vgl. 
Plato Phaedr. p. 247 B 


5 προύδου L 8 γωνία] ἄγνοια St ἀγνωσία Jackson ἀτονία Ma (ebeun)twoie 
Schw 8 [zei] Wi 11 τῷδε Ma τοῦδε 1, av) οὐχ Wi ἀκουσίως 
&o) He 13 ἐπεὶ St u. Hort ἐπὶ L ἀποβληϑὲν Hort ἀποβληϑῆναι L (δι᾽ 
"ᾳ Ν { ἰ Π Π 
εὐλογιστίας) St (zal εὐλογιστίας) Ma 17 (δ᾽) ἄρα Ma 23 [χαὶ] St χαὶ wo 
nach μελλόντων Ma 24 (av)evdeis Ma 27 μετέχοντος St μετίσχοντος L 
28 ἀφαιρομένου L 


10 


a 


2 
Su 


36 Clemens. 


Τούτῳ συλλαμβάνει καὶ ὁ ϑεὸς »προσεχεστέρᾳ τιμήσας ἐπισκοπῇ. 
ἢ γὰρ οὐχὶ τῶν ἀγαϑῶν ἀνδρῶν χάριν καὶ εἰς τὴν τούτων χρῆσιν 
zei ὠφέλειαν, μᾶλλον δὲ σωτηρίαν τὰ πάντα γέγονεν; οὔχουν ἀφέ- 
λοιτο (ἂν τούτους τὰ de ἀρετήν, δι᾿ οὖς τὰ γεγονότα. δῆλον γὰρ 
ος τὴν φύσι» αὐτῶν τὴν ἀγαϑὴν καὶ τὴν προαίρεσιν τὴν» ἁγίαν 
τιμῴη ἂν ὃς γε καὶ | τοῖς εὖ βιοῦν ἐ ἐπανῃρημένοις ἰσχὺν πρὸς τὴν λοιπὴν 
σωτηρίαν ἐμπνεῖ, τοῖς μὲν προτρέπων μόνον. τοῖς δὲ ἀξίοις γενο- 
μένοις ἐξ ξαυτῶν καὶ συλλαμβανόμενος" ἐπιγεννηματικὸν γὰρ ἅπαν 
τῷ γνωστιχῷ τὸ ἀγαϑόν, εἴ γε δὴ τὸ τέλος ἐστὶν αὐτῷ ἐπίστασϑαι 
καὶ πράσσειν ἐπιστημόνως ἕχαστον. ὡς δὲ ὁ ἰατρὸς ὑγείαν παρέχε- 
ται τοῖς συνεργοῦσι πρὸς ὑγείαν, οὕτως καὶ 6 ϑεὸς τὴν ἀΐδιον σωτη- 
ρίαν τοῖς σὺν εργοῦσι πρὸς γνῶσίν τε καὶ εὐπραγίαν, σὺν δὲ τῷ ποιεῖν, 
ὄντων ἐφ᾽ ἡμῖν ἃ προστάττουσιν» αἱ ἐντολαί, καὶ ἡ ἐπαγγελία τελει- 
οὔται. καί μοι δοκεῖ χἀκεῖνο καλῶς παρὰ τοῖς Ἕλλησι λέγεσϑαι" 
ἀϑλητής τις οὐχ ἀγεννὴς ἐν τοῖς πάλαι πολλῷ τῷ χρόνῳ τὸ σωμά- 
τιον εὖ μάλα “πρὸς ἀνδρείαν ἀσκήσας εἰς Ὀλύμπι ἀναβάς, εἰς τοῦ 
Πισαίου Διὸς τ τὸ ἄγαλμα ἀποβλέψας, »εἰ πάντας, εἶπεν »οὐ Ζεῦ, δεόν- 
τῶς μοι τὰ πρὸς τὸν ἀγῶνα παρεσκεύασται, ἀπόδος φέρων δικαίως 
τὴν φίξῃν uote. 

Qude γὰρ καὶ τῷ γνωστικῷ, ἀνεπιλήπτως καὶ εὐσυνειδήτως τὰ παρ᾽ 
ἑαυτοῦ πάντα ἐχπεπληροκότι εἴς τε τὴν μάϑησιν εἴς τε τὴν συνά- 
σκησιν εἴς τε τὴν εὐποιίαν καὶ εἰς τὴν εὐαρέστησιν τῷ ϑεῷ, τὸ πᾶν 
συναίρεται πρὸς τὴν τελειοτάτην σωτηρίαν. ταῦτ᾽ οὖν ἀπαιτεῖται 
παρ᾽ ἡμῶν, τὰ ἐφ᾽ ἡμῖν καὶ τῶν πρὸς ἡμᾶς ἀνηχόντων, παρόντων 
τε χαὶ ἀπόντων, αἵρεσίς τε καὶ πόϑος καὶ κτῆσις καὶ χρῆσις καὶ 
διαμονή. 

Διὸ καὶ ἄχραντον τὴν ψυχὴν ἔχειν χρὴ καὶ ἀμίαντον εἰλικρινῶς 
τὸν προσομιλοῦντα τῷ ϑεῷ, μάλιστα μὲν ἀγαϑὸν τελέως ἑαυτὸν 
ἐξειργασμένον, εἰ δὲ un, κἂν προκόπτοντα ἐπὶ τὴν γνῶσιν καὶ ἐφιέ- 
uevov αὐτῆς, τῶν δὲ τῆς κακίας ἔργων τέλεον ἀπεσπασμένον. ἀλλὰ 
καὶ τὰς εὐχὰς ἁπάσας ἐπιεικῶς ἅμα καὶ μετ᾽ ἐπιεικῶν ποιεῖσϑαι 
πρέπον ἐστίν" σφαλερὸν γὰρ τοῖς ἑτέρων ἁμαρτήμασι συνεπιγράφε- 


1 τιμήσας] vielleicht τηρήσας Μὰ 2 χρῆσιν L! zujowL* 4 (ἂν) Di 
6 τιμώῃ ἂν ὕς γε Heyse τιμώμενός τε, τιμῶν ἣν ὕς γε Jackson, Journ. of Phi- 
lol. 28 (1900) 8.183. 8 ἐπιγεννηματικὸν Routh, Thes. ΠΠ p. 1551 ἐπιγενηματικὸν L 
13 ὄντων] ὕσον St ἕν τι τῶν oder ὁτιοῦν τῶν Hort ἕν τῶν Jackson 16 ÖAyumu 
Ι, Ὀλυμπίαν 17 πισσαίουϊ, 21 ἑαυτοῦ Sy ἑαυτὸν, 23 συναίρεται Hort 
συναιρεῖται L (vgl. Strom. VII 103, 4) τὴν τελειοτάτην σωτηρίαν Heyse τὴν τε- 
λειότητα τὴν σωτηρίαν 1, τὴν τελειότητα τῆς σωτηρίας Ma 26 διανομή Ma 
29 χἂν] χαὶ Ma 


48,1 


19 


309 8 


49,1 


τῷ 


10 


20 


90 


Stromata VII. Cap. VII. 48, 1—Cap. VIII. 50, 4. 37 


σϑαι. περὶ τούτων ἄρα ὁ γνωστικὸς καὶ συνεύξεται τοῖς κοινότερον 
πεπιστευκόσι, περὶ ὧν καὶ συμπράττειν καϑήκει. ἅπας δὲ ὁ βίος 
αὐτοῦ πανήγυρις ἁγία. αὐτίκα ϑυσίαι μὲν αὐτῷ εὐχαί τε καὶ αἶνοι 
καὶ αἱ πρὸ τῆς ἑἕστιάσεως ἐντεύξεις | τῶν γραφῶν, ψαλμοὶ δὲ καὶ 
ὕμνοι παρὰ τὴν ἑστίασιν πρό TE τῆς κοίτης, ἀλλὰ χαὶ νύχτωρ εὐχαὶ 
πάλιν. διὰ τούτων ἑαυτὸν ἑνοποιεῖ τῷ »ϑείῳ χορῷς, ἐκ τῆς συνε- 
χοῦς μνήμης εἰς ἀείμνηστον ϑεωρίαν ἐντεταγμένος. τί δ᾽; οὐ καὶ 
τὴν ἄλλην ϑυσίαν τὴν κατὰ τοὺς δεομένους ἐπίδοσιν καὶ δογμάτων 
καὶ χρημάτων γιγνώσκει; καὶ μάλα. ἀλλὰ τῇ διὰ στόματος εὐχῇ οὐ 
πολυλόγῳ χρῆται, παρὰ τοῦ κυρίου καὶ ἃ χρὴ αἰτεῖσϑαι μαϑών. ἐν 
παντὶ τοίνυν τύπῳ, οὐχ ἄντιχρυς δὲ οὐδὲ ἐμφανῶς τοῖς πολλοῖς 
εὐξεται" ὃ δὲ καὶ περιπάτῳ χρώμενος καὶ ὁμιλίᾳ καὶ ἡσυχίᾳ καὶ ἄνα- 
γνώσει καὶ τοῖς ἔργοις τοῖς κατὰ λόγον χατὰ πάντα τρόπον εὔχεται" 
κἂν ἐν αὐτῷ »τῷ ταμιείῳς τῆς ψυχῆς ἐννοηϑῇ μόνον καὶ »ἀλαλήτοις 
στεναγμοῖς ἐπικαλέσηται τὸν πατέρας, ὃ δὲ ἐγγὺς καὶ ἔτει λαλοῦντος 
πάρεστιν. τριῶν δ᾽ ὄντων πάσης πράξεως τελῶν διὰ μὲν τὸ χαλὸν 
καὶ τὸ συμφέρον πάντα ἐνεργεῖ, τὸ δὲ ἐπιτελεῖν διὰ τὸ ἡδὺ τοῖς 
τὸν κοινὸν βίον διώκουσιν καταλιμπάνει. 


es en > ’ = ’ 
VII. Πολλοῦ γε δεῖ τὸν ἐν τοιαύτῃ εὐσεβείᾳ ἐξεταζόμενον πρό- 5 


Ξ \ ’ , \ δ ἢ u x 
χειρον εἶναι περί τὲ τὸ φευσασϑαι περί TE τὸ ὁμοσαι. ορχος μὲν 
ς x 
γάρ ἐστιν ὁμολογία καϑορισ στικὴ μετὰ προσπαραλήψεως ϑείας. ὁ δὲ 
ἅπαξ πιστὸς πῶς ἂν ξαυτὸν ἄπιστον “παράσχοι, οὑς καὶ ὕρκου δεῖσϑαι. 
οὐχὶ δὲ ἐμπέδως καὶ χαϑωρισμένως ὅρκον εἶναι τούτῳ τὸν βίον; ζῇ 
’ x x - ς ’ > \ 
τε καὶ πολιτεύεται καὶ TO πιστὸν τῆς ὁμολογίας ἐν ἀμεταπτώτῳ καὶ 
ς ’ ’ ΄, \ ’ > Sue - ’ “- m 
ἑδραίῳ δείκνυσι βίῳ τὸ καὶ Aoym. εἰ δὲ ἐν τῇ κρίσει τοῦ δρῶντος 
\ - 3 = > N - ’ > IE. 
καὶ λαλοῦντος τὸ ἀδικεῖν, οὐχὶ δὲ ἐν τῷ πάϑει κεῖται τοῦ ἀδικου- 
” > ’ > Ξ \ er ΕΘ 
μένου, OVTE ψεύσεται οὐτε ἐπιορχήσει ος ἀδικῶν τὸ ϑεῖον, τοῦτο 
’ > ’ « 4 > EEE > > por \ x Ei 23 
pvosı ἀβλαβες ὑπάρχειν εἰδώς ἀλλ᾽ οὐδὲ διὰ Tor πλησίον WEVUGETEL 
% 
N παραβήσεταί τι, ὃν γε ἀγαπᾶν. με μάϑηκεν, κἂν μὴ συνήϑης τυγχάνῃ" 
δι᾿ ἑαυτὸν δὲ ἄρ᾽ ἔτι μᾶλλον οὔτε ψεύσεται οὔτε ἐπιορκήσει, εἴ γε 


6 vgl. Plato Phaedr. p. 247 A 9f vgl. Matth. 6, 7 10 vgl. Matth. 
6, 9—13 11f Matth. 6, 5 14 Matth. 6, 6 zu ἐννοηϑῇ νοὶ. S.31, 13 mit 
Anm. 14 vgl. Röm. 8, 26; I Petr. 1, 17 15 vgl. Psal. 144, 18. (ἐγγύς) 
15f vgl. Jes. 58, 9 16f vgl. Chrysipp Fr. mor. 20ff Arnim 2Sf vel. Matth. 
19, 19 


1 χοινότερον (vgl. χοινὴ πίστις Strom. IV 100, 6; V 26, 1) Ma χαινότερον L 
ὅ τε He γε L 17 ἐπιτελεῖν {τι} Μὰ ἕν τι τελεῖν Hort 11 διὰ τὸ ἡδὺ τοῖς 
τὸν Heyse, Hort διὰ τὸν δύσοιστον L 901 adızovusvov Lowth διαχονουμκένου 1, 
διαπονουμένου Heyse, Ma 


6 


10 


οι 


2 
οι 


38 Clemens. 


Μ yr „ ς " c ᾿ > > 2. δι > 

ἑκὼν οὐκ ἂν ποτε ἄδικος εἰς Eavrov εὐρεϑείη. ἀλλ΄ οὐδὲ ὀμεῖται, 

u x - [4 x κ᾿ x - > 

ἐπὶ μὲν τῆς συγκαταϑέσεως μόνον τὸ »val«, ἐπὶ δὲ τῆς ἀρνήσεως τὸ 
ὟΝ ’ ’ ᾿ > ’ ’ [7 

τοῦς προελόμενος τάσσειν | ἐπίρρημα. ὀμνύναι γάρ ἐστι τὸ 00xov ἢ 


τοίνυν αὐτῷ ἤτοι τῇ συγκαταϑέσει ἢ τῇ ἀρνήσει προσϑεῖναι τὸ 
»ἀληϑῶς λέγως« εἰς παράστασιν τῶν μὴ διορώντων αὐτοῦ τὸ βέβαιον 
τῆς ἀποχρίσεως. ἔχειν γάρ, οἶμαι, χρὴ πρὸς μὲν τοὺς ἔξω τὸν βίον 
ἀξιόπιστον, ος μηδὲ 00x20» αἰτεῖσϑαι, πρὸς ἑαυτὸν δὲ καὶ τοὺς συν- 
ιέντας εὐγνωμοσύνην, ἥτις ἐστὶν ἑκούσιος δικαιοσύνη. αὐτίκα EVOQ- 
κος μέν, οὐ μὴν εὐεπίφορος ἐπὶ τὸ ὀμνύναι 6 γνωστικός, ὅ γε σπα- 
vis ἐπὶ τὸ ὀμνύναι ἀφιχνούμενος, οὕτως μέντοι. ὡς ἔφαμεν. καίτοι 
τὸ ἀληϑεύειν κατὰ τὸν ὅρκον μετὰ συμφωνίας τῆς κατὰ τὸ ἀληϑὲς 
γίνεται" τὸ εὐορκεῖν οὖν συμβαίνει κατὰ τὴν κατόρϑωσιν τὴν ἐν τοῖς 
καϑήχουσιν. ποῦ τοίνυν ἔτι τοῦ ὄρχου χρεία τῷ κατὰ ἄκρον ἀλη- 


- , - ς \ 3 > - in ς 
ϑείας βιοῦντι; ὃ μὲν οὖν μηδὲ ὀμνὺς πολλοῦ γε δεῖ ἐπιορκήσει, ὁ δὲ 


μηδὲν παραβαίνων τῶν κατὰ τὰς συνϑήχας οὐδ᾽ ἂν ὀμόσαι πώποτε, 
ὕπου γε τῆς τε παραβάσεως καὶ τῆς ἐπιτελέσεως ἐν τοῖς ἔργοις ἡ 
χύρωσις, ὥσπερ ἀμέλει τὸ ψεύδεσθαι καὶ τὸ ψευδορκχεῖν ἐν τῷ λέγειν 
καὶ τῷ ὀμνύναι παρὰ τὸ καϑῆκον. ὁ δὲ δικαίως βιοὺς μηδὲν παρα- 
βαίνων τῶν καϑηκόντων, ἔνϑα ἡ κρίσις ἡ τῆς ἀληϑείας ἐξετάζεται, 
τοῖς ἔργοις εὐορκεῖ" παρέλκει τοίνυν αὐτῷ τὸ κατὰ τὴν | γλῶτταν 
μαρτύριον. “πεπεισμένος οὖν πάντῃ τὸν ϑεὸν εἶναι πάντοτε καὶ αἱ- 
δούμενος μὴ ἀληϑεύειν ἀνάξιόν τε αὐτοῦ τὸ ψεύδεσϑαι γινώσκων, 
τῇ συνειδήσει τῇ ϑείᾳ καὶ τῇ ἑαυτοῦ ἀρκεῖται μόναις" καὶ ταύτῃ 
οὐ ψεύδεται οὐδὲ παρὰ τὰς συνϑήκας τι ποιεῖ, ταύτῃ δὲ οὐδὲ Ou- 
νυσιν 0020» ἀπαιτηϑεὶς οὐδὲ ἔξαρνός ποτε γίνεται, ἵνα μὴ ψεύσηται, 
χἂν ἐναποϑνήσχῃ ταῖς βασάνοις. 

IX. Πλεῖον δέ τι καὶ μᾶλλον ἐπιτείνει τὸ γνωστικὸν ἀξίωμα ὃ 
τὴν προστασίαν τῆς τῶν ἑτέρων διδασκαλίας ἀναλαβών, τοῦ μεγίστου 
ἐπὶ γῆς ἀγαϑοῦ τὴν οἰχονομίαν λόγῳ TE καὶ ἔργῳ ἀναδεξάμενος, de 
ἧς πρὸς τὸ ϑεῖον συνάφειάν τε καὶ κοινωνίαν ἐμμεσιτεύει. ὡς δὲ 
οἱ τὰ ἐπίγεια ϑρησχεύοντες τοῖς ἀγάλμασι καϑάπερ ἐπαΐουσι προῦ- 


2f vgl. Matth. 5, 37; Jak. 5, 12 


1 ὀμεῖται Heyse, Hort οἴεται L ὄμνυται Ῥὸ 4 x Schw; etwa {εὐχὴν St 
προφέρεσϑαι Höschel παραστατιχῆς Hort Β8 συνιέντας (vgl. Prov. 8, 9)] συν- 
övrag Sy 13 εὐορχεῖν He εὑρεῖν L 15 der Sy L ἐπιορχήσειν Di 
18 τὸ — τὸ] τοῦ — τοῦ Ma 19 τῷ ὀμνύναι Po τὸ ὀμνύναι L 22 πάντοτε 

δὲ Schw 23 αὐτοῦ καταψεύδεσθαι Wi τὸ Höschel χαὶ L 25 οὐδὲ! St 
οἴτε L_ ποιεῖ Schw ποιεῖται L 80 γῆς Sy τῆς L 


5 


862 P 
[4] x ᾿ ᾿ - 
* ὡς ἂν 00x0V ἀπὸ διανοίας προσφέρεσϑαι παραστατιχῶς. ἀρκεῖ 51,1 


3108 


Yin 


10 


20 


Stromata VII. Cap. VIII. 50,5 


» 9. 99 


εὔχονται, τὰς βεβαίας ἐπὶ τούτων τιϑέμενοι συνϑήχας, οὕτως ἐπὶ 
τῶν ἐμψύχων ἀγαλμάτων, τῶν ἀνϑρώπων, ἡ μεγαλοπρέπεια τοῦ 
λόγου ἡ ἀληϑὴς πρὸς τοῦ ἀξιοπίστου παραλαμβάνεται διδασκάλου, 
καὶ ἡ εἰς τούτους δὐεργεσία Fe αὐτὸν ἀναφέρεται τὸν: κύριον, οὗ κατ᾽ 
εἰχόνα παιδεύων ὁ 
zawiLov εἰς σωτηρίαν τὸν κατηχούμενον ER ος γὰρ τὸν 
σίδηρον Ἄρην προσαγορεύουσιν Ἕλληνες καὶ τὸν οἶνον Διόνυσ σον χατά 
τινὰ ἀναφοράν, οὕτως ὃ γνωστιχύς, ἰδίαν σωτηρίαν ἡγούμενος τὴν 
τῶν πέλας ὠφέλειαν, & ἄγαλμα ἔμψυχον εἰκότως ἐ ἂν τοῦ κυρίου λέγοιτο, 
οὐ κατὰ τὴν τῆς μορφῆς ἰδιότητα, ἀλλὰ χατὰ τὸ τῆς δυνάμεως σύμ- 
βολον καὶ κατὰ τὸ τῆς κηρύξεως ὁμοίωμα. 

Πᾶν ἄρα ὅτιπερ ἂν ἐν νῷ, τοῦτο καὶ ἐπὶ γλώσσης φέρει πρὸς 
τοὺς ἐπαΐειν ἀξίους ἐκ τῆς συγκαταϑέσεως, ἱκαὶ] ἀπὸ γνώμης λέγων 
ἅμα καὶ βιούς. ἀληϑῆ τε γὰρ ΠΌΡΟΝ ἅμα καὶ ἀληϑεύει, πλὴν εἰ μή 
ποτε ἐν ϑεραπείας μέρει, καϑ ἅπερ ἰατρὸς πρὸς νοσοῦντας ἐπὶ σωτηρίᾳ 
τῶν καμνόντων, ψεύσεται ἢ ψεῦδος ἐρεῖ κατὰ τοὺς σοφιστάς. αὐτίκα 
Τιμόϑεον ὁ γενναῖος περιέτεμεν ἀπόστολος, κεκραγὼς καὶ γράφων 
περιτομὴν τὴν χειροποίητον οὐδὲν ὠφελεῖν; ἀλλ᾿ ἵνα μή, ἀϑρόοως 
ἀποσπῶν τοῦ νόμου πρὸς τὴν ἐκ πίστεως τῆς καρδίας περιτομήν, 
ἀφηνιάζοντας ἔτε τοὺς ἀκροωμένους τῶν Ἑβραίων ἀπορρῆξαι τῆς 
συναγωγῆς ἀναγκάσῃ, συμπεριφερόμενος Ιουδαίοις »Ἱουδαῖος ἐ γένετο, 
ἵνα πάντας κερδήσῃ«. ὁ τοίνυν μέχρι τῆς συμπεριφορᾶς [διὰ τὴν 
τῶν πέλας σωτηρία» ] συγχαταβαίνον ψιλῆς διὰ τὴν τῶν δι᾿ οὖς 
συμπεριφέρεται σωτηρίαν, οὐδεμιᾶς ὑποχρίσεως διὰ τὸν ἐπηρτημένον 


5 τοῖς δικαίοις ἀπὸ τῶν ζηλούντων κίνδυνον μετέχων, οὗτος οὐδαμῶς 


ἀναγκάζεται" ἐπὶ δὲ τῶν πλησίον ὠφελείᾳ μόνῃ ποιήσει τινά, ἃ οὐχ 
ἂν προηγουμένως αὐτῷ πραχϑείη, εἰ μὴ δι᾽ ἐκείνους ποιοίη. οὗτος 
ἑαυτὸν ἐπιδίδωσιν ὑπὲρ τῆς ἐκκλησίας, ὑπὲρ τῶν γνωρίμων | οὺς 


4 vgl. Matth. 25, 40 7 vgl. Protr. 64, 5 14—18 ὁ γνωστικὸς ἀληϑῆ τε 
ἅμα φρονεῖ καὶ --- ὠφελεῖν Sacr. Par. 207 Holl 14—16 vgl. Plato Rep. III p. 359 B 
ἀνϑρώποις χρήσιμον (τὸ ψεῦδος) ὡς ἐν φαρμάκου εἰδει. Υ̓ p. 459 CD τῷ ψεύδει 
καὶ τῇ ἀπάτῃ κινδυνεύει ἡμῖν δεήσειν χρῆσϑαι τοὺς ἄρχοντας En’ ὠφελείᾳ τῶν 
ἀρχομένων. Philo De Cherub. 14f (Ip. 111 Μὴ) τὸ μὴ καϑῆκον ἔστιν ὅτε δρᾶται 
χαϑηχόντως" οἷον... τὸ τῷ κάμνοντι μὴ ἀληϑεῦσαι τὸν ἰατρὸν κενοῦν ἢ τέμνειν 
ἢ χαίειν διεγνωχότα ἐπ᾽ ὠφελείᾳ τοῦ νοσοῦντος. Orig. c. Cels. IV 15; Hom. in 
Jerem. 20, 3 p. 180, 8 Klost. 16 vgl. Gell. XI 11 inter wmendacium dicere et 
mentiri distat 17 vgl. Act. 16, 3 18 vgl. Eph. 2, 11; Röm. 2, 25 19 vgl. 
Röm. 2, 29; 3, 30 Dil Kor. 9, 191 


13 [zei] ἀπὸ γνώμης St καὶ ἀπαρνήσεως Schw 15 πρὸς < Sacr. Par. 
16 αὐτίχα] + γ᾽ οὖν Sacr. Par. 20 ἔτι Sy ἐπὶ 1 221 [διὰ τὴν τῶν πέλας 
σωτηρίαν] Po 25 μετέχειν [οὗτος] Schw οὐδαμῶς (οὐδὲν St 


ιρυϑμίξει > 


φι 


804 P 


40 


> x 
GUTOS 


ἀγάπης 


> n# 
5 ἐν λογῷῳ, 


nt > > ’ - 
λόγος, ἀλλ᾽ εἰς κακίαν ἐνεργεῖ. 


= ’ 
10 zavrogs, 


»ἐγέννησενε 
ἄχραν οἰκονομίαν τοῦ φιλανϑρώπου χαὶ φιλοϑέου παιδευτοῦ δυνα- 
μένοις, εἰς παράστασιν τῆς ἀληϑείας τῶν λόγων, εἰς ἐνέργειαν τῆς 
ἀδούλωτος οὗτος ἐν φόβῳ, ἀληϑὴς 
μηδὲ ἐν τῷ προφοριχῷ λόγῳ ψεύ- 
σάσϑαι ϑέλων ποτὲ κἀν τούτῳ τὸ ἀναμάρτητον πάντοτε κατορϑῶν, 
ἐπεὶ τὸ φεῦδος αὐτό, ἅτε μετά τινος δόλου εἰρημένον, οὐχ ἀργός ἐστι 
πάντοϑεν ἄρα μαρτυρεῖ τῇ ἀληϑείᾳ 
μόνος ὃ γνωστιχὺς καὶ ἔργῳ καὶ A070" ἀεὶ γὰρ κατορϑοῖ ἐν πᾶσι 


τῆς πρὸς 


ἐν πίστει, 


τὸν κύριον. 
x ’ 
χαρτεριχὸς ἐν XOVO, 


Clemens. 


> 
εἰς 


ὑπόδειγμα τοῖς διαδέξασϑαι τὴν 


x “7 \ ϑιω x Dur me - 
καὶ ἐν λογῳ καὶ ἐν πράξει καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐννοίᾳ. 


Αὕτη μὲν οὐν, ὡς ἐν ἐπιδρομῇ φάναι, ἡ τοῦ Χριστιανοῦ ϑεοσέβεια. 
εἰ δὴ καϑηκόντως ταῦτα ποιεῖ καὶ χατὰ λόγον τὸν ὀρϑόν, εὐσεβῶς 
εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει. μόνος ἂν εἴη τῷ ὄντι 


ποιεῖ χαὶ δικαίως. 


εὐσεβής τε καὶ δίκαιος καὶ ϑεοσεβὴς ὃ γνωστικός. οὐχ ἄρα ἄϑεος ὃ 
5 Χριστιανός (τουτὶ γὰρ ἢ» τὸ προχείμενον ἐπιδεῖξαι τοῖς φιλοσόφοις), 
ὥστε οὐδὲν κακὸν ἢ αἰσχρόν, 0 ἐστιν ἄδικον, κατὰ μηδένα τρόπον 
ἀκολούϑως τοίνυν οὐδὲ ἀσεβεῖ, ἀλλ᾽ ἢ μόνος τῷ 
ὄντι ϑεοσεβεῖ ὁσίως καὶ προσηκόντως, τὸν ὄντως ὄντα ϑεὸν πανὴη- 
γεμόνα καὶ (rau ἡβασιλέα καὶ παντοχράτορα κατὰ τὴν ἀληϑῆ ϑεοσέ- 
20 βειαν ὁσίως προστρεπόμενος. 
X. Ἔστιν γάρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἡ γνῶσις τελείωσίς τις ἀνϑρώπου 

ος ἀνϑρώπου, διὰ τῆς τῶν ϑείων ἐπιστήμης συμπληρουμένη κατά 
TE τὸν τρόπον καὶ τὸν βίον καὶ τὸν λόγον, σύμφωνος καὶ ὁμόλογος 
διὰ ταύτης γὰρ τελειοῦται ἡ πίστις, 


ἐνεργήσει ποτέ. 


ἑαυτῇ τε καὶ τῷ ϑείῳ λόγῳ. 


25 ος τελείου τοῦ πιστοῦ ταύτῃ μόνος γιγνομένου. πίστις μὲν οὖν 
ἐνδιάϑετόν τί ἐστιν ἀγαϑόν, καὶ ἄνευ τοῦ ξητεῖν τὸν ϑεὸν ὁμολο- 
γοῦσα εἶναι τοῦτον καὶ δοξάζουσα ὡς ὄντα. ὅϑεν χρή, ἀπὸ ταύτης 
ἀναγόμενον τῆς πίστεως καὶ αὐξηϑέντα ἐν αὐτῇ χάριτι τοῦ ϑεοῦ, 
τὴν περὶ αὐτοῦ κομίσασϑαι ὡς οἷόν τέ ἐστιν γνῶσιν. γνῶσιν δὲ 

80 σοφίας τῆς κατὰ διδασκαλίαν ἐγγινομένης διαφέρειν φαμέν. ἡ μὲν 
γάρ τί ἐστι γνῶσις, ταύτῃ πάντως καὶ σοφία τυγχάνει, ἢ δέ τι σοφία, 

ἐν μόνῃ γὰρ τῇ τοῦ προφορικοῦ λόγου * τὸ τῆς 


οὐ πάντως γνῶσις. 


σοφίας 


1 vgl. I Kor. 4, 15 


αὐτὸ 1,1 αὐτὸ τε L* 


» 
ονομα 


φαντάζεται. 


πλὴν ἀλλὰ τὸ μὴ διστάσαι περὶ ϑεοῦ, 


8 vgl. Joh. 5, 33; 18, 37 24 vgl. Jak. 2, 22 


19 (nau)ßaou.ta« Wi; vgl. 5. 12,20 20 προστρε- 


πόμενος Ἐς Morellus (Collect.) προτρεπόμενος L 22 dvdownov! Po ἀνθρώπῳ L 
31 ταύτῃ Sy τοῦτο, 32 λόγου {χρήσει oder (χώρᾳ) 


807 ἡ μὲν --- ἡ δέ], 


St λόγου 


διδαχῇ 


oder 


'παραδύσει 


oder 


ἐνεργείᾳ; Schw 


54,1 


>51 


[Ὁ 


er; 


or 


Per 
ee 


a un 


Bar 


10 


20 


80 


Stromata VII. Cap. IX. 53, 6—Cap. X. 57,1. 41 


πιστεῦσαι δὲ ϑεμέλιος γνώσεως, ἄμφω de ὁ Χριστός, ὁ τε ϑεμέλιος 
ἥ τε ἐποικοδομή, δι᾿ οὗ καὶ ἡ ἀρχὴ χαὶ τὰ τέλη. καὶ τὰ μὲν ἄκρα 
οὐ διδάσκεται, 7 τε ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος, πίστις 0 καὶ = ἀγάπη, ἡ 
γνῶσις δὲ ἐκ παραδόσεως ἀξίους 
σφᾶς αὐτοὺς τῆς διδασκαλίας παρεχομένοις οἷον παρᾶχα εταϑήκη 3 
ἐγχειρίζεται, ἀφ᾽ ἧς τὸ τῆς ἀγάπης ἀξίωμα ἐχλάμπει ἐκ φωτὸς εἰς 
φῶς. εἴρηται γὰρ »τῷ ἔχοντι προστεϑήσεταις, τῇ μὲν πίστει ἡ γνῶ- 
σις, τῇ δὲ γνώσει ἡ ἀγάπη, τῇ ἀγάπῃ δὲ ἡ κληρονομία. γίνεται δὲ ὅ 
τοῦτο, ὁπόταν τις χρεμασϑῇ τοῦ κυρίου διά τε πίστεως διά τε γνο- 
0805 διά τε ἀγάπης καὶ συναναβῇ αὐτῷ ἔνϑα ἐστὶν ὁ τῆς πίστεως 
ἡμῶν καὶ ἀγάπης ϑεὸς καὶ φρουρός᾽ ὅϑεν ἐπὶ τέλει ἡ γνῶσις παρα- 
δίδοται τοῖς εἰς τοῦτο ἐπιτηδείοις καὶ ἐγκρίτοις διὰ τὸ πλείονος 
παρασχευῆς καὶ προγυμνασίας δεῖσϑαι καὶ πρὸς τὸ ἀκούειν τῶν λεγο- 
μένων καὶ εἰς χαταστολὴν βίου zei εἰς τὸ ἐπὶ πλέον τῆς κατὰ νόμον 
δικαιοσύνης zart’ ἐπίτασιν προεληλυϑέναι. αὕτη πρὸς τέλος ἄγει 
τὸ ἀτελεύτητον καὶ τέλειον, προδιδάσχουσα τὴν ἐσομένην ἡμῖν κατὰ 
τὸν ϑεὸν μετὰ ϑεῶν δίαιταν, ἀπολυϑέντων ἡμῶν κολάσεως καὶ 
τιμωρίας ἁπάσης, ἃς ἐκ τῶν ἁμαρτημάτων εἰς παιδείαν ὑπομένομεν 
σωτήριον" us$’ ἣν ἀπολύτρωσιν τὸ γέρας καὶ αἱ τιμαὶ τελειωϑεῖσιν 
drodidovzas, πεπαυμένοις μὲν τῆς καϑάρσεος, πεπαυμένοις δὲ καὶ 
λειτουργίας ng ἄλλης, κἂν ἁγία ῃ καὶ ἐν ἁγίοις" ἔπειτα καϑαροὺς 
τῇ καρδίᾳ γενομένους κατὰ τὸ προσεχὲς τοῦ κυρίου προσμένει τῇ 
ϑεωρίᾳ τῇ ἀιδίῳ ἀποκατάστασις. καὶ ϑεοὶ τὴν προσηγορίαν κέχλην- 
ται, [οἷ σύνϑρονοι τῶν ἄλλων ϑεῶν, τῶν ὑπὸ τῷ σωτῆρι πρώτων 
τεταγμένων, γενησόμενοι. ταχεῖα τοίνυν εἰς χάϑαρσιν ἡ γνῶσις καὶ 
ἐπιτήδειος εἰς τὴν ἐπὶ τὸ χρεῖττον εὐπρόσδεχτον μεταβολήν. ὅϑεν 
καὶ ῥᾳδίως εἰς τὸ συγγενὲς τῆς ψυχῆς ϑεῖόν τε καὶ ἅγιον μετοικίζξει 
καὶ διά τινος οἰχείου φωτὸς διαβιβάξει τὰς προχοπὰς τὰς μυστικὰ 

τὸν ἄνϑρωπον, ἄχρις ἂν εἰς τὸν κορυφαῖον ᾿ἀποκαταστήσῃ τῆς ἀνα- 
παύσεως τόπον, τὸν χκαϑαρὸν τῇ καρδίᾳ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον 
ἐπιστημονικῶς καὶ καταληπτιχῶς τὸν ϑεὸν ἐποπτεύειν διδάξασα. 


11 vgl. Ephes. 2, 20 3 vgl. Ignat. Ephes. 14 ἀρχὴ μὲν πίστις, τέλος δὲ 
ἀγάπη 7 vgl. Strom. 1 108, 2 mit Anm. u. Resch, Agrapha? S «11 14 vgl. 
Matth. 5, 20; Röm. 10,5 18 γρὶ. Hebr. 195,7, 917 vgl. Matth.5,8S 22f vgl. 


S. 9, Sf 23f vgl. Psal. 81, 6 30f vgl. Matth. 5, S; I Kor. 13, 12 


3 διδάσκεται taı bei Zeilenwechsel L 4f τοῖς — παρεχομένοις Hervet 
τοὺς — παρεχομένους L 5 αὐτοὺς Di ἑαυτοὺς L 9 ἐχχρεμασϑῇ Ma vgl. 
QDS 2 18 τὸ Hort τοῦ L 15 ἐπίτασιν (vgl. Strom. 1Π 82, 4) Schw ἐπίστα- 
σιν L 17 τὸν ϑεὸν St τῶν ϑεῶν L ϑεὸν Sy DIL χαϑαροὺς — γενομένους 
Heyse χαϑαροῖς --- γενομένοις L DIL χέχληνται Li χέκληται L* 24 [οἱ] 
Heyse 98 διαβιβάξζει L! μεταβιβάζει ΤΆ (eig) τὰς προχοπὰς Heyse 


0 


φὶ «ἱ 


10 


20 


ἘΞ. ς ΄ x x > ς ar πὸ 5} x m x 
γυσὲν ὁ προφητῆς" κατὰ παραδρομὴν (δ᾽), oc ἔοικεν, ἡμῖν ϑεον εἰναι τὸν 


are a5 


42 Clemens. 


ἐνταῦϑα γάρ που τῆς γνωστικῆς ψυχῆς ἡ τελείωσις, πάσης καϑάρ- 5 
σεώς τε καὶ λειτουργίας ὑπεκβᾶσαν σὺν τῷ κυρίῳ γίγνεσϑαι, ὅπου 
ἐστὶ» προσεχῶς ὑποτεταγμένη. ἡ μὲν οὖν πίστις σὐντομός ἐστιν, ος 8 
εἰπεῖν, τῶν κατεπειγόντων γνῶσις, ἡ γνῶσις δὲ ἀπόδειξις τῶν διὰ πί- 
στεῶς παρειλημμένων ἰσχυρὰ 1 καὶ βέβαιος, διὰ τῆς κυριακῆς διδασκαλίας 866 P 
ἐποιχοδομουμένη τῇ πίστει εἰς τὸ ἀμετάπτωτον καὶ μετ᾽ ἐπιστήμης 
[καὶ] zarainarov παραπέμπουσα. zei μοι δοκεῖ πρώτη τις εἶναι 4 
μεταβολὴ σωτήριος ἡ ἐξ ἐϑνῶν εἰς πίστιν, ὡς προεῖπον, δευτέρα δὲ 
ἡ ἐκ πίστεως εἰς γνῶσιν" ἣ δέ, εἰς ἀγάπην περαιουμένη, ἐνθένδε ἤδη 
φίλον φίλῳ τὸ γιγνῶσκον τῷ γιγνωσκομένῳ παρίστησιν. καὶ τάχα 5 
ὁ τοιοῦτος ἐνθένδε ἤδη προλαβὼν ἔχει τὸ »ἰσάγγελοςς εἶναι. μετὰ 
γοῦν τὴν ἐν σαρκὶ τελευταίαν ὑπεροχὴν ἀεὶ κατὰ τὸ προσῆκον ἐπὶ 
τὸ χρεῖττον μεταβάλλων, εἰς τὴν πατρῴαν αὐλὴν ἐπὶ τὴν κυριακὴν 
ὄντως διὰ τῆς ἁγίας ἑβδομάδος ἐπείγεται μονήν, ἐσόμενος, ὡς εἰπεῖν, 
φῶς ἕστὸς καὶ μένον ἀιδίως, πάντῃ πάντως ἄτρεπτον. 

Ὁ πρῶτος τῆς κυριακῆς ἐνεργείας τρόπος τῆς εἰρημένης ἡμῖν ὅ8,1 
κατὰ τὴν ϑεοσέβειαν ἀμοιϑῆς δεῖγμα. πολλῶν ὅσων μαρτυρίων ὁ»ν- 
τῶν παραστήσομαι ἕν κεφαλαιωδῶς πρὸς τοῦ προφήτου “4αβὶδ ὧδέ 
πῶς εἰρημένον" »τίς ἀναβήσεται εἰς τὸ 0005 τοῦ κυρίου; ἢ τίς στήσε- 3 
ται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; ἀϑῷος χερσὶ χαὶ καϑαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὃς 
00% ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ οὐδὲ ὥμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ 
πλησίον αὐτοῦ" οὗτος λήψεται εὐλογίαν παρὰ κυρίου καὶ ἐλεημοσύνην 
παρὰ ϑεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων τὸν κύριον, ζητούν- 
τῶν τὸ πρόσωπον τοῦ ϑεοῦ Ἰακώβ.« συντόμως, οἶμαι, τὸν γνωστικὸν ἐμή- 8 


- 2 ‚co ς \ ’ > x - -- 3 ’ 
σωτῆρα ἀπέδειξεν ὁ Δαβὶδ »πρόσωπον« αὐτὸν εἰπὼν »τοῦ ϑεοῦ Ἰακώβε, 
x > a ‚ x ἦν Ri = r x Fa ἘΡΕ 
τον εὐαγγελισάμενον καὶ διδάξαντα περὶ τοῦ πατρὸς. dıo καὶ ὁ ἀπο- 4 


1f vgl. I Thess. 4, 17 3—9 ἡ μὲν πίστις — περαιουμένη Sacr. Par. 268 
Holl 3—5 ἡ μὲν πίστις — βέβαιος Antonius Melissa p. 3 Gesner; Cat. zu Hebr. 
11,1 mn Ambr. E. 2. mf. 4f vgl. Strom. II 48, 1 7—10 vgl. Strom. IV 53,1 

8 προεῖπον vgl. 8. 34, 24f 11 vgl. Luk. 20, 36 13 vgl. Joh. 14, 2 
13f vgl. Strom. V 106, 2—4; Exec. ex Theod. 63, 1 ἡ μὲν οὖν τῶν nvevuarızav 
ἀνάπαυσις [ἐν κυριακῇ] ἐν ὀγδοάδι, ἢ χυριακὴ ὀνομάζεται 15 vgl. Strom. I 
103, 6 τὸ ἑστὸς zal μόνιμον τοῦ ϑεοῦ καὶ τὸ ἄτρεπτον αὐτοῦ φῶς καὶ ἀσχημά- 
τιστον 19—24 Psal. 23, 3—6 26 vgl. Paed. I 57, 2; Strom. V 34, 1 Anm,; 
Exc. ex Theod. 10, 6; 12, 1; 23, 5 


1f πάσας καϑάρσεις --- ὑπερβᾶσαν Hort 2 ὑπεχβᾶσαν (oder ὑπερζανα)βᾶ- 
cav) St ὑπερβᾶσαν L 59: ὕπου ἔστιν, προσεχῶς ὑποτεταγμένην Hort 4 ἡ «- 
Cat. 5 βεβαία Ant. Mel. Cat. 7 [χαὶ] Sy χαταληπτιχὸν Po ληπτὸν Sacr. 
Par. 8 ws προεῖπον < Sacr. Par. 15 ἀιδίως Po ἰδίως L 17 πολλῶν (δ᾽) 
Di μαρτυριῶν L 25 vielleicht -(zal) κατὰ Ma δ᾽ Schw, Wi 27 πα- 
τρός Hort πὺς L (vgl. Strom. V 1, 1) 


Stromata VII. Cap. X. 57, 2—Cap. ΧΙ. 60, 1. 43 


στολος »χαρακτῆρα τῆς δόξης τοῦ πατρὸες τὸν υἱὸν προσεῖπεν, τὸν 
τὴν ἀλήϑειαν περὶ τοῦ ϑεοῦ διδάξαντα καὶ χαραχτηρίσαντα ὅτι ,ϑεὸς 
καὶ πατὴρ εἷςε καὶ μόνος ὃ παντοκράτωρ, »ὃν οὐδεὶς ἔγνω εἰ μὴ ὁ 
υἱός, καὶ ᾧ ἐὰν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃς. ἕνα δὲ εἶναι τὸν ϑεὸν διὰ τοῦ 5 
5 »ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ ϑεοῦ Ἰαχῶβε μεμήνυται, ὃν »μόνονε« 
ὄντα ϑεὸν πατέρα »ἀγαϑὸν« χαραχτηρίζει ὃ σωτὴρ ἡμῶν χαὶ ϑεός. 
ἡ γενεὰ δὲ τῶν ζητούντων αὐτὸν »τὸ γένος« ἐστὶ »τὸ ἐχλεχτόνε, 6 
τὸ ζητητικὸν εἰς γνῶσιν. 
“Διὰ τοῦτο καὶ ὁ ἀπόστολός φησιν" »οὐδὲν ὑμᾶς ὠφελήσω, ἐὰν 59,1 
10 μὴ ὑμῖν λαλήσω ἢ ἐν ἀποκαλύψει ἢ ἐν | γνώσει 7 ἐν προφητείᾳ 7 ἐν 867 P 
διδαχῇ « xalroı πράσσεταί τινα καὶ πρὸς τῶν μὴ γνωστικῶν ὀρϑῶς, 2 
ἀλλ᾽ οὐ κατὰ λόγον, οἷον ἐπὶ ἀνδρείας. ἔνιοι γὰρ ἐκ φύσεως ϑυμοει- 3 
δεῖς γενόμενοι, εἶτα ἄνευ τοῦ λόγου τοῦτο ϑρέψ αντες, ἀλόγως ἐ ἐπὶ 
τὰ πολλὰ ὁρμῶσι καὶ ὅμοια τοῖς ἀνδρείοις δρῶσιν, ὥστε ἐνίοτε τὰ 
15 αὐτὰ κατορϑοῦν οἷον βασάνους ὑπομένειν εὐχόλως, ἀλλ᾽ οὔτε ἀπὸ 4 
τῆς αὐτῆς αἰτίας τῷ γνωστιχκῷ οὔτε χαὶ τὸ αὐτὸ προϑέμενοι, οὐδ᾽ 
»av τὸ σῶμα ἅπαν ἐπιδιδῶσιν-«" » ἀγάπην γὰρ οὐχ ἔχουσις κατὰ τὸν 
ἀπόστολον τὴν διὰ τῆς γνώσεως γεννωμένην. πᾶσα οὐν ἡ διὰ τοῦ 5 
ἐπιστήμονος πρᾶξις εὐπραγία, ἢ δὲ διὰ τοῦ ἀνεπιστήμονος κακχο- 
20 πραγία, κἂν ἔνστασιν co, ἐπεὶ μὴ ἐκ λογισμοῦ ἀνδρίζεται μηδὲ ἐπί 
τι χρήσιμον τῶν ἐπὶ ἀρετὴν καὶ ἀπὸ ἀρετῆς καταστρεφόντων τὴν 
πρᾶξιν κατευϑύνει. ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν, 6 
ὥστε καὶ ἐπὶ ϑεοσεβείας ἀνὰ λόγον. οὐ μόνον τοίνυν τοιοῦτος | ἡμῖν 312 8 
χατὰ τὴν ὁσιότητα ὁ γνωστιχός, ἀκόλουϑα δὲ τῇ ἐπιστημονικῇ ϑεο- 
25 σεβείᾳ καὶ τὰ περὶ τὴν ἄλλην πολιτείαν ἐπαγγέλματα. τὸν βίον γὰρ ἴ 
τοῦ γνωστικοῦ διαγράφειν ἡμῖν πρόκειται τὰ νῦν, οὐχὶ τὴν τῶν doyud- 
τῶν ϑεωρίαν παρατίϑεσϑαι, ἣν ὕστερον κατὰ τὸν ἐπιβάλλοντα 
χαιρὸν ἐκϑησόμεϑα, σώζοντες ἅμα καὶ τὴν ἀκολουϑίαν. 
ΣΙ. Περὶ μὲν οὖν τῶν ὕλων ἀληϑῶς καὶ μεγαλοπρεπῶς διείληφεν, 00,1 
30 os ἂν ϑείαν χωρήσας διδασκαλίαν. ἀρξάμενος γοῦν ἐκ τοῦ ϑαυμά- 
Leim τὴν κτίσιν, δεῖγμα τοῦ δύνασϑαι λαβεῖν τὴν γνῶσιν κομίζων 


1 Hebr. 1, 3 2f vgl. Ephes. 4, 6 3f Matth. 11, 27 >f vgl. Matth. 
AT ? vgl. IPetr. 2,9 9-11 IKor. 14, 6 11—17. 20—22 Chrysipp 
Fr. mor. 511 Arnim 12—14 vgl. Aristot. Eth. Nie. II 11 p. 1116b 23—26 
12 vgl, I Kor. 13, 3 18—22 πᾶσα ἡ — κατευϑύνει Sacr. Par. 269 Holl 
18 vgl. Strom. VI 111, 3 30f vgl. Plato Theaet. p. 155 D; Aristot. Metaph. I 
2, 15 (p. 982b 12); Strom. II 45, 4 


4 τοῦ Hort τῶν L 15 βασάνους Po βαναύσους L 17 ἐπιδίδωσιν L 
18 διὰ < Sacr. Par. 19 ἐπιστήμον 05] + zei ἐμπείρου Sacr. Par.! διὰ < ἕδου. 
Par. 21 ἀπὸ ἀρετῆς χαὶ ἐπὶ ἀρετὴν «ὦ St 23 ἀνὰ λόγον Ma ἀνάλογον 1, 


ἀνάλογος Heyse 


10 


90 


30 


44 Clemens. 


olzoder, πρόϑυμος μαϑητὴς τοῦ κυρίου γίνεται. εὐϑέως δὲ ἀκούσας 
ϑεόν TE καὶ πρόνοιαν ἐπίστευσεν ἐξ ὧν ἐϑαύμασεν. ἐνθένδε οὖν 
a ἐκ παντὸς τρόπου συνεργεῖ πρὸς τὴν μάϑησιν, πάντ᾽ 

eiva ποιῶν δι᾿ ὧν λαβεῖν δυνήσεται τὴν γνῶσιν ὧν ποϑεῖ (πόϑος 
δὲ κατὰ προχοπὴν πίστεως ἅμα ζητήσει κραϑεὶς συνίσταται), τὸ δ᾽ 
ἐστὶν ἄξιον γενέσϑαι τῆς τοσαύτης καὶ τηλικαύτης ϑεωρίας. οὕτως 
γεύσεται τοῦ ϑελήματος τοῦ ϑεοῦ ὁ γνωστικός" οὐ γὰρ τὰς ἀκοάς, 
ἀλλὰ τὴν φυχὴν παρίστησι τοῖς ὑπὸ τῶν λεγομένων δηλουμένοις 
πράγμασιν. οὐσίας τοίνυν καὶ τὰ πράγματα αὐτὰ παραλαβὼν διὰ 
τῶν λόγων εἰκότως | καὶ τὴν ψυχὴν ἐπὶ τὰ δέοντα ἄγει. τὸ »μὴ 


\ > D ς - Ξ 
μοιχεύσης, μὴ φονεύσῃς« ἰδίως ἐκλαμβάνων ὡς εἴρηται τῷ γνοωστιχῷ, 


οὐχ ὡς παρὰ τοῖς ἄλλοις ὑπείληπται. 

Πρόεισιν οὖν ἐγγυμναζόμενος τῇ ἐπιστημονικῇ ϑεωρίᾳ εἰς τὸ 
ἐναγωνίσασϑαι τοῖς χαϑολικώτερον καὶ μεγαλοπρεπέστερον εἰρημένοις, 
εἰδὼς εὖ μάλα ὅτι »ὁ διδάσκων ἄνϑρωπον γνῶσιν«ε κατὰ τὸν προ- 
φήτην »χύριόςς ἐστιν, διὰ στόματος ἀνϑρωπίνου κύριος ἐνεργῶν" 
ταύτῃ καὶ σάρχα ἀνείληφεν. εἰχότως οὖν οὐδέποτε τὸ ἡδὺ πρὸ τοῦ 
συμφέροντος αἱρεῖται, οὐδ᾽ ἂν προχαλῆται αὐτὸν κατά τινα περί- 
στασιν προχαταληφϑέντα ἑἕταιρικῶς ἐκβιαζομένη ὡραία γυνή, ἐπεὶ 
μηδὲ τὸν Ἰωσὴφ παράγειν τῆς ἐνστάσεως ἴσχυσεν ἡ τοῦ δεσπότου 
γυνή, ἀπεδύσατο δὲ αὐτῇ πρὸς βίαν κατεχούσῃ τὸν χιτῶνα, γυμνὸς 
μὲν τῆς ἁμαρτίας γενόμενος, τὸ χύσμιον ὁὲ τοῦ ἤϑους περιβαλλό- 
μενος. εἰ γὰρ καὶ οἱ τοῦ δεσπότου ὀφϑαλμοὶ οὐχ ἑώρων, τοῦ Al- 
γυπτίου A870, τὸν Ἰωσήφ, ἀλλ᾽ οἵ γε τοῦ παντοκράτορος ἐπεσκόπουν. 
ἡμεῖς μὲν ‚rag τῆς φωνῆς ἀχούομεν καὶ τὰ σώματα ϑεωροῦμεν, ὁ 
ϑεὸς δὲ τὸ πρᾶγμα, ἀφ᾽ οὗ φέρεται τὸ φωνεῖν καὶ βλέπειν, ἐξετάζει. 
ἀκολούϑως ἄρα χὰν »όσος ἐπίῃ καί τι τῶν περιστατιχῶν τῷ γνω- 
στιχῷ, καὶ δὴ μάλιστα ὁ φοβερώτατος ϑάνατος, ἄτρεπτος μένει χατὰ 
τὴν ψυχήν, πάντα εἰδὼς τὰ τοιαῦτα κτίσεως ἀνάγχην εἶναι, ἀλλὰ καὶ 
οὕτως δυνάμει τοῦ ϑεοῦ »φάρμαχον« γίνεσϑαι »σωτηρίαςς, διὰ παι- 
δείας τοὺς ἀπηνέστερον μεταρρυϑμιζομένους εὐεργετοῦντα, πρὸς τῆς 
ἀγαϑῆς ὄντως zart’ ἀξίαν μεριζόμενα προνοίας. 

Χρώμενος τοίνυν τοῖς χτιστοῖς, ὑπόταν αἱρῇ λύγος, εἰς ὅσον 
αἱρεῖ, κατὰ τὴν ἐπὶ τὸν κτίσαντα εὐχαῤισυίαν καὶ τῆς ἀπολαύσεως 


101. Exod. 20, 13. 15; Matth. 5, 27. 21 10: Psal. 93, 10}. 1782 vgl. 
S.37,18f 18--98 vgl. Gen. 39, 12; Paed. 1II68,3 21-23 vgl. Plato Rep. V 
p. 457A ὀ 25f vgl. ISam. 16, 7; Jerem. 17, 10 80 vgl. Euripides Phoen. 893 


13 πρόεισιν Hervet πρόσεισιν L 14 ἐπαγωνίσασϑαι Hort 16 [χύριος] 
Schw χυρίως Hort 19 περιχαταληφϑέντα Wi 26 πρᾶγμα) vielleicht πνεῦμα 
Ma 33 αἱρῇ Di EoetL 34 αἱρεῖ Lowth ἔρεῖζ L 


τῷ 


62,1 


I 
_ 


10 


20 


Stromata VII. Cap. XI. 60, 2—63, 2. 45 
κύριος καϑίσταται. οὐ μνησικακεῖ ποτε, οὐ χαλεπαίνει οὐδενί, κἂν 
μίσους ἄξιος τυγχάνῃ, ἐφ᾽ οἷς διαπράττεται: σέβει μὲν γὰρ τὸν ποιη- 
τήν, ἀγαπᾷ δὲ τὸν κοινωνὸν τοῦ βίου, οἰκτείρων καὶ ὑπερευχόμενος 
αὐτοῦ διὰ τὴν ἄγνοιαν αὐτοῦ. καὶ δὴ καὶ συμπάσχει τῷ σώματι τῷ 
φύσει παϑητῷ ἐνδεδεμένος, ἀλλ᾿ οὐ πρωτοπαϑεῖ κατὰ τὸ πάϑος. 
κατὰ γοῦν τὰς ἀχουσίους περιστάσεις ἀνάγων ἑαυτὸν ἀπὸ τῶν πόνων 
ἐπὶ τὰ οἰκεῖα οὐ συναποφέρεται τοῖς ἀλλοτρίοις αὐτοῦ, συμπεριφέρε- 
ται δὲ τοῖς ἀναγκαίοις αὐτοῦ μόνον εἰς ὅσον ἀβλαβὴς τηρεῖται ἡ 
φυχή. οὐ γάρ που ἐν ὑπολήψει, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ δοκεῖν πιστὸς εἶναι 
βούλεται, γνώσει δὲ καὶ ἀληϑείᾳ, 6 ἐστιν ἔργῳ βεβαίῳ καὶ λόγῳ (zei) 
ἐνεργῷ. οὐχοῦν οὐ μόνον ἐπαινεῖ τὰ χαλά, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς βιάζεται 
εἶναι καλός, ἐκ τοῦ »ἀγαϑοῦ καὶ πιστοῦ δούλους μεταβαίνων δι᾿ ἀγά- 
πῆς εἰς »φίλον« διὰ | τὸ τέλεον τῆς ἕξεως, ὃ ἐκ μαϑήσεως τῆς ἀλη- 
ϑοῦς καὶ συνασχήσεως πολλῆς καϑαρῶς ἐχτήσατο. 

Ὡς ἂν οὖν ἐπ᾽ ἄχρον γνώσεως ἥκειν βιαζόμενος, τῷ ἤϑει κεχο- 
σμημένος, τῷ σχήματι κατεσταλμένος, πάντα ἐκεῖνα ἔχων ὅσα πλεο- 
νεχτήματά ἐστιν τοῦ κατ᾽ ἀλήϑειαν γνωστικοῦ, εἰς τὰς εἰχόνας 
ἀφορῶν τὰς χαλάς, πολλοὺς μὲν τοὺς χατωρϑωχότας πρὸ αὐτοῦ 
πατριάρχας, παμπόλλους δὲ προφήτας, ἀπείρους δ᾽ ὅσους ἡμῖν ἀριϑμῷ 
λογιζόμενος ἀγγέλους καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι κύριον τὸν διδάξαντα καὶ 
παραστήσαντα δυνατὸν εἶναι τὸν κορυφαῖον ἐχεῖνον χτήσασϑαι βίον, 
διὰ τοῦτο τὰ πρόχειρα πάντα τοῦ κύσμου καλὰ οὐκ ἀγαπᾷ, ἵνα μὴ 
καταμείνῃ χαμαί, ἀλλὰ τὰ ἐλπιζόμενα, μᾶλλον δὲ τὰ ἐγνωσμένα ἤδη, 
εἰς κατάληψιν δὲ ἐλπιζόμενα. ταύτῃ ἄρα τοὺς πόνους καὶ τὰς βασά- 
vovg καὶ τὰς ϑλίψεις, οὐχ ὡς παρὰ τοῖς φιλοσόφοις οἱ ἀνδρεῖοι. 
ἐλπίδι τοῦ παύσασϑαι μὲν τὰ ἐνεστῶτα ἀλγεινά, αὖὐϑις δὲ τῶν ἡδέων 


γ᾿ ς , 2 5. τὶς - δ Ξ αν κε ἘΠ 5 ’ ἕ 
μετασχεῖν, ὑπομένει, ἀλλ ἢ γνῶσις αὐτῷ πεῖσμα βεβαιότατον ἐνε- 


’ - -" ΄ 3m N > ’ , > ’ 

γέννησεν τῆς τῶν μελλόντων [ἐλπίδων] eroAnwens. διόπερ οὐ μόνον 
κω - ’, > \ - ’ c LA - 

τῶν ἐνταῦϑα χολάσεων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἡδέων ἁπάντων καταφρονεῖ. 


1—4 οὐ μνησικακεῖ --- ἄγνοιαν αὐτοῦ Sacr. Par. 270 Holl; Flor. Mon. f. 97. 

a vgl. S. 30, 24f mit Anm. 11—21 οὐχοῦν — βίον Joh. Damasc. Or. III de 
imag. I p. 332 Lequien (Migne 3. Gr. 94 Col. 1404) mit den Worten τοῦ ἀρχαιο- 
τάτου Κλήμεντος πρὸς ᾿Αλέξανδρον (lies πρεσβυτέρου ᾿Αλεξανδρείας) ἐκ τοῦ ἑβδόμου 
βιβλίου τῶν Drowueriov 19 vgl. Matth. 25, 23; Joh. 15,15 91 νρ]. S. 41, 29f 


1 μνησικακεῖ] μνησικακήσει ὃ γνωστικός Sacr. Par. Flor. Mon. 4 αὐτοῦξ < 
Flor. Mon. 8 αὐτὸ Schw 10 [zei] Di 11 μόνος Joh. καὶ <Joh. 12 εἶναι) 
τοῦ εἶναι Jh. 1317022 <Joh. 15 ἥχῃ Joh. 15f zei zexogunutvog Joh. 

19 παμπόλους L 20 λογιζόμενος Joh. wie Sy λογιζομένους L 21 τὸν 
κορυφαῖον ἐκεῖνον 1,1 τὸν κορυφαίων ἐκείνων L* τῶν χορυφαίων ἐχείνων Joh. 
27 βεβαιότερον (ἐλπίδος Μὰ 58 [ἐλπίδων] Di ἐλπίδων corr. aus ἐλπίδος L' 


10 


DD 
ὧι 


40 Clemens. 


φασὶ γοῦν τὸν μαχάριον Πέτρον ϑεασάμενον τὴν αὑτοῦ γυναῖχα ἀγο- ὃ 
μένην» τὴν ἐπὶ ϑάνατον, ἡσϑῆναι μὲν τῆς κλήσεως χάριν καὶ τῆς εἰς 
οἶχον av ακομιδῆς, ἐπιφωνῆσαι δὲ εὐ μάλα προτρεπτιχῶς τε χαὶ παρα- 

κλ ητικῶς, ἐξ ὀνόματος προσειπόντα "μέμνησο, ὦ αὕτη, τοῦ κυρίους͵ 
τοιοῦτος ἦν ὁ τῶν μαχαρίων γάμος καὶ ἡ μέχρι τῶν φιλτάτων τελεία 04,1 


διάϑεσις. ταύτῃ καὶ ὁ ἀπόστολος | »ὁ γαμῶνς« φησιν »οὑς μὴ γαμῶνς, 2 3138 


ἀπροσπαϑῆ τὸν γάμον ἀξιῶν εἶναι καὶ »ἀπερίσπαστον- τῆς πρὸς τὸν 
κύριον ἀγάπης, ἧς ἔχεσϑαι ἀποδημούσῃ τοῦ βίου πρὸς τὸν κύριον τῇ 
γυναικὶ ὁ τῷ ὄντι ἀνὴρ παρήνεσεν. ἀρ᾽ οὐ πρόδηλος ἣν ἡ πίστις 3 
αὐτοῖς τῆς μετὰ ϑάνατον ἐλπίδος τοῖς καὶ ἐν αὐταῖς τῶν κολάσεων 
ταῖς ἀκμαῖς εὐχαριστοῦσι τῷ ϑεῷ; βεβαίαν γάρ, οἶμαι, τὴν πίστιν 
ἐκέκτηντο, ἢ κατηκολούϑουν πισταὶ καὶ (ci) ἐνέργειαι. ἔστιν ou» ἔν πάσῃ 4 
περιστάσει ἐρρωμένη τοῦ γνωστικοῦ ἡ ψυχή, οἷον ἀϑλητοῦ τὸ σῶμα 
ἐν ἄκρᾳ εὐεξία καὶ ῥώμῃ καϑεστηκοῖα. εὔβουλος μὲν γὰρ ὑπάρχει > 
περὶ τὰ ἀνϑρώποων, τῷ δικαίῳ τὸ πρακτέον γνωματεύουσα, τὰς ἀρ- 
χὰς ϑεόϑεν ἄνωϑεν * χαὶ πρὸς τὴν ϑείαν ἐξομοίωσιν πραότητα 
ἡδονῶν καὶ λυπῶν σωματιχῶν περιπεποιημένη᾽ κατεξανίσταται de STOP 
τῶν φόβων εὐθαρσῶς καὶ πεποιϑ(ότ)ος τῷ ϑεῷ. ἀτεχνῶς οὖν ἐπίγειος 6 
εἰκὼν ϑείας δυνάμεως ἡ γνωστικὴ ψυχή, τελείᾳ ἀρετῇ κεχοσμημένγη, 


0 ἐκ πάντων ἅμα τούτων, φύσεως, ἀσκήσεως, λόγου, συνηυξη μένῃ. 


τοῦτο τὸ κάλλος τῆς ψυχῆς »νεὼςς« γίνεται »τοῦ ἁγίου πνεύματοςε, ’ 
ὅταν διάϑεσιν ὁμολογουμένην τῷ εὐαγγελίῳ κατὰ πάντα κτήσηται 
τὸν βίον. ὁ τοιοῦτος ἄρα κατεξανίσταται παντὸς φόβου, παντὸς 65,1 
δεινοῦ, οὐ μόνον ϑανάτου, ἀλλὰ καὶ πενίας καὶ νόσου ἀδοξίας τε καὶ 
τῶν 000 τούτοις συγγενῆ, ἀήττητος ἡδονῇ γενόμενος καὶ τῶν ἀλόγων 
ἐπιϑυμιῶν κύριος. εὖ γὰρ οἶδεν τὰ ποιητέα καὶ μή, ἐγνωκὼς κατὰ 9 
χράτος τά τε τῷ ovrı δεινὰ καὶ τὰ μή. ὅϑεν ἐπιστημόνως ὑφίσταται 3 
ἃ δεῖν καὶ προσήχειν αὐτῷ ὃ λόγος ὑπαγορεύει, διακρίνων ἐπιστημόνως 

τὰ τῷ ὄντι ϑαρραλέα (τουτέστι τὰ ἀγαϑὰ) ἀπὸ τῶν φαινομένων 


- x x x > - τ [4 x 
) χαὶ τὰ φοβερὰ ἀπὸ τῶν δοχούντων, οἷον ϑανάτου καὶ νόσου καὶ 


᾿ ou a & > ’ z c « ” 
πενίας, aneg δόξης μᾶλλον ἢ ἀληϑείας ἔχεται. οὗτος ὃ τῷ ovrı 4 


1—6 φασὶ — διάϑεσις Euseb. Hist. 660]. III 30, 2 6 I Kor. 7, 29 7 1Kor. 
7,35 187 vgl. Hippokr. Aphor. 1, 3 αἵ ἐπ᾽ ἄχρον εὐεξίαι (der Athleten) 
20 vgl. Strom. 1 31, 5 u. die dort angeführten Philostellen 21 vgl. IKor. 6, 19 
29 vgl. Plato Lach. p. 198 C 


1 αὐτοῦ L ἑαυτοῦ Eus. 1f ἀπαγομένην Eus. 2 ϑανάτῳ Eus. εἰς 
oder ἐπ᾿ Eus.HSS 83re<Eus. 4 μέμνησο, ὦ αὕτη (vgl. z. Β. Paed. Π 31, 3) 
Eus. μεμνήσϑω αὐτῇ L 5 μέχρι < Eus. 12 (at) Schw, Wi 16 ἄνωϑεν 
μανϑάνουσα) Heyse {εἰληφυῖα) Ma 18 εὐθάρσως L πεποιϑί(ότγ)ως St πε- 
ποιϑὼς 1, ἀτέχνως L 20 συνηυξημένῃ Ma συνηυξημένου 1, συνηυξημένη 
Lowth 28 δεῖν L* δεῖ Li δὴ Sy 99 τὰ τῷ ὄντι Heyse, Ma τῷ ὄντι τὰ L 


Stromata VII. Cap. XI. 63, 3—66, 4. 47 


ἀγαϑὸς ἀνὴρ ὁ ἔξω τῶν παϑῶν, κατὰ τὴν ἕξιν ἢ διάϑεσιν τῆς ἐνα- 
ρέτου ψυχῆς ὑπερβὰς ὅλον τὸν ἐμπαϑῆ βίον. τούτῳ »πάντα εἰς 
ἑαυτὸν ἀνήρτηται«ς πρὸς τὴν τοῦ τέλους κτῆσιν. τὰ μὲν γὰρ λεγό- 5 
μενα τυχηρὰ δεινά, ταῦτα τῷ σπουδαίῳ οὐ φοβερά, ὅτι μὴ χαχά, τὰ 

5 δὲ τῷ ovrı δεινὰ ἀλλότρια Χριστιανοῦ τοῦ γνωστικοῦ ἐκ διαμέτρου 
χωροῦντα τοῖς ἀγαϑοῖς, ἐπειδὴ καχά, καὶ ἀμήχανον ἅμα τῷ αὐτῷ 
τὰ ἐναντία χατὰ ταὐτὸν καὶ πρὸς τὸν αὐτὸν ἀπαντῶν χρόνον. ἀμεμ- 6 
φῶς τοίνυν »ὑποκρινόμενος τὸ δρᾶμα τοῦ βίους, ὅπερ ἂν ὁ ϑεὸς 
ἀγωνίσασϑαι παράσχῃ, τά τε πραχτέα τά TE ὑπομενετέα γνωρίζει. 

10 Μή τι οὖν, ei di’ ἄγνοιαν τῶν δεινῶν καὶ μὴ δεινῶν συνίσταται 66,1 
ὴ δειλία, μόνος ϑαρραλέος ὃ γνωστιχός, τά TE ὄντα ἀγαϑὰ καὶ τὰ 
ἐσόμενα γνωρίζων, συνεπιστάμεγος δὲ τούτοις, ὥσπερ ἔφην, καὶ τὰ 
μὴ τῷ ὄντι δεινά, ἐπεὶ μόνην χακίαν ἐχϑρὰν οὖσαν εἰδὼς χαὶ καϑαι- 
ρετικὴν τῶν ἐπὶ τὴν γνῶσιν προχοπτόντων, τοῖς ὅπλοις τοῦ κυρίου 

15 πεφραγμένος | καταπολεμεῖ ταύτης. οὐ γὰρ εἰ de ἀφροσύνην τι SUP 3 
συνίσταται καὶ διαβόλου ἐνέργειαν, μᾶλλον δὲ συνέργειαν, τοῦτ᾽ εὐ- 

Η , no» ‚ [7 r er ’ 6 \ 
ϑέως διαβολος ἡ ἀφροσύνη (ortı μηδεμία ἐνέργεια φρονήσις" ἕξις γὰρ 
ἡ φρόνησις, οὐδεμία δὲ ἐνέργεια ἕξις)" οὐ τοίνυν οὐδὲ ἡ δι᾿ ἄγνοιαν 
συνισταμένη πρᾶξ ἐς ἤδη ἄγνοια, ἀλλὰ καχία μὲν δι᾿ ἄγνοιαν, οὐ μὴν 

20 ἄγνοια᾽ οὐδὲ γὰρ τὰ πάϑη, οὐδὲ τὰ ἁμαρτήματα κακίαι, καίτοι ἀπὸ 
κακίας φερόμενα. οὐδεὶς οὖν ἀλόγως ἀνδρεῖος γνωστικός" ἐπεὶ καὶ 3 
τοὺς παῖδας “λεγέτω Tıs ἀνδρείους ἀγνοίᾳ τῶν δεινῶν ὑφισταμένους 
τὰ φοβερά (ἅπτονται γοῦν οὗτοι καὶ πυρός), καὶ τὰ ,ϑηρία τὰ ὁμόσε 
ταῖς λόγχαις πορευόμενα ἀλόγως ὄντα ἀνδρεῖα ἐνάρετα λεγόντων. 

25 τάχα δ᾽ οὕτως καὶ τοὺς ϑαυματοποιοὺς ἀνδρείους φήσουσιν εἰς τὰς 
μαχαίρας κυβιστῶντας ἐξ ἐμπειρίας τινὸς καχοτεχνοῦντας ἐπὶ λυπρῷ 
τῳ μισϑῷ. ὃ δὲ τῷ ὀντι ἀνδρεῖος, προφανῆ τὸν κίνδυνον διὰ τὸν 4 
τῶν πολλῶν ζῆλον ἔχων, εὐθαρσῶς πᾶν τὸ προσιὸν ἀναδέχεται, 
ταύτῃ τῶν ἄλλων λεγομένων μαρτύρων χωριζόμενος, ἡ οἱ μὲν ἀφορ- 

2f Plato Menex. p.247E 66 vgl. Plato Rep. IV p. 436 B δῆλον ὅτι ταὐτὸν 
τἀναντία ποιεῖν ἢ πάσχειν χατὰ ταὐτόν γε καὶ πρὸς ταὐτὸν οὐχ ἐθελήσει ἅμα. 
8 vgl. Kock CAF III p. 453 Adesp. 245 ὑποχρινόμενος τὸ δρᾶμα τοῦ βίου (χαλῶς.. 
Vgl. Epiktet Enchir. 17; Diog. Laert. VII 160; Sueton Octav. 99; Seneca Epist. 
77, 20; Plato Phileb. p. 50B; Marc. Aur. 12, 36 p. 167, 6 Stich 10f vgl. Plato 
Protag. p.360C οὐχοῦν 7 τῶν δεινῶν καὶ μὴ δεινῶν ἀμαϑία δειλία ἂν εἴη; 12 ἔφην 
vgl. S. 46, 288 21—24 vgl. Plato Lach. p. 197 A 29—S. 48, 2 vgl. Strom. 
20 12.1: 77,1 


4f χαχά, τὰ δὲ Sy χατὰ δὲ Τὶ 7 ταὐτὸν Μὰ τὸν αὐτὸν L τῇ ἀμέμφως L 
10 εὖ WiygL 11 vor ϑαρραλέος ist ὃ von L! getilgt 20 οὐδὲξ Di 
Jr zT - r» - 
οὔτε L 25 οὕτως] οὗτοι Sy 26 χαχοτεχνοῦντας Vi χαχοτεχγνοῦνται L 


27 τῳ Bywater, Journ. of Philol. 10 (1831) p. 69 vgl. Diog. Laert. Χ 4 τῶ L 98 e- 
ϑαρσῶς L? εὐθάρσως L* 


IC 


15 


en) 


ID 
ot 


bl 


Clemens. 


en 
on 


μὰς παρέχοντες σφίσιν αὐτοῖς ἐπιρριπτοῦσιν ἑαυτοὺς τοῖς κινδύνοις 
οὐχ old ὕπως (εὐστομεῖν γὰρ δίκαιον), οἱ δὲ περιστελλόμενοι κατὰ 
λόγον τὸν ὀρϑόν, ἔπειτα τῷ ὄντι καλέσαντος τοῦ ϑεοῦ προϑύμως 
ἑαυτοὺς ἐπιδιδόντες, καὶ »τὴν κλῆσινς ἐκ τοῦ μηδὲν αὑτοῖς προπετὲς 
συνεγνωκέναι »βεβαιοῦσινε καὶ τὸ ἀνδρεῖον ἐν τῇ κατὰ ἀλήϑειαν 
λογικῇ ἀνδρείᾳ ἐξετάζεσϑαι παρέχονται. our” οὖν φόβῳ τῶν μει- 
ζόνων δεινῶν τὰ ἐλάττω καϑάπερ οἱ λοιποὶ ὑπομένοντες OUT 
au ψόγον τὸν ἀπὸ τῶν ὁμοτίμων καὶ ὁμογνωμόνων ὑφορώμενοι 
τῇ τῆς κλήσεως ἐμμένουσιν ὁμολογίᾳ, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς τὸν 
ϑεὸν ἀγάπην ἑχόντες πέίϑονται τῇ κλήσει, μηδένα ἕτερον σχο- 
πὸν ἑλόμενοι ἢ τὴν πρὸς τὸν ϑεὸν εὐαρέστησιν, οὐχὶ δὲ διὰ τὰ 
ἀϑλα τῶν πόνων. οἱ μὲν γὰρ φιλοδοξίᾳ, οἱ δὲ εὐλαβείᾳ κολάσεως 
ἄλλης δριμυτέρας, οἱ δὲ διά τινας ἡδονὰς καὶ εὐφροσύνας τὰς μετὰ 
ϑάνατον ὑπομένοντες παῖδες ἐν πίστει, μακάριοι μέν, οὐδέπω δὲ ἂν- 
does ἐν ἀγάπῃ τῇ πρὸς τὸν ϑεὸν χαϑάπερ 0 γνωστικὸς γεγονότες 
(εἰσὶ γάρ, εἰσὶ χαϑάπερ ἐν τοῖς ἀγῶσι τοῖς γυμνικοῖς, οὕτως δὲ καὶ 
κατὰ τὴν» ἐκκλησίαν στέφανοι ἀνδρῶν τε χαὶ παίδων)" ἣ δὲ ἀγάπη 
αὐτὴ δι᾿ αὐτὴν αἱρετή, οὐ δι᾿ ἄλλο τι. σχεδὸν οὖν τῷ γνωστικῷ 
μετὰ γνώσεως ἡ τελειότης τῆς ἀνδρείας ἐκ τῆς τοῦ βίου συνασκήσεως 
αὔξεται, μελετήσαντος ἀεὶ τῶν παϑῶν κρατεῖν. 

ἄφοβον οὖν καὶ ἀδεᾷ καὶ πεποιϑότα ἐπὶ κύριον ἡ ἀγάπη ἀλείφουσα 
καὶ γυμνάσασα κατασκευάζει τὸν ἴδιον | ἀϑλητήν, ὥσπερ δικαιοσύνη τὸ 
διὰ παντὸς ἀληϑεύειν αὐτῷ τοῦ βίου περιποιεῖ. δικαιοσύνης γὰρ ἢν 
ἐπιτομὴ φάναι" »ἔσται ὑμῶν τὸ ναὶ ναὶ καὶ τὸ οὐ οὔ.« ὁ δὲ αὐτὸς λόγος 
καὶ ἐπὶ τῆς σωφροσύνης: οὔτε γὰρ διὰ φιλοτιμίαν (καϑάπερ οἱ ἀϑληταὶ 
στεφάνων καὶ εὐδοξίας χάρι») οὔτ᾽ αὖ διὰ φιλοχρηματίαν (ὥς τινες 
προσποιοῦνται σωφρονεῖν, πάϑει δεινῷ τὸ ἀγαϑὸν μεταδιώκοντες), 
οὐ μὴν οὐδὲ διὰ φιλοσωματίαν ὑγείας χάριν, ἀλλ᾽ οὐδὲ δι᾿ ἀγροικίαν 
ἐγκρατὴς καὶ ἄγευστος ἡδονῶν οὐδεὶς κατ᾽ ἀλήϑειαν σώφρων (ἀμέλει 
γευσάμενοι τῶν ἡδονῶν οἱ τὸν ἐργάτην τρίβοντες βίον αὐτίκα μάλα 
καταγνύουσι τὸ ἀχαμπὲς τῆς ἐγχρατείας εἰς τὰς ἡδονάς). τοιοῦτοι 
δὲ χαὶ οἱ νόμῳ zei φόβῳ κωλυόμενοι" καιρὸν γὰρ λαβόντες παρα- 


4f vgl. II Petr. 1,10 6 vgl. Plato Phaed. p. 68D οὔχουν φόβῳ μειζόνων 
χαχῶν ὑπομένουσιν αὐτῶν οἱ ἀνδρεῖοι τὸν ϑάνατον, ὅταν ὑπομένωσιν; 24 Jak. 
5, 12; Matth. 5, 37 29 vgl. Aristot. Eth. Nie. 11 2, 2 p. 1104a 24 ὁ πάσας 


> 


’ \ { δ a « -, N ’ Η 
φεύγων (τὰς ἡδονάς), ὥσπερ οἱ ἀγροῖκοι, ἀναἰίσϑητός τις. 


1 παρέχουσιν Hort ἐπιρρίπτουσιν Lowth ἐπιρριπτοῦντες L ἑαυτοὺς 
Lowth αὐτοῖς 1 4 αὐτοῖς L 5 τὸ ἀνδρεῖον Schw τὸν ἄνδρα L 7 ὑπομέ- 


γοντες (0? inRas)L! 18 αὐτὴν L 20 vielleicht μελετήσαντι Ma 91 ἀδεᾶ) 
häufiger sind Formen wie ἐπιδεῆ Strom. VII 81 προσφυῆ ib. 103 ὑγιῆ Strom. V 7 
24 ἐπιτομὴ Sy ἐπὶ τὸ μὴ L 32 χαιρὸν Ma χαιροῦ L 


67,1 


872 Ρ 


σι 


10 


20 


25 


30 


Stromata VII. Cap. XI. 67, 1—Cap. XII. 69, 3. 49 


κλέπτουσι τὸν vouov, ἀποδιδράσκοντες τὰ καλά. ἡ de δι᾿ αὑτὴν 
αἱρετὴ σωφροσύνη, κατὰ τὴν γνῶσιν τελειουμένη ἀεί τε παραμένουσα, 
κύριον χαὶ αὐτοκράτορα τὸν ἄνδρα χκατασχευάζει, ὡς εἶναι τὸν Yvo- 
στικὸν σώφρονα καὶ ἀπαϑῆ, ταῖς ἡδοναῖς τε καὶ λύπαις ἄτεγκτον, 
ὥσπερ φασὶ τὸν ἀδάμαντα τῷ πυρί. 

Τούτων οὖν αἰτία ἡ ἁγιωτάτη καὶ κυριωτάτη πάσης ἐπιστήμης 
ἀγάπη: διὰ γὰρ τὴν τοῦ ἀρίστου zal ἐξοχωτάτου ϑεραπείαν, ὃ δὴ 
τῷ ἕνὶ χαραχτηρίζεται, φίλον ὁμοῦ καὶ υἱὸν τὸν γνωστιχὸν ἀπεργά- 
ζεται, »τέλειονς ὡς ἀληϑῶς »ἄνδρα εἰς μέτρον ἡλικίας« αὐξήσαντα. 
ἀλλὰ καὶ [ἡ] ὁμόνοια ἡ περὶ ταὐτὸ πρᾶγμα συγκατάϑεσίς ἔστι, τὸ δὲ 
ταὐτὸν ἕν ἐστιν, ἥ τε φιλία δι᾿ ὁμοιότητος περαίνεται, τῆς κοινότη- 
τος ἐν τῷ ἕνὶ κειμένης. ὃ ἄρα γνωστιχός, τοῦ ἑνὸς ὄντως ϑεοῦ 
ἀγαπητικὸς ὑπάρχων, τέλειος ὄντως ἀνὴρ καὶ φίλος τοῦ ϑεοῦ, ἐν 
υἱοῦ καταλεγεὶς τάξει. ταυτὶ γὰρ ὀνόματα εὐγενείας | καὶ γνώσεως 
καὶ τελειότητος κατὰ τὴν τοῦ ϑεοῦ ἐποπτείαν, ἣν κορυφαιοτάτην 
προχοπὴν ἡ γνωστικὴ ψυχὴ λαμβάνει, χαϑαρὰ τέλεον γενομένη, 
»πρόσωπονγς, φησί, »πρὸς πρόσωπον κ« ὁρᾶν ἀιδίως καταξιουμένη τὸν 
παντοχράτορα ϑεόν. πνευματιχὴ γὰρ ὅλη γενομένη πρὸς τὸ συγς 
γενὲς χωρήσασα ἐν πνευματικῇ τῇ ἐκκλησίᾳ μένει εἰς τὴν ἀνάπαυσιν 
τοῦ ϑεοῦ. 

ΧΙ]. Ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ. οὕτω δὲ ἔχων ὁ γνωστιχὺὸς πρὸς τὸ 
σῶμα καὶ τὴν ψυχήν, πρὸς [τε] τοὺς πέλας, κἂν οἰκέτης ἡ κἂν πολέ- 
μίος νόμῳ γενόμενος κὰν ὁστισοῦν, ἴσος καὶ ὅμοιος εὑρίσκεται. οὐ 
γὰρ ὑπερορᾷ τὸν ἀδελφὸν κατὰ τὸν ϑεῖον νόμον ὁμοπάτριον ὄντα 
καὶ ὁμομήτριον" ἀμέλει ϑλιβόμενον ἐπικουφίζει παραμυϑίαις, παρορ- 


’ = a ’ > - x - , -— 
μήσεσι, ταῖς βιωτικαῖς χρείαις ἐπικουρῶν, διδοὺς τοῖς δεομένοις πᾶσιν, 


ἀλλ᾽ οὐχ ὁμοίως, δικαίως δὲ καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν, πρὸς δὲ καὶ τῷ 
χαταδιώκοντι καὶ μισοῦντι, εἰ τούτου δέοιτο, ὀλίγα φροντίζων τῶν 
λεγόντων διὰ φόβον αὐτῷ δεδωκέναι, εἰ μὴ διὰ φόβον, di ἐπικουρίαν 
de τοῦτο ποιοίη. οἱ γὰρ πρὸς ἐχϑροὺς ἀφιλάργυροι καὶ ἀμνησιπόνηροι 
πόσῳ μᾶλλον πρὸς τοὺς οἰχείους ἀγαπητικοί; ὁ τοιοῦτος ἐκ τούτου 
πρόεισιν ἐπὶ τὸ ἀχριβῶς εἰδέναι καὶ ὅτῳ ἄν τις μάλιστα καὶ ὁπόσον καὶ 


5 vgl. Strom. VIII 29, 1 Sf νρὶ. Joh. 15,15; 1,12 9. vgl. Ephes. 4, 18 
10 stoisch 11 vgl. Aristot. Eth. Nie. VIII 2p. 1155a 32 οἱ μὲν γὰρ ὁμοιότητά 
τινα τιϑέασιν αὐτὴν (die Freundschaft) χαὶ τοὺς ὁμοίους φίλους 15—20 vgl. 
Strom. VI 108,1; VII57,1 167 vgl. Matth. 5, 8 17 vgl. I Kor. 13, 12 
191 vgl. Matth. 11, 20 


1 αὐτὴν L 7 ϑεραπείαν corr. aus ϑεωρίαν 1,1 10 [ἡ] Wi 14 συγ- 
γενείας Wi 22 [re] Ma 25f vielleicht (za) παρορμήσεσι Heyse, Ma 
29 αὐτῷ] αὐτὸν oder (αὐτὸν) αὐτῷ Hort 30 ἀμωησιπόνηροι Di μισοπόνηροι 1, 
vgl. Strom. II 88, 2 
Ölemens III. 4 


8 


68,1 


4 873P 


10 


Ω) 
9ῃ 


οι 


50 Clemens. 


« ᾽ so b} ’ ᾿ ν 1. ΣΝ x > ’ ᾿ > x 
ὁπότε καὶ ὁπῶὼς Ertdon. τίς δ΄ av καὶ ἐχϑρος εὐλογῶς γένοιτο ἀνδρος 4 


οὐδεμίαν οὐδαμῶς παρέχοντος αἰτίαν ἔχϑρας; καὶ μή τι, καϑάπερ 
ἐπὶ τοῦ ϑεοῦ οὐδενὶ μὲν ἀντικεῖσθαι λέγομεν τὸν ϑεὸν οὐδὲ ἐχϑρὸν 
εἶναί tıwog (πάντων γὰρ κτίστης, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν ὑποστάντων 
o μὴ Hei), φαμὲν δ᾽ αὐτῷ 2499005 εἶναι τοὺς ἀπειϑεῖς καὶ μὴ κατὰ 
τὸς ἐντολὰς αὐτοῦ πορευομένους, οἷον τοὺς διεχϑρεύοντας αὐτοῦ τῇ 
διαϑήκῃ, τὸν αὐτὸν τρόπον χαὶ ἐπὶ τοῦ γνωστιχοῦ εὕροιμεν ἄν. 
αὐτὸς μὲν γὰρ οὐδενὶ οὐδέποτε κατ᾽ οὐδένα τρόπον ἐχϑρὸς ἂν γέ- 
γοίτο, ἐχϑροὶ δὲ εἶναι νοοῖντο αὐτῷ οἱ τὴν ἐναντίαν ὁδὸν τρεπό- 
usvor ἄλλως τε κἂν ἡ ἕξις ἡ μεταδοτικὴ, παρ᾽ ἡμῖν δικαιοσύνη 
λέγηται: ἀλλὰ καὶ ἡ κατ᾽ ἀξίαν διαχριτικὴ πρὸς τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, 
ἐφ᾽ ὧν καϑήκει κατ᾽ ἐπιστήμην γενέσϑαι, ἀχροτάτης δικαιοσύνης 
εἶδος τυγχάνει. ἔστι μὲν οὖν ἃ καὶ κατὰ ἰδιωτισμὸν πρός τινῶν 
χατορϑοῦται, οἷον θα» ἐγχράτεια. sg γὰρ ἐν τοῖς ἔϑνεσιν ἔκ TE 
τοῦ μὴ δύνασθαι "τυχεῖν ὧν ἐρᾷ τις« καὶ ἐκ τοῦ πρὸς ἀνϑρώπων 
φόβου, εἰσὶ δ᾽ οἱ διὰ τὰς μείζονας ἡδονὰς ἀπέχονται τῶν ἐν τοῖς 
ποσὶν ἡδέων, οὕτως χἀν]) τῇ πίστει ἢ δι᾿ ἐπαγγελίαν ἢ διὰ φόβον 
ϑεοῦ ἐγχρατεύονταί τινες. ἀλλ᾽ ἔστε μὲν ϑεμέλιος γνώσεος ἡ τοι- 
αὐτὴ ἐγκράτεια καὶ προσαγωγή τις ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ ἐπὶ τὸ τέλειον 
ὁρμή. "ἀρχὴ γὰρ σοφίαςς, φησί, »φόβος χυρίου.« ὁ τέλειος δὲ δι᾿ 
ἀγάπην »πάντα στέ γέι, πάντα ὑπομένει, οὐχ ὡς ἀνϑρώπῳ ἀρέσκων, 
ἀλλὰ ϑεῷε. καίτοι καὶ ὁ ἔπαινος ἕπεται αὐτῷ κατ᾽ ἐπακολούϑημα, οὐχ εἰς 
τὴν ἑαυτοῦ ὠφέλειαν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν τῶν ἐπαινούντων μίμησίν τε καὶ 
χρῆσιν. λέγεται καὶ κατ᾽ ἄλλο σημαινόμενον ἐγκρατὴς οὐχ ὁ τῶν 
παϑῶν μόνον χρατῶν, ἀλλὰ καὶ ὃ τῶν ἀγαϑῶν ἐγκρατὴς γενόμενος 
καὶ βεβαίως χτησάμεν ος τῆς ἐπιστήμης τὰ μεγαλεῖα, ἀφ᾽ ὧν καρπο- 
φορεῖ τὰς κατ᾽ ἀρετὴν ἐν ἐργείας. ταύτῃ οὐδέποτε περιστάσεως γενο- 
μένης τῆς ἰδίας ὃ ἕξεως ὃ γνωστικὸς ἐξίσταται. ἔμπεδος γὰρ. καὶ 
ἀμετάβλητος ἡ τοῦ ἀγαϑοῦ ἐπιστημονικὴ κτῆσις, ἐπιστήμη ϑείων καὶ 


4f vgl. Weish. Sal. 11, 24; Paed. I 62, 8 10f vgl. Andronicus De virt. et. 
vit. p. 25, 4 Schuchhardt und [Plato] Def. p. 411 Ὁ δικαιοσίνη ἕξις διανεμητικὴ 
τοῦ κατ᾽ ἀξίαν ἑκάστῳ 11 zuzar ἀξίαν vgl. Aristot. Eth. Nie. V 6; VIII9 p. 1131a 
24; 1158b 31 15 vgl. Theognis 256 u. Aristot. Eth. Nie. I 9 p. 1099a 28; Eth. 
Eud. 11 p. 1214a 6 16 £ vgl. Plato Phaedon p. 08 E; 69 A 181 vgl. Philo 
De vit. cont. 4 (II p. 476 Μὴ ἐγχράτειαν δὲ ὥσπερ ϑεμέλιόν τινα προχαταβαλό- 
μενοι τῇ ψυχῇ. Andere Parallelen bei Wendland, Philo u. d. kynisch-stoische 
Diatribe S. 11 „20 Prov. 1, 7; 9, 10; Psal. 110, 10 21f I Kor. 13,7; I Thess. 
2, 4 29 f zu der stoischen Deinen vgl. zu Paed. II 25, 3 


1 ἐπιδῴη Ma ἐπιδῶι L 6 [τοὺς] Ma 7 εὕροιμεν] εἴποιμεν Jackson 
10 μεταδοτιχὴ παρ᾽ ἡμῖν oo Schw παρ᾽ ἡμῖν μεταδοτικὴ L 11 λέγηται Di λέ- 
γεται L 14 χατορϑοῦται Di κατορϑοῦνται L 15 ἐρᾷ Sy ὁρᾶι L 17 οὕ- 


τῶς corr. aus ὡς L! 23 μίμησιν am Rand L! μνήμην getilgt im Text L* 


> 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VII. Cap. XII. 69, 4—72, 1. 51 


ἀνϑρωπείων πραγμάτων ὑπάρχουσα. οὔποτε οὖν ὁ ἄγνοια γίνεται ; 
γνῶσις οὐδὲ μεταβάλλει τὸ ἀγαϑὸν εἰς καχόν᾽ διὸ χαὶ ἐσϑίει zei πίνε 

zal γαμεῖ οὐ προηγουμένως, ἀλλὰ ἀναγκαίως. τὸ γαμεῖν δὲ ἐὰν ὃ 
λόγος αἱρῇ λέγω καὶ ὡς χαϑήκει: γενόμενος γὰρ τέλειος εἰκόνας ἔχει 
τοὺς ἀποστόλους. καὶ τῷ ovrı ἀνὴρ 00x ἐν τῷ “μονήρη ἐπανελέσϑαι 


δείκνυται βίον, ἀλλ᾽ ἐκεῖνος »ἄνδρας νικᾷς ὁ γάμῳ καὶ | παιδοποιίᾳ : 


χαὶ τῇ τοῦ οἴκου προνοίᾳ ἀνηδόνως τε καὶ ἀλ υπήτως ἐγγυμνασάμε γος 

μετὰ τῆς τοῦ οἴκου κηδεμονίας ἀδιάστατος τῆς τοῦ ϑεοῦ γενόμενος 
ἀγάπης, καὶ πάσης κατεξανιστάμενος πείρας τῆς διὰ τέκν ων χαὶ 
γυναικὸς οἰχετῶν τε καὶ κτημάτων προσφερομένης. τῷ δὲ ἀοίχῳ 
τὰ πολλὰ εἶναι συμβέβηκεν ἀπειράστῳ. μόνου γοῦν ἑαυτοῦ κηδόμενος 
ἡττᾶται πρὸς τοῦ ἀπολειπομένου μὲν κατὰ τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν. 
περιττεύοντος δὲ ἐν τῇ κατὰ τὸν βίον οἰκονομίᾳ, εἰκόνα ἀτεχνῶς 
σῴξοντος ὀλίγην τῆς τῇ ἀληϑείᾳ προνοίας. 

Ar ἡμῖν γε ὡς ἔνι μάλιστα προγυμναστέον ποιχίλως τὴ» ψυχήν, 
ἵνα εὐεργὸς γένηται πρὸς τὴν τῆς γνώσεως παραδοχήν. οὐχ ὑρᾶτε 
πῶς μαλάσσεται κηρὸς καὶ καϑαίρεται χαλκός, ἵνα τὸν ἐπιόντα χαρα- 
κτῆρα παραδέξηται; αὐτίχα ὡς ὁ ϑάνατος "χωρισμὸς ψυχῆς ἀπὸ 
σώματοςς, Bee m γνῶσις οἷον 0.20 ογικὸς ϑάνατος, ἀπὸ τῶν παϑῶν 
προάγων εἰς τὴν τῆς εὐποιίας 
ζωήν, ἵνα Ἐὐὰ Ἢ μετὰ παρ δρηοίαε πρὸς τὸν Heov' ὡς ϑέλεις ζῶ. 
ὁ μὲν γὰρ »ἀνϑρώποις ἀρέσκειν« προαιρούμενος »ϑεῷ ἀρέσαι οὐ δύ- 
νάταις, ἐπεὶ μὴ τὰ συμφέροντα, ἀλλὰ τὰ τέρποντα αἱροῦνται οἱ 
πολλοί" ἀρέσκων de τις τῷ ϑεῷ τοῖς σπουδαίοις τῶν ἀνϑρώποων 
δὐάρεστος κατ᾽ ἐπαχολούϑημα γίνεται. τερπνὰ τοίνυν τούτῳ πῶς 
ἔτι ἂν εἴη τὰ περὶ τὴν βρῶσιν χαὶ πόσιν καὶ ἀφροδίσιον ἡδονήν. 
ὕπου γε καὶ λόγον φέροντά τινὰ ἡδονὴν καὶ κίνημα διανοίας καὶ 
ἐνέργημα τερπνὸν ὑφορᾶται; »οὐδεὶςς “γὰρ »δύναται δυσὶ κυρίοις δου- 
λεύειν, ϑεῷ καὶ μαμωνᾷ. < VW ἀργύριον λέγον φησὶ ψιλῶς οὕτος. 
ἀλλὰ τὴν ἐκ τοῦ ἀργυρίου εἰς τὰς ποικίλας ἡδονὰς χορηγίαν Ἢ To 
ὄντι οὐχ οἷόν τε τὸν ϑεὸν ἐγνωκότα μεγαλοφρόνως καὶ ἀληϑῶς ταῖς 
ἀντικειμέναις δουλεύειν ἡδοναῖ Io. 

Eis μὲν οὖν μόνος ὁ τ ς ἐξ ὁ 
ϑρωῆος ὁ καὶ δι᾿ ἡμᾶς ἄνϑρωπος" ὅσοι δὲ ἐ 


χῆς, ὃ κύριος ὃ φιλάν- 
ξομοιοῦσϑαι σπεύδουσι 


6 aus der Terminologie der yvunrızd 16 zu εὐεργός vgl. Plut. Mor. 
p- 900 B 18 Γ᾽ vgl. Plato Phaedon p. 67 D 22 vgl. Gal. 1,10 22f vgl. 
Röm. 8, 8 232 vgl. S. 37, 18f 28f Matth. 6, 24; Luk. 16, 13 


4 αἱρῇ Sy ἔρηι L 9 vor τέχνων ist παίδων getilgt L! 13 ἀτέχνως L 
14 τῆς τῇ ἀληϑείᾳ προνοίας St τῇ τῆς ἀληϑείας προνοίς 1, 20 ἀπάγων Sy 
ἐπείγων L 30 (ἐπεὶ τῷ Schw τῷ (γὰρ) Ma 31 ὄντι (οὖν) Heyse 
4Ξ 


875 Ρ 


15,1 


10 


20 


52 Clemens. 


τῷ ὑπ᾽ αὐτοῦ δεδομένῳ χαρακτῆρι ἀνεπιϑύμητοι ἐξ ἀσκήσεως γενέ- 
σϑαι βιάζονται. ὃ γὰρ ἐπιϑυμήσας καὶ κατασχὼν ἑαυτοῦ *, καϑάπερ 
zei ἡ χήρα διὰ σωφροσύνης αὖϑις παρϑένος. οὗτος μισϑὸς γνώσεως 
τῷ σωτῆρι καὶ διδασκάλῳ, ὃν αὐτὸς ἤτησεν, τὴν ἀποχὴν τῶν κακῶν 
καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς εὐποιίας, δι᾿ ὧν ἡ σωτηρία περιγίνεται. ὥσπερ 
οὖν οἱ τὰς τέχνας μεμαϑηκότες δι᾿ ὧν ἐπαιδεύϑησαν πορίζουσι τὰς 
τροφάς, οὕτως ὁ γνωστικὸς δι᾿ ὧν ἐπίσταται πορίζων τὴν ζωὴν 
σῴζεται. ὃ γὰρ μὴ ϑελήσας τὸ τῆς ψυχῆς ἐκκόψαι πάϑος ξαυτὸν 
ἀπέχτεινεν. ἀλλ᾽ ὡς ἔοικεν ἀτροφία μὲν ἡ ἄγνοια τῆς ψυχῆς, τροφὴ 
δὲ ἡ γνῶσις. αὗται δέ εἰσιν αἱ γνωστικαὶ ψυχαί, ἃς ἀπείκασεν τὸ 
εὐαγγέλιον ταῖς ἡγιασμέναις παρϑένοις ταῖς προσδεχομέναις τὸν κύ- 
ριον. παρϑένοι μὲν γὰρ ὡς κακῶν ἀπεσχημέναι, προσδεχόμεναι δὲ 
διὰ τὴν ἀγάπην τὸν κύριον, καὶ τὸ οἰκεῖον ἀνάπτουσαι φῶς εἰς τὴν 
τῶν πραγμάτων» ϑεωρίαν, φρόνιμοι ψυχαὶ -ποϑοῦμέν σε, ὦ κύριε,- 
λέγουσαι, "ἤδη ποτὲ ἀπολαβεῖν, ἀχολούϑως οἷς ἐνετείλω ἐζήσαμεν, 
μηδὲν τῶν παρηγγελμένον παραβεβηκυῖαι" διὸ καὶ τὰς ὑποσχέσεις 
ἀπαιτοῦμεν, εὐχύμεϑα δὲ τὰ συμφέροντα, οὐ (τὰ ἡδέα), ὡἧς καϑήκχοντος 
τοῦ αἰτεῖν τὰ κάλλιστα παρὰ σοῦ" καὶ πάντα ἐπὶ συμφύρῳ δεξόμεϑα, 
κἂν πονηρὰ εἶναι δοκῇ τὰ προσιόντα γυμνάσια, ἅτινα ἡμῖν προσφέρει 
ἡ σὴ οἰχονομία εἰς σὺ» ἀσκησιν βεβαιότητος - 

Ὁ μὲν οὖν yv ὠστικὸς δι᾿ ὑπερβολὴν ὁσιότητος αἰτούμενος μᾶλ- 
λον ἀποτιχεῖν ἕτοιμος ἢ μὴ αἰτούμενος τυχεῖν. εὐχὴ γὰρ αὐτῷ ὃ 
βίος ἅπας καὶ ὁμιλία | πρὸς ϑεόν, κἂν καϑαρὸς ἢ ἁμαρτημάτων, 
πάντως οὗ βούλεται τεύξεται. λέγει γὰρ ὃ ϑεὸς τῷ δικαίῳ" »αἴτησαι, 
χαὶ δώσω σοί" ἐννοήϑητε, καὶ ποιήσω.« ἐὰν μὲν οὖν συμφέροντα ἢ, 
παραχρῆμα λήψεται. ἀσύμφορα δὲ οὐδέποτε αἰτήσεται, διὸ οὐδὲ λή- 
were. οὕτως ἔσται ὃ βούλεται. χᾶἂᾶν τις ἡμῖν λέγῃ ἐπιτυγχάνειν 
τινὰς καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν χατὰ τὰς αἰτήσεις, σπανίως μὲν τοῦτο 
διὰ τὴν τοῦ ϑεοῦ δικαίαν ἀγαϑότητα, δίδοται δὲ τοῖς καὶ ἄλλους 
εὐεργετεῖν δυναμένοις. ὅϑεν οὐ διὰ τὸν αἰτήσαντα ἡ δόσις γίνεται, 
ἀλλ᾽ ἡ οἰχονομία τὸν σῴζεσθαι δι᾿ αὐτοῦ μέλλοντα προορωμένη 
δικαίαν πάλιν ποιεῖται τὴν δωρεάν. τοῖς δ᾽ ὅσοι ἄξιοι τὰ ὄντως 
ἀγαθὰ χαὶ μὴ αἰτουμένοις δίδοται. ὅταν οὖν μὴ κατὰ ἀνάγκην ἢ 


3f vgl. Strom. III 101,5 3—5 vgl. Strom. 1 0,1 τοῦτον μόνον χαρποῦται 
τὸν μισϑόν, τὴν σωτηρίαν τῶν ἐπαϊόντων 4f vgl. I Petr. 3, 11 10—14 vgl. 
Matth. 25, a 24f vgl. Strom. VI 78, 1; 101,4; VII 41,3 und Resch, 
Agrapha? S. 303 (Agr. VI 14) 321 vgl. Matth. 6, 8 33— 8. 58, 2 ὅταν μὴ 
— γένος Sacr. ee 271 Holl 


2 ἑαυτοῦ (ἀνεπιϑύμητος) St ἑαυτοῦ (καϑαρός) Weyman 5 εὐποιίας (ἀπαι- 
μῆτος͵ h ς 


τῶν" Schw 11 ἡγιασμέναις Sy ἡγιασμένοις L 17 οὐ (τὰ ἡδέα, ὡς St οὐχ ὡς L 
χαϑήχκοντος Sy χαϑηχόντως 1, 18 συμφόρῳ Sy συμφέρωι L 29 [δὲ] Schw 


6 


“Ὁ ᾿ς ΓΝ 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VII. Cap. XII. 72, 2—74, 9. 


δ γι 


DZ 


,ὔ Ἄν τα ’ ’ (a 3 “πα Ὁ ᾿ ao ς Cor 
oBov n EAnida δίκαιος τις ἢ, ἀλλ ἐκ προαιρέσεως. αὕτη ἡ ὁδὸς 
’ «a x 5 RER ς ’ b > ᾿ / / ἢ 
’ L > ’ x x Van 
λέγεται βασιλική, ἣν ro βασιλικὸν οδεῦει γένος, ὁλισϑηραὶ δὲ αἱ ἄλλαι 
ξ x \ ’ - > Dr \ N x \ 
παρεχτροπαὶ καὶ χρημνῶώδεις. εἰ γοῦν τις ἀφέλοι τὸν poßov καὶ τὴν 
’ > 50? y « ’ \ nr ’o - 
τιμὴν, οὐκ old εἰ ἔτι ὑποστήσονται τὰς ϑλίψεις οἱ γεννάδαι τῶν 
Pe ΄ 
παρρησιαζομένο»» φιλοσοφῶν. 
> ’ 5 x \ ” - c ’, “2 - \ δ: Ye 
Eridvuiaı δὲ καὶ Ta ἀλλα ἁμαρτήματα »τρίβολοι καὶ σχόλοπεες- 
’ r ς x - - ’ > PR 
εἴρηνται. ἐργάζεται τοίνυν ὁ γνωστικὸς ἐν τῷ τοῦ χυρίου ἀμπελῶνι 
, , > ΄, - 
φυτεύων, κλαδεύυῶν, ἀρδεύων, ϑεῖος ὄντως ὑπάρχων τῶν εἰς πίστιν 
’ 
καταπεφυτευμένων γεώργος. οἱ μὲν οὐν τὸ κακὸν μὴ πράξαντες 
μισϑὸν ἀξιοῦσιν ἀργίας λαμβάνειν, ὁ δὲ ἀγαϑὰ πράξας ἐκ προαιρέσεως 
γυμνῆς ἀπαιτεῖ τὸν μισϑὸν ὡς ἐργάτης “ἀγαϑός. ἀμέλει καὶ διπλοῦν 
ς x 
λήψεται ὧν τε οὐκ «ἐποίησεν καὶ ἀνϑ᾽ ὧν εὐηργέτησεν. ὁ γνωστικὸς 
x ᾿ ς x \ 
οὗτος πειράζεται ὑπ᾽ οὐδενός, πλὴν εἰ μὴ ἐπιτρέψαι ὁ ϑεὸς zul 


, > - x 
“τοῦτο διὰ τὴν τῶν συνόντων ὠφέλειαν. ἐπιρρώννυνται γοῦν πρὸς 


N Br - > - ’ ς - Ta \ 
τὴν πίστιν δια τῆς ἀνδρικῆς παρακαλούμενοι ὑπομονῆς. ἀμέλει καὶ 


διὰ τοῦτο οἱ μακάριοι ἀπόστολοι εἰς πῆξιν | καὶ βεβαίωσιν τῶν Ex 3 


ον εἰς πεῖραν καὶ μαρτύριον τελειότητος ἠχϑησαν. ἔχων οὖν 
ὁ γνωστικὸς ἔναυλον τὴν φωνὴν τὴν λέγουσαν, ὃν ἐγὼ πατάξω, σὺ 
ἐλέησον, καὶ τοὺς μισοῦντας αἰτεῖται μετανοῆσαι" τὴν γὰρ τῶν 
καχούργων ἐν τοῖς σταδίοις ἐπιτελουμένην τιμωρίαν καὶ παίδων 
ἐστὶ μὴ ϑεάσασϑαι. οὐ γὰρ ἔστιν ὅπως ὑπὸ τοιούτων παιδευϑείη 
ποτ᾽ ἂν ὁ γνωστιχὸς ἢ τερφϑείη, ἐχ προαιρέσεως καλὸς καὶ ἀγαϑὸς 
εἶναι συνασχήσας καὶ ταύτῃ ἄτεγκτος ἡδοναῖς γενόμενος" οὔποτε ὑπο- 
πίπτων ἁμαρτήμασιν, ἀλλοτρίων χαχῶν ὑποδείγμασιν οὐ παιδεύεται" 
πολλοῦ γε δεῖ ταῖς ἐπιγείοις ἡδοναῖς TE χαὶ ϑεωρίαις εὐαρεστεῖσϑαι 
τοῦτον, ὃς καὶ τῶν κοσμικῶν καίτοι ϑείων ὀντῶν ἐπαγγελιῶν 


κατεμεγαλοφρόνησεν. νοὐ πᾶς ἄρα ὃ λέγων "κύριε κύριες εἰσελεύσεται 8 


εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ, ἀλλ᾽ ὁ 0 ποιῶν τὸ ϑέλημα τοῦ ϑεοῦ.« 
οὗτος δ᾽ ἂν εἴη ὁ γνωστικὸς ἐργάτης, ὁ κρατῶν μὲν »τῶν κοσμικῶν 
ἐπιϑυμιῶν« ἐν αὐτῇ ἔτι τῇ σαρκὶ ὦν, περὶ δὲ ὧν ἔγνω, τῶν μελλόν- 
τῶν καὶ ἔτι ἀοράτων, πεπεισμένος ἀχριβῶς ὡς μᾶλλον ἡγεῖσϑαι τῶν 
ἐν ποσὶ παρεῖναι ταῦτα. 


1 vgl. Aristot. Eth. Nic. IIT 11 p. 1116b 33ff 15 vgl. Num. 20, 17 2 vgl. 
I Petr. 2, 9 6 vgl. Jerem. 4, 3; Ezech. 28, 24; Matth. 13, 7. 22; Hebr. 6, 8 
7? vgl. Jes. 5, 7; Matth. 21, 33 11 vgl. Luk. 10, 7 1Sf woher? vgl. vielleicht 
Hiob 19, 21; Psal. 68, 27 27 Ὁ Matth, 7, 21 291 vgl. Tit. 2, 12 


13 ἐπιτρέψαι Di ἐπιτρέψη 1, ἐπιτρέψει Ma 14 ἐπιρρώννυνται --- παρα- 
καλούμενοι Ma ἐπιρρώννυται --- παρακαλούμενος L 17 vor πεῖραν ist μαρ ge- 


tilgt L! 20 παίδων] παιδείων Schw ποϑῶν St 21 τοιούτων He τῶν αὐτῶν L 


Τί 


19 


2C 


54 Clemens. 


> 


’ x > 2 ' ’ - 
οὗ τος ἐργάτης εὔϑετος, χαίρων μὲν ἐφ᾽ οἷς !yvo, συστελλομεγὸος 


Η E - ’ > [4 ’ . 

δὲ ἐφ᾽ οἷς ἐπεγκυλίεται τῇ τοῦ βίου ἀνάγχῃ, μηδέπω καταξιουμενὸς 
’ - ᾿ - c > 

τῆς ὧν ἐγνῶ ἐνεργούσης μεταλήψ EOS. ταυτῃ τῷ βίῳ τῷδε ὡς ἀλλο- 


τρίῳ ὅσον ἐν ἀνάγκης συγχρῆται μοίρᾳ. οἶδεν αὐτὸς καὶ τῆς νηστείας 2 


τὰ αἰνίγματα τῶν ἡμερῶν τούτων, τῆς τετράδος καὶ τῆς παρασχευῆς 
λέγω. ἐπιφημίζονται γὰρ ἣ μὲν Ἑρμοῦ, 7) δὲ Agpgodirne. αὐτίχα 
γ»ηστεύει κατὰ τὸν βίον φιλαργυρίας τε ὁμοῦ καὶ φιληδονίας, ἐξ ὧν 
αἱ πᾶσαι ἐχφύονται κακίαι" πορνείας γὰρ ἤδη πολλάκις τρεῖς τὰς 
ἀνωτάτω διαφορὰς παρεστήσαμεν κατὰ τὸν ἀπόστολον, φιληδονίαν, 
φιλαργυρίαν, εἰδωλολατρείαν. 

Νηστεύει τοίνυν καὶ κατὰ τὸν νόμον ἀπὸ τῶν πράξεων τῶν 
φαύλων χαὶ κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελίου τελειότητα ἀπὸ τῶν ἐννοιῶν 
τῶν πονηρῶν. τούτῳ καὶ οἱ πειρασμοὶ προσάγονται οὐκ εἰς τὴν 
ἀποχάϑαρσιν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν τῶν πέλας, ὡς ἔφαμεν, ὠφέλειαν, εἰ πεῖ- 
ραν λαβὼν πόνων καὶ ἀλγηδόνων κατεφρόνησεν καὶ παρεπέμψατο. 
ὁ δ᾽ αὐτὸς καὶ περὶ ἡδονῆς λόγος. μέγιστον γὰρ ἐν πείρᾳ γενόμενον 
εἶτα ἀποσχέσϑαι. τί γὰρ “μέγα εἰ ἃ μὴ οἷδέν τις ἐγκρατεύοιτο; οὗτος 
ἐντολὴν τὴν κατὰ τὸ εὐ) γέλιον διαπραξάμενος κυριακὴν ἐκείνην 
τὴν ἡμέραν ποιεῖ, ὅταν ἀποβάλλῃ φαῦλον νόημα καὶ γνωστιχὸν 
προσλάβῃ, τὴν ἐν αὐτῷ τοῦ κυρίου ἀνάστασιν δοξάζων. ἀλλὰ καὶ 
ὅταν ἐπιστημονικοῦ ϑεωρήματος, κατάληψιν λάβη, τὸν κύριον ὁρᾶν 
νομίζει, τὰς ὄψεις αὐτοῦ πρὸς τὰ ἀόρατα χειραγωγῶν, κἂν βλέπειν 
δοχῇ ἃ μὴ βλέπειν EIERN, κολάζων τὸ ὁρατιχόν, ὅταν ἡδομένου ἑ ἑαυ- 
τοῦ κατὰ τὴν προσβολὴν | τῆς ὄψεως σὺ» αἰσϑηται, ἐπεὶ τοῦτο μόνον 
ὁρᾶν βού λεται καὶ ἀκούει» ὃ προσῆκεν αὐτῷ. αὐτίκα τῶν ἀδελφῶν 
τὰς ψυχὰς ϑεωρῶν καὶ τῆς σαρκὸς τὸ κάλλος αὐτῇ βλέπει τῇ ψυχῇ, 
τῇ μόνον τὸ καλὸν ἄνευ τῆς σαρκικῆς ἡδονῆς ἐπισκοπεῖν εἰϑισμένῃ. 

᾿Αδελφοὶ δ᾽ εἰσὶ τῷ oPrı κατὰ τὴν κτίσιν τὴν ἐξειλεγμένην καὶ 
κατὰ τὴν ὁμοήϑειαν καὶ κατὰ τὴν τῶν ἔργων ὑπόστασιν, τὰ αὐτὰ 
ποιοῦντες καὶ νοοῦντες καὶ λαλοῦντες ἐνεργήματα ἅγια καὶ καλά, ἃ 
ὁ χύριος αὐτοὺς ἠϑέλησεν ἐκλεκτοὺς ὀντας φρονεῖν. πίστις μὲν γὰρ 
ἐν τῷ τὰ αὐτὰ αἱρεῖσϑαι, γνῶσις δὲ ἐν τῷ τὰ αὐτὰ μεμαϑηκέναι καὶ 


5f vgl. Didache 8, 1 ?f vgl. I Tim. 6, 10 8-10 πορνείας ἤδη — εἰ- 
δωλολατρίαν Sacr. Par. 272 Holl vgl. Ephes. 5, 5 u. Strom. III 89, 1; VI 147,1; 
(+. Resch, Das EEE) ΤῸ ΝΕ ΧΠῚ 8 5. 1206 11--18 vgl. Matth. 5, 21—48 
14 vgl. S. 68,14 16f vgl. Strom. 111 101, 5 25—27 vgl. Strom. IV 116, 1f 


6 ἐπιφιμίζονται 1, 8 τρεῖς τὰς] τὰς τρεῖς Sy 16 γενόμενον Sy γενό- 
μενος 1 11 μέγα L! μεγάλα 1 20 αὐτῶ L 22 ἀόρατα Lowth ὁρατά L 
23 χολάζων] vielleicht χολάζει Ma 


Br ir; 


76,1 


τῷ 


| 
| 
| 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. XH. 75, 1—75, 4. 5; 


w 


φρονεῖν, ἐλπὶς δὲ ἐν τῷ τὰ αὐτὰ ποϑεῖν. κἂν κατὰ τὸ ἀναγκαῖον 
τοῦ βίου ὀλίγον τι τῆς ὥρας περὶ τὴν τροφὴν ἀσχοληϑῇ, χρεῶχο- 
πεῖσϑαι οἴεται περισπώμενος ὑπὸ τοῦ πράγματος. ταύτῃ οὐδὲ ὄναρ 
ποτὲ μὴ ano! lov ἐχλεκτῷ βλέπει. ᾿ἀτεχν ὥς »ξένος γὰρ καὶ παρε- 
πίδημος« ἐν τῷ βίῳ παντὶ πᾶς οὗτος, ὃς πόλιν οἰκῶν τῶν χατὰ 
τὴν πόλιν κατεφρόνησεν παρ᾽ ἄλλοις ϑαυμαξ ομένων, καὶ χκαϑάπερ ἐν 
ἐρημίᾳ τῇ πόλει βιοῖ, ἵνα μὴ ὁ τόπος αὐτὸν ἀναγκάζῃ, ἀλλ᾽ ἡ προ- 
αίρεσις δεικνύῃ δίχαιον. ὁ γνωστιχὸς οὗτος συνελόντι εἰπεῖν τὴν» 
ἀποστολικὴν ἀπουσίαν ἀνταναπληροῖ βιοὺς ὀρϑῶς, γιγνώσκων ἀχρι- 
βῶς, ὠφελῶν τοὺς ἐπιτηδείους, τὰ »007 μεϑιστὰς« τῶν πλησίον καὶ 
τὰς τῆς ψυχῆς αὐτῶν ἀνωμαλίας ἀποβάλλων. καίτοι ἕκαστος ἡμῶν 
αὑτοῦ τε ἀμπελὼν καὶ ἐργάτης. ὃ δὲ καὶ πράσσων τὰ ἄριστα λα»- 
ϑάνειν βούλεται τοὺς ἀνϑροώπους. τὸν κύριον ἅμα καὶ ἑαυτὸν πείϑων, 
ὅτι κατὰ τὰς ἐντολὰς βιοῖ, προχρίνων ταῦτα ἐξ ὧν εἶναι πεπίστευχεν 
Οὐὕπου γὰρ ὁ νοῦς τινος«, φησίν, »ἐχεῖ καὶ ὁ ϑησαυρὸς αὐτοῦς), αὐτὸς 
ἑαυτὸν μειονεχτεῖ πρὸς τὸ μὴ ὑπεριδεῖν ποτε ἐν ϑλίψει γενόμενον 
ἀδελφὸν διὰ τὴν ἐν τῇ ἀγάπῃ τελείωσιν, ἐὰν ἐπίστηται a ÖGov 
ἑαυτὸν τοῦ ἀδελφοῦ τὴν ἔνδειαν οἴσοντα. 

Ἡγεῖται γοῦν τὴν ἀλγηδόνα ἐκείνου ἴδιον ἄλγημα" κἂν ἐχ τῆς 
ἑαυτοῦ ἐνδείας παρεχόμενος δι᾿ εὐποιίαν πάϑῃ τι δύσχολον, οὐ 
δυσχεραίνει ἐπὶ τούτῳ, προσαύξει δὲ ἔτι] μᾶλλον τὴν εὐεργεσίαν. 
ἔχει γὰρ ἄχρατον πίστιν τὴν περὶ τῶν πρα γμάτων, τὸ εὐαγγέλιον 
δι᾿ ἔργων καὶ ϑεωρίας ἐπαινῶν. καὶ δὴ »00 τὸν ἔπαινον παρὰ ἀν- 
ϑρώπων, ἀλλὰ παρὰ τοῦ ϑεοῦς καρποῦται, ἃ ἐδίδαξεν ὁ κύριος, ταῦτα 
ἐπιτελῶν. οὗτος περισπώμενος ὑπὸ τῆς ἰδίας ἐλπίδος οὐ γεύεται 
τῶν ἐν κόσμῳ καλῶν, πάντων τῶν ἐνταῦϑα καταμεγαλοφρονῶν᾽" 


, ‚ ER - ΄ > R 
οἰχτείρων τοὺς μετὰ ϑάνατον παιδευομένους διὰ τῆς κολάσεως ἀκου- 


σίως ἐξομολογουμένου ΄ς, εὐσυνείδητος πρὸς τὴν | ἔξοδον καὶ ἀεὶ ἕτοι- 
μος ὧν, ὡς ἂν »παρεπίδημος καὶ ξένος« τῶν τῇδε, κληρονομημάτων 
μόνων τῶν ἰδίων μεμνημένος, τὰ δὲ ἐνταῦϑα πάντα ἀλλότρια ἡγού- 
μενος" οὐ μόνον ϑαυμάζων τὰς τοῦ κυρίου ἐντολάς, ἀλλ᾽ ὡς ἔπος 
εἰπεῖν δι᾿ αὐτῆς τῆς γνώσεως μέτοχος ὧν τῆς ϑείας βουλήσεως, ol- 
κεῖος ὄντως τοῦ χυρίου καὶ τῶν ἐντολῶν», ἐξειλεγμένος ὡς δίκαιος. 


41 vgl. Hebr. 11, 13; Psal. 38, 13; Gen. 23, 4; 47, 9 10 vgl. 1 Kor. 13, 2 
(Matth. 17, 20; 21, 21) 11 vgl. Jes. 40, 4 15 vgl. Matth. 6, 21; Luk. 12, 34; 
zur Form vgl. QDS 17, 1; Barnard, Bibl. Text p. 10 19f vgl. Mark. 12, 44; 
Luk. 21,4 23f vgl. Röm. 2,29 29 vgl. zu Ζ. 4f 


1 ποϑεῖν Lowth ποιεῖν L 4 βλέπει. ἀτεχνῶς Po βλέπει ἀτέχνως. L 
11 χαταβάλλων Ma 12 αὐτοῦ L 80 ἀιδίων Heyse 


0 


317 S 


1 


μ᾿ 
σι 


2 


25 


30 


56 Clemens. 


ἡγεμονικὺς δὲ καὶ βασιλικὸς ὡς [ὁ] γνωστικός, χρυσὸν μὲν πάντα τὸν 
ἐπὶ γῆς καὶ ὑπὸ γῆν καὶ βασιλείαν τὴν ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα 
ὠχεανοῦ ὑπερορῶν, ὡς μόνης τῆς τοῦ κυρίου ἀντέχεσθαι ϑεραπείας. 
διὸ χαὶ ἐσϑίων καὶ πίνων χαὶ γαμῶν, ἐὰν ὁ λόγος αἱρῇ, ἀλλὰ καὶ ὅ 
ὀνείρους βλέπων τὰ ἅγια ποιεῖ καὶ νοεῖ" ταύτῃ καϑαρὸς εἰς εὐχὴν 
πάντοτε. ὃ δὲ καὶ μετ᾽ ἀγγέλων εὔχεται, ὡς ἂν ἤδη zal »loayyekoge, 6 
οὐδὲ ἔξω ποτὲ τῆς ἁγίας φρουρᾶς γίνεται: κἂν μόνος εὔχηται, τὸν 
τῶν ἁγίων χορὸν συνιστάμενον ἔχει. 

Διττὴν οὗτος οἶδε (πίστιν), καὶ τὴν μὲν τοῦ πιστεύοντος ἐνέρ- 7 
γειαν, τὴν δὲ τοῦ πιστευομένου τὴν κατ᾽ ἀξίαν ὑπεροχήν, ἐπεὶ καὶ 


wr IP 


ἡ δικαιοσύνη διπλῆ, ἢ μὲν de ἀγάπην, n de διὰ φόβον. εἴρηται γοῦν" 19,1 


»ὁ φόβος τοῦ κυρίου ἁγνὸς διαμένων εἰς αἰῶνα αἰῶνος.« οἱ γὰρ ἐκ 
φόβου εἰς πίστιν καὶ δικαιοσύνην ἐπιστρέφοντες εἰς αἰῶνα διαμένουσιν. 
αὐτίκα ἀποχὴν κακῶν ἐργάζεται ὁ po βος, ἀγαϑοποιεῖν δὲ προτρέπει 
ἐποικοδομοῦσα εἰς τὸ ἑχούσιον ἡ ἀγάπη, ἵνα τις ἀκούσῃ παρὰ τοῦ 
χυρίου" ᾽οὐχέτι ὑμᾶς δούλους, ἀλλὰ φίλους λέγως, καὶ πεποιϑὼς ἤδη 
προσίῃ ταῖς εὐχαῖς. τὸ δὲ εἶδος αὐτὸ τῆς εὐχῆς εὐχαριστία ἐπί τε 5 
τοῖς προγεγονόσιν ἐπί τε τοῖς ἐνεστῶσιν ἐπί τε τοῖς μέλλουσιν, οὑς 


” x \ ᾿ - ’ N c Εἰ ΄ ) 
ἤδη διὰ τὴν πίστιν παροῦσιν" τούτου δὲ | ἡγεῖται τὸ εἰληφέναι τὴν S80 P 


γνῶσιν. χαὶ δὴ καὶ αἰτεῖται οὕτως ζῆσαι τὸν ὡρισμένον ἐν» τῇ σαρκὶ 3 
βίον, ὡς : γνωστικός, ος ἄσαρχος, καὶ τυχεῖν μὲν τῶν ἀρίστων, φυγεῖν 
δὲ τὰ χείρονα. αἰτεῖται δὲ καὶ ἐπικουφισμὸν περὶ ὧν ἡμαρτήσαμεν 4 
ἡμεῖς καὶ ἐπιστροφὴν εἰς ἐπίγνωσιν" οὕτως ὀξέως ἑπόμενος τῷ κα- 
λοῦντι κατὰ τὴν ἔξοδον οἰς ἐχεῖνος χαλεῖ, προάγων ὡς εἰπεῖν διὰ 
τὴν ἀγαϑὴν συνείδησιν, σπεύδων ἐπὶ τὸ εὐχαριστῆσαι κἀχεῖ, σὺν 
Χριστῷ γενόμενος, ἄξιον ἑαυτὸν παρασχὼν διὰ καϑαρότητα, κατὰ 
ἀνάχκρασιν ἔχειν τὴν δύναμιν τοῦ ϑεοῦ τὴν διὰ τοῦ Χριστοῦ 
χορηγουμένην. οὐ γὰρ μετουσίᾳ ϑερμότητος ϑερμὸς οὐδὲ πυρὸς 5 
φωτεινός, ἀλλ᾽ εἶναι 0208 φῶς βούλεται. οὗτος οἶδεν ἀχριβῶς τὸ 
RN »ἐὰν μὴ μισήσητε τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, πρὸς 
ı δὲ καὶ τὴν ἰδίαν ψυχήν, καὶ ἐὰν μὴ τὸ σημεῖον βαστάσητε.« 


x ᾿ - « - 
τάς TE γὰρ προσπαϑείας τὰς σαρχικὰς πολὺ τῆς ἡδονῆς τὸ 6 


‚ ni ’ - 
φίλτρον ἐχοῦσας μεμίσηκεν καὶ χαταμεγαλοφρονεῖ πάντῶν τῶν 

‚ \ , - x 2 x - 
eis δημιουργίαν καὶ τροφὴν τῆς σαρχὸς οἰκείων, ἀλλὰ καὶ τῆς 


1f vgl. Plato Leg. V p. 728. 6 vgl. Luk. 20, 36 12 Psal. 18, 10 
16 Joh. 15, 15 ΓΝ Luk. 14, 26f 31 σημεῖον — 2 ve. zB 
Strom. V 35, 1; VI 84, 3; 87, 2; ΕΞ ex Theod. 42; QDS 8, 


1 [ὁ] Heyse, Ma 4 αἱρῇ Sy ἔρηι L 9 (πίστιν) Sy 14 φόβος Sy φο- 
βούμενος L 17 αὐτῷ Sy 26 παρασχεῖν Barnard 27 ἔχει Wi 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. XU. 78, 5—Cap. XIIL 81, 1 7 


or 


σωματικῆς ψυχῆς χατεξανίσταται, στόμιον ἐμβαλὼν ἀφηνιάζοντι τῷ 
ἀλόγῳ πνεύματι, ὅτε »ἡ σὰρξ ἐπιϑυμεῖ χατὰ τοῦ πνεύματος«. ντὸ 
σημεῖον δὲ Baoraoaı« »τὸν ϑάνατόν ἐστιν περιφέρεινε, ἔτι ζῶντα 
»πᾶσιν ἀποταξάμεγνον«, ἐπεὶ μὴ ἴση ἐστὶν ἀγάπη τοῦ σπείραντος τὴν 
σάρχα καὶ τοῦ τὴν ψυχὴν εἰς ἐπιστήμην χτίσαντος. 

Οὗτος ἐν ἕξει γεν ὄμενος εὐποιητικῇ ϑᾶττον τοῦ λέγειν καλῶς 
εὐεργετεῖ, τὰ μὲν τῶν ἀδελφῶν ἁμαρτήματα μερίσασϑαι εὐχόμενος 
εἰς ἐξομολύγησιν χαὶ ἐπιστροφὴν τῶν συγγενῶν, κοινωνεῖν de τῶν 
ἰδίων ἀγαϑῶν προϑυμούμενος τοῖς φιλτάτοις, αὐτοὶ δὲ οὕτως αὐτῷ 
οἱ φίλοι. αὔξων ovv τὰ παρ᾽ αὐτῷ χατατιϑέμενα σπέρματα καϑ' ἣν 
ἐνετείλατο κύριος γεογργίαν, ἀναμάρτητος μὲν μένει, ἐγχρατὴς δὲ 


᾿γίνεται, zal μετὰ τῶν ὁμοίων διάγει τῷ πνεύματι ἐν zois BROS 


τῶν ἁγίων, καν ἐπὶ γῆς ἔτι κατέχηται. οὗτος δι᾿ ὅλης ἡμέρας καὶ 
γυχτὸς λέγων καὶ ποιῶν τὰ προστάγματα τοῦ χυρίου ὑπερευφραίνε- 
ται, οὐ πρωίας μόνον ἀναστὰς καὶ μέσον ἡμέρας, ἀλλὰ καὶ περιπατῶν 
καὶ κοιμώμενος, ἀμφιεννύμενός τε καὶ ἀποδυόμενος᾽ χαὶ διδάσχει τὸν 
υἱόν, ἐὰν υἱὸς ἢ τὸ γένος, ἀχώριστος ὧν τῆς ἐντολῆς zal τῆς ἐλπί- 
dos, εὐχαριστῶν ἀεὶ τῷ ϑεῷ κχαϑάπερ τὰ ζῷα τὰ δοξολόγα τὰ διὰ 
Ἡσαΐου ἀλληγορούμενα, ὑπομονητικὸς | πρὸς πᾶσαν πεῖραν" »ὁ κύριος ς 
φησίν, γ»ἔδωχεν, ὃ κύριος ἀφείλετο. « τοιοῦτος γὰρ καὶ ὁ Ἰώβ, ὃς καὶ 
τοῦ ἀφαιρεϑῆν au τὰ ἐκτὸς σὺν χαὶ τῇ τοῦ σώματος ὑγιείᾳ προαπέ- 
ϑετο πάντα διὰ τῆς πρὸς τὸν κύριον ἀγάπης. »ἦν γάρε, φησί, »di- 
καιος, ὕσιος, ἀπεχόμενος ἀπὸ πάσης πονηρίας. « τὸ δὲ ὅσιον τὰ 
πρὺς τὸν ϑεὸν δίχαια ζατὰ τὴν πᾶσαν οἰκονομίαν μηνύει, ἃ δὴ ἐπι- 
στάμενος γνωστιχὸς ἦν. χρὴ γὰρ μήτε, ἐὰν ἀγαϑὰ N, προστετηκέναι 
τούτοις ἀνϑρωπίνοις οὖσι, μήτε αὖ, ἐὰν zaxa, ἀπεχϑάνεσϑαι αὐτοῖς. 


ἀλλὰ ἐπάνω εἶναι ἀμφοῖν τὰ μὲν πατοῦντα, τὰ δὲ τοῖς δεομένοις 


παραπέμποντα. ἀσφαλὴς δὲ ἐν συμπεριφορῷ ὁ γνωστικὸς μὴ λάϑῃη 
[7] ἡ συμπεριφορὰ διάϑεσις γενομένη. 

᾿ > N 

ΧΠΙ.. Οὐδέποτε τῶν εἰς αὐτὸν ἁμαρτησάντων μέμνηται, ἀλλὰ 


1 zu σωματιχὴ ψυχή vgl. Exec. ex Theod. 50, 1; Strom. VI 136,1f 2Gal. 
Ὁ τ 2f Luk, 14, 27 3 vgl. II Kor. 4, 10 4 vgl. Luk. 14, 33 if vgl. 
Exod. 32, 32; Röm. 9, 3 10 vgl. Mark. 4, 20; Strom. 1 11, 3 13£ vel. Psal. 
1,2 15—17 vgl. Deut. 6, 7; 11,19 18 f vgl. Jes. 6, 2f 19£ Hiob 1, 21 
227 Hiob 1,1 23f vgl. zu a V1125,5 25—28 χρὴ μήτε ἂν ἀγαϑὰ — 
παραπέμποντα Sacı. Par. 278 Holl 


ὁ χαλῶς] καὶ ἄλλους Ma ἄλλους oder πολλοὺς St 9 αὐτοὶ] ἀγαϑοὶ Heyse 
[4 ΄ x x 
οὕτω L 21f προαπέϑετο St προσαπέϑετο ΤΊ, 24 χατὰ St zei L 
> , Ὑ x y 
25 ἀγαϑὰ) + τινὰ Sacı. Par. 26 ἀνϑρώποις Sacr. Par. αὺ < Sacr. Par. 


nr Ὑ Ὑ ’ ’ 
ἂν Facr. Par. 29 [7] Ma γενομένη Ma γένηται L 


850,1 


‚» 881 P 


6 


οι 


) 


D&D 
SL 


58 Clemens. 


ἀφίησι. διὸ καὶ δικαίως εὔχεται, »ἄφες ἡμῖν λέγων" »καὶ γὰρ ἡμεῖς 
ἀφίεμεν"'« ἕν γάρ ἐστι καὶ τοῦτο ὧν ὁ ϑεὸς βούλεται, “μηδενὸς ἐπι- 
ϑυμεῖν, μηδένα μισεῖν" ἑνὸς γὰρ ϑελήματος ἔργον οἱ πάντες ἄνϑρω- 
ποι. καὶ μή τι τὸν γνωστικὸν »τέλειονε εἶναι βουλόμενος ὁ σωτὴρ 
ἡμῶν »ὡς τὸν οὐράνιον πατέρας, τουτέστιν ἑαυτόν, ὃ λέγων ν»ϑεῦτε, 
τέκνα, ἀχούσατέ μου φόβον κυρίους, οὐ τῆς δι᾿ ἀγγέλων βοηϑείας 
ἐπιδεὴ ἔτι εἶναι βούλεται τοῦτον, παρ᾽ ἑαυτοῦ δὲ ἄξιον γενόμενον 
λαμβάνειν, καὶ τὴν φρουρὰν ἔχειν παρ᾽ ἑξαυτοῦ διὰ τῆς εὐπειϑείας; 
ὁ τοιοῦτος | ἀπαιτεῖ παρὰ κυρίου, οὐχὶ δὲ καὶ αἰτεῖ. καὶ ἐπὶ τῶν 
πενομένων ἀδελφῶν οὐχ αὐτὸς αἰτήσεται ὁ γνωστιχὸς [οὐ] χρημάτων 
περιουσία» εἰς μετάδοσιν, ἐχείνοις δὲ ὧν δέονται χορηγίαν εὔξεται 


‚ ’ \ ca 
γεγέσϑαι. δίδωσι γὰρ οὐτῶς καὶ τὴν εὐχὴν τοῖς δεομένοις ὁ γνω-. 


στικὸς καὶ τὸ διὰ τῆς εὐχῆς ἀγνώστως ἅμα καὶ ἀτύφως παρέχεται. 
πενία μὲν οὖν πολλάχις καὶ νόσος καὶ τοιαῦται πεῖραι ἐπὶ νουϑεσίᾳ 
προσφέρονται καὶ πρὸς διόρϑωσιν τῶν παρεληλυϑότων καὶ πρὸς 
ἐπιστροφὴν τῶν μελλόντων». ὁ τοιοῦτος τὸν ἐπικουφισμὸν τούτοις 
αἰτούμεγος, ἅτε τὸ ἐξαίρετον τῆς γν ὥσεως ἔχων, οὐ διὰ χενοδοξ ίαν, 
ἀλλὰ δι’ αὐτὸ τὸ εἶναι γνωστικός, αὐτὸς ἐργάζεται τὴν εὐποιίαν, 
voyavov γενόμενος τῆς τοῦ  ϑεοῦ ἀγαϑότητος. 

“έγουσι δὲ ἐν ταῖς παραδόσεσι ιᾶᾳατϑίαν τὸν ἀπόστολον παρ᾽ 
ἕχαστα εἰρηκέναι ὅτι »ἐὰν ἐκλεκτοῦ γείτων ἁμαρτήσῃ, ἥμαρτεν ὁ 
ἐκλεκτός" εἰ γὰρ οὕτως ξαυτὸν ἦγεν, ὡς ὁ λόγος ὑπαγορεύει, κατῃ- 
δέσϑη ἂν αὐτοῦ τὸν βίον καὶ ὁ γείτων εἰς τὸ μὴ ἁμαρτεῖν«. τί τοί- 
γὺυν περὶ αὐτοῦ τοῦ γνωστικοῦ φήσαιμεν (Av); »ἢ οὐκ οἴδατες, φησὶν 
ὁ ἀπόστολος, »ὕτι ναός ἐστε τοῦ ϑεοῦ;« ϑεῖος ἄρα ὁ γνωστικὸς καὶ 
ἤδη ἅγιος, ϑεοφορῶν καὶ ϑεοφορούμενος. αὐτίκα τὸ ἁμαρτῆσαι ἀλ- 
λότριον παριστᾷᾶσα ἡ γραφὴ τοὺς μὲν παραπεσόντας τοῖς ἀλλοφύλοις 
πιπράσκει" »μὴ ἐμβλέψῃςς δὲ »πρὸς ἐπιϑυμίαν ἀλλοτρίᾳ γυναικὶ « 
λέγουσα, ἄντιχρυς ἀλλότριον καὶ παρὰ φύσιν τοῦ ναοῦ τοῦ ϑεοῦ τὴν 
ἁμαρτίαν λέγει. ναὸς δέ ἐστιν ὃ μὲν μέγας, ὡς ἡ ἐκκλησία, ὃ δὲ 
μιχρός, ὡς ὁ ἄνϑρωπος ὃ τὸ σπέρμα σῴζων τὸ ᾿Αβραάμ. οὐκ ἄρα 
ἐπιϑυμήσει τινὸς ἑτέρου ὁ ἔχων ἀναπαυόμενον τὸν ϑεόν. αὐτίκα 


1f Matth. 6,12; Luk.11,4 4 Matth. 5,48. 5f Psal. 33,12 6f vgl. 
Tsal. 90, 11 20—23 vgl. Hilgenfeld, Nov. Test. extra can.? IV p. 50; Resch, 
Agrapha? S, 282 24 f 1 Kor. 3, 16 26 vgl. Epiktet II 8, 12 26-28 vgl. 
ticht. 2, 11—14; 4, 2; 10, 7; Jes. 50, 1 u. ἃ. St.; Strom. II 144, 4; III 90, 3; Eel. 
ae 49, 2 28 vgl. Matth. 5, 28; Prov. 5, 50; 0, 248; 7, 57 23,883 81 vgl. 
Joh. 8, 33. 37; Gal. 3, 29 31f vgl. Strom. I 23,2 2; ἘΠ]. proph. 56, 3 


5 [τουτέστιν ἑαυτόν] Kaye p. 332? vielleicht (wg) ἑαυτόν Ma 7 γενόμε- 
γον am Rand Lt 10 [οὐ] Ma 13 τὸ Heyse, Ma τῶι 1, [τῷ] Po 18 γνω- 
orızös Ma, Wi γνωστιχόν 1, 24 (üv) Di 26 τὸ Heyse, Ma τοῦ L 


19 


3158 4 


[1 


-1 


vor? 


832 P 


82, 


τῷ 


or. 


1 


u 


u Ve EEE nn 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. XIII. 81, 2—83, 5. 59 


πάντα τὰ ἐμποδὼν χαταλιπὼν καὶ πᾶσαν τὴν περισπῶσαν αὐτὸν 
ὕλην ὑπερηφανήσας τέμνει διὰ τῆς ἐπιστήμης τὸν οὐρανόν, καὶ διελ- 
ϑὼν τὰς πνευματικὰς οὐσίας καὶ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν ἄπτεται 
τῶν ϑρόνων τῶν ἄκρων, ἐπ᾿ ἐκεῖνο μόνον ἱέμενος, [ἐφ᾽ ὃ Eyvo 
μόνον. μείξας οὖν τῇ περιστερᾷ τὸν ὁφιν τελείως ἅμα καὶ εὖ- 
συνειδήτως βιοῖ, πίστιν ἐλπίδι χεράσας πρὸς τὴν τοῦ μέλλοντος 
ἀπεκδοχήν. αἴσϑεται γὰρ τῆς δωρεᾶς ἧς ἔλαβεν ἄξιος γενόμενος τοῦ 
τυχεῖν, καὶ μετατεϑεὶς ἐκ δουλείας εἰς υἱοϑεσίαν, [ἀν] ἀχόλουθϑα τῇ 
ἐπιστήμῃ [μήτε μὴ] γνοὺς τὸν ϑεὸν [μᾶλλον δὲ] γνωσϑείς τε πρὸς 
αὐτοῦς) ἐπιτελεῖ, πρὸς ἀξίαν τῆς χάριτος ἐνδεικνύμενος τὰ ἐνεργή- 
ματα. ἕπεται γὰρ τὰ ἔργα τῇ γνώσει ὡς τῷ σώματι ἡ σχιά. 

Er’ οὐδενὶ τοίνυν εἰχότως ταράσσεται τῶν συμβαινόντων οὐδὲ 
ὑποπτεύει τῶν κατὰ τὴν οἰχονομίαν ἐπὶ τῷ συμφέροντι γινομένων 
(οὐδὲν» οὐδὲ αἰσχύνεται ἀποϑανεῖν, εὐσυνείδητος ὧν ταῖς ἐξουσίαις 
ὀφθῆναι, πάντας ὡς ἔπος εἰπεῖν τοὺς τῆς ψυχῆς ἀποχεχαϑαρμένος 
σπίλους, ὃ γε εὖ μάλα ἐπιστάμενος ἄμεινον αὐτῷ μετὰ τὴν ἔξοδον 
γενήσεσϑαι. ὅϑεν οὐδέποτε τὸ ἡδὺ χαὶ τὸ συμφέρον προχρίνει τῆς 
οἰκονομίας, γυμνάζων ἑαυτὸν διὰ τῶν ἐντολῶν, ἵνα zul πρὸς τὸν 
κύριον εὐάρεστος ἐν πᾶσι γένηται καὶ πρὸς τὸν κόσμον ἐπαινετός, ἐπεὶ 
τὰ πάντα (ἐφ᾽) ἑνὸς τοῦ παντοχράτορος ϑεοῦ I ἵσταται. » εἰς τὰ ἴδιας, 
φησίν, »ἦλϑεν ὁ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐχ ἐδέξαντο. « 
διὸ χαὶ κατὰ τὴν τῶν κοσμικῶν | χρῆσιν οὐ μόνον εὐχαριστεῖ καὶ 
ϑαυμάζει τὴν κτίσιν, ἀλλὰ καὶ χρώμενος ὡς προσῆκεν ἐπαινεῖται. 
ἐπεὶ τὸ τέλος αὐτῷ δι᾿ ἐνεργείας γνωστικῆς τῆς κατὰ τὰς ἐντολὰς 
εἰς Hempiav περαιοῦται. ἐνθένδε ἤδη, δι᾿ ἐπιστήμης τὰ ἐφόδια τῆς 
ϑεωρίας καρπούμενος μεγαλοφρόνως τε τὸ τῆς γνώσεως ἀναδεξά- 


᾽, κ \ «ς - > ’ Ἴ 
μενος μέγεϑος, πρόεισιν ἐπὶ τὴν αγίαν τῆς μεταϑέσεως ἀμοιβήν. 


ΡῚ ’ x - - Au) A x x air 

ἀχήκοεν γὰρ τοῦ ψαλμοῦ λέγοντος" »κυχλώσατε Σιὼν καὶ περιλάβετε 
2 ’ ’ 2 , ), ’ 2 

αὐτὴν, διηγησασϑε Ev τοῖς πῦρ γοις αὐτῆς « νίσσεται γάρ, olucı, 

τοὺς ὑφηλῶς προσδεξαμένους τὸν Aoyon ὑψηλοὺς ὡς πύργους ἔσε- 


σϑαι καὶ βεβαίως ἔν τε τῇ πίστει καὶ τῇ γνώσει στήσεσϑαι. 


3 vgl. Ephes. 1, 21; 6,12 ὅ vgl. Matth. 10,16 Svgl.Röm.8,15 9fvgl. 

Gal. 4,9 11 ἕπεται — σχιά Sacr. Par. 274 Holl; Corp. Paris. Nr. 1; Maximus 

Cap. 17; Flor. Mon. f. 105v; Antonius Melissa p. 56 Gesner 14 vgl. S. 55, 28 
90 Joh. 1, 11 27 vgl. Hebr. 11, 5 ΘΒ Psal. 47, 13 


1 ἐμποδῶν 1, 4 [&p’] Heyse S ἀχόλουθα Barnard ἀναχόλουϑα L 
9 [«ήτε μὴ] St [μᾶλλον δὲ] Wi 10 ἐπιτελεῖ St ἐπὲ τέλει L καὶ πρὸς ἀξίαν 


Hervet 1Π τῇ γνώσει τὰ ἔργα Sacr. Par. u. die and. Floril. 13 ὑποπτεύει 
(ti) Heyse 14 (οὐδὲν) Ma ἀποθανὼν Lowth 15 ἀποκεχαϑαρμένος Sy 
ἀποχεχαϑαρμένους L 16 f 8 — yerjoeodaı «ὦ nach ἀποθανεῖν Wi 17 γενή- 


σεσϑαι Ma γενέσϑαι L 90 (ἐφ᾽) Ma 


893,1 


3 S33 P 


60 Clemens. 


XIV. Kal ταῦτα μὲν ὡς ἔνι μάλιστα διὰ βραχυτάτων περὶ τοῦ 84,1 
γνωστιχοῦ τοῖς Ἕλλησι σπερματικῶς εἰρήσϑω. ἰστέον δὲ ὅτι ἐὰν ἕν 
τούτων ὁ πιστὸς ἢ καὶ δεύτερον κατορϑώσῃ, ἀλλ᾽ οὐ τί γε ἐν πᾶσιν 
u. οὐδὲ μὴν μετ᾽ ἐπιστήμης τῆς ἄκρας, καϑάπερ ὁ γνωστιχός. 

5 χαὶ δὴ τῆς κατὰ τὸν γνωστικὸν ἡμῖν οὑς εἰπεῖν ἀπαϑείας, καϑ᾽ ἣν 
er τελείωσις τοῦ πιστοῦ δι᾽ ἀγάπης »εἰς ἄνδρα τέλειον, εἰς μέτρον 
ἡλικίας« προβαίνουσα ἀφικνεῖται, ἐξομοιουμένη ϑεῷ, »ἰσάγγελος« ἀλη- 
ϑῶς γενομένη, πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα ἐκ γραφῆς μαρτύρια ἔπεισι παρα- 
τίϑεσθαι, ἄμεινον δὲ οἶμαι ὑπερϑέσϑαι τὴν τοιαύτην φιλοτιμίαν διὰ 
τὸ μῆχος τοῦ λόγου, τοῖς πονεῖν ἐϑέλουσι καὶ 'προσεκπονεῖν τὰ δό- 
γματα κατ᾽ ἐχλογὴν τῶν γραφῶν ἐπιτρέψαντα. μιᾶς δ᾽ οὖν διὰ 3 
βραχυ τάτων ἐπιμνησϑήσομαι, ος μὴ ἀνεπισημείωτον παραλιπεῖν τὸν 
τόπον. λέγει γὰρ ἐν τῇ προτέρᾳ [τῆς] πρὸς Κορινϑίους ἐπιστολῇ ὁ 
ϑεῖος ἀπόστολος" »τολμῷ τις ὑμῶν πρᾶγμα ἔχον πρὸς τὸν ἕτερον 
15 χρίνεσϑαι ἐπὶ τῶν ἀδίκων καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῶν ἁγίων; ἢ οὐκ οἴδατε ὅτι 
ἅγιοι τὸν κόσμον κρινοῦσι;« καὶ τὰ ἕξῆς. μεγίστης δ᾽ οὔσης τῆς 4 | 
περικοπῆς, ταῖς ἐπικαίροις τῶν ἀποστολικῶν συγχρώμενοι λέξεσι, διὰ 
βοαχυτάτων ἐξ ἐπιδρομῆς οἷον μεταφράζοντες τὴν ῥῆσιν, τὴν διά- 
γοιαν τοῦ ῥητοῦ τοῦ ἀποστόλου παραστήσομεν, καϑ' ἣν τοῦ γνο- 
20 στικοῦ τὴν τελειότητα ὑπογράφει. οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ ἀδικεῖσθαι μᾶλλον 
ἢ ἀδικεῖν ἵστησι τὸν γνωστικὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀμνησίκακον εἶναι | 
διδάσκει, μηδὲ εὐχεσϑαι κατὰ τοῦ ἀδικήσαντος | ἐπιτρέπων" οἶδεν γὰρ 
καὶ τὸν κύριον ἄντικρυς τεὔχεσϑαι ὑπὲρ τῶν ἐχϑρῶνς παραγγείλαντα. 
τὸ μὲν οὖν »ἐπὶ τῶν ἀδίκων zolvsoda τὸν ἠδικημένον φάσχει 
25 οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ ἀνταποδοῦναι βούλεσϑαι δοκεῖν καὶ ἀνταδικῆσαι δεύτε- 
ρον ἐϑέλειν, ὕπερ ὁμοίως ἐστὶν ἀδικῆσαι χαὶ αὐτόν. τὸ δὲ 1 »ἐπὶ 
τῶν ἁγίων χρίνεσϑαιςε ἐϑέλειν τινὰς λέγειν ἐμφαίνει τοὺς δι᾿ εὐχῆς 
τοῖς ἀδικήσασιν ἀνταποδοϑῆναι τὴν πλεονεξίαν αἰτουμένους, καὶ εἶναι 
μὲν τῶν προτέρων τοὺς δευτέρους ἀμείνους, οὐδέπω δὲ ἀπαϑεῖς, ἣν 
μὴ ἀμνησίκακοι τέλεον γενόμενοι κατὰ τὴν τοῦ κυρίου διδασκαλίαν 
προσεύξωνται καὶ ὑπὲρ τῶν ἐχϑρῶν. 
Καλὸν οὖν καὶ φρένας χαλὰς ἐκ μεταν οἰας αὐτοὺς τῆς εἰς τὴν 
πίστιν μεταλαβεῖν. εἰ γὰρ καὶ ἐχϑροὺς ἡ ἀλήϑεια τοὺς παραζηλοῦν- 
τὰς κεχτῆσϑαι δοχεῖ, ἀλλ᾽ οὐ τί γε αὐτὴ διεχϑρεύεταί τινι. »ὃςε τε 


τῷ 


1. 


Qu 


| 
οἱ 


6f vgl. Ephes. 4, 13 7 vgl. Plato Theaet. p. 176B vgl. Luk. 20, 36 
14—16 1 Kor. 6, 1 20f vgl. I Kor. 6, 7f 23 Matth. 5, 44; Luk. 6, 28 
24. 26 vgl. IKor. 6, 1 33 f zu παραζηλοῦντας vgl. 1 Kor. 10, 22; Deut. 32,21 

4 ἅμα Schw ἀλλ᾽ L [ἀλλ Ma 11 ἐπιτρέψαντα Schw ἐπιτρέψαντες L 
13 [τῆς] St τῇ Sy 24 τὸ — φάσχει St TO — φάσχειν 1, τῷ — φάσχει Schw 
26 τῷ δὲ Schw 29 ἀπαϑεῖς L? wie Cotelerius ἀπειϑεῖς L* 34 αὕτη L 


10 


20 


25 


30 


Stromata VII. Cap. XIV. 84, 1-86, 5. 61 


γὰρ »ϑεὸς ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους τὸν αὐτοῦ ἐπιλάμπει ἥλιον« χαὶ 
τὸν κύριόν γε αὐτὸν ἐπὶ δικαίους ἔπεμψεν καὶ ἀδίκους, 0 τε ἐξο- 
μοιοῦσϑαι βιαζόμενος ϑεῷ, διὰ τῆς πολλῆς ἀμνησιχα κίας "ἀφεὶς 
ἑβδομηκοντάκις ἕπτάς (οἷον κατὰ πάντα τὸν βίον zei χαϑ᾽ ὕλην τὴν 
χοσμικὴν περιήλυσιν ἑβδομάσιν ἀριϑμουμέναις σημαινομένην), παντί 
τῳ χρηστεύεται, εἰ καί τις τὸν πάντα τοῦτον ἐν σαρκὶ βιοὺς χρόνον 
ἀδικεῖ τὸν γνωστικόν. οὐ γὰρ τὴν κρίσιν μόνην ἄλλοις ἐπιτρέπειν 
ἀξιοῖ τὸν σπουδαῖον τῶν ἠδικηκότων αὐτόν, ἀλλὰ χαὶ παρ᾽ ἐχείνων 
αἰτεῖσϑαι τῶν κριτῶν βούλεται τὸν δίκαιον τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρ- 
τιῶν τοῖς εἰς αὐτὸν πεπλημμεληκόσι, χαὶ εἰχότως" εἴ γε τὸ ἐχτὸς 
μόνον καὶ τὸ περὶ σῶμα, κἂν μέχρι ϑανάτου προβαίνῃ, πλεονεκτοῦσιν» 
οἱ ἀδικεῖν ἐπιχειροῦντες, ὧν οὐδὲν οἰκεῖον τοῦ γν ὠστικοῦ. πῶς ὁ 
ἂν χαὶ ἀγγέλους τις χρίναι τοὺς ἀποστάτας, αὐτὸς ἀποστάτης ἐκείνης 
τῆς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ἀμγνησικακίας γενόμενος; » διὰ τί οὐχὶ μᾷλλον 
ἀδικεῖσϑε;« φησί" »διὰ τί οὐχὶ μᾶλλον ἀποστερεῖσϑε; ἀλλὰ ὑμεῖς ἀδι- 
κεῖτε [καὶ ἀποστερεἴτε]ς, εὐχόμενοι κατὰ τούτων δηλονό ὁτι τῶν zart’ 
ἄγνοιαν πλημμελούντων, "καὶ ἀποστερεῖτες τῆς τοῦ ϑεοῦ ᾿φιλανϑρο- 
πίας τὲ καὶ ἀγαϑότητος τὸ ὅσον ἐφ᾽ ὑμῖν τοὺς ze ὧν εὐχεσϑε. 
»χαὶ τοῦτο ἀδελφούες, οὐ τοὺς κατὰ πίστιν μόνον, ἀλλὰ χαὶ τοὺς 
προσηλύτους λέγων. εἰ γὰρ καὶ ὁ νῦν διεχϑρεύων ὕστερον πιστεύσει, 
οὐχ ἴσμεν οὐδέπω ἡμεῖς. ἐξ ὧν συνάγεται σαφῶς εἰ καὶ μὴ πάντα 
εἶναι, ἡμῖν γε αὐτοὺς δοκεῖν (δεῖν) εἶναι ἀδελφούς. ἤδη δὲ καὶ πάντας 
ἀνϑρώπους ἑνὸς ὄντας ἔργον ϑεοῦ καὶ μίαν εἰκόνα ἐπὶ μίαν οὐσίαν 
περιβεβλημένους, Ι κἂν τεϑολωμένοι τύχωσιν ἄλλοι ἄλλων μᾶλλον, 
μόνος ὃ ἐπιστήμων γνωρίζει, καὶ διὰ τῶν κτισμάτων τὴν ἐνέργειαν, 
de’ ἧς αὖϑις τὸ ϑέλημα τοῦ ϑεοῦ, προσκυνεῖ. 

»H οὐκ οἴδατε ὅτι ἄδικοι βασιλείαν ϑεοῦ οὐ κλῆρον ομήσουι σιν»: ς 
ἀδικεῖ οὖν ὁ ἀνταδικῶν εἴτ᾽ οὖν ἔργῳ εἴτε καὶ λόγῳ εἴτε καὶ τῇ τοῦ 
βούλεσϑαι ἐννοίᾳ, ἣν μετὰ τὴν τοῦ νόμου παιδαγωγίαν τὸ εὐ γγέλιον 
περιγράφει. »καὶ ταῦτά τινες ἤτες, τοιοῦτοι δηλονότι οἷοι ἔτι τυγ- 
χάνουσιν οἷς αὐτοὶ οὐ συγγινώσχετε. »ἀλλὰ ἀπελούσασϑες, οὐχ ἁπλῶς 
οςς οἱ λοιποί, ἀλλὰ μετὰ γνώσεως τὰ πάϑη τὰ ψυχικὰ ἀπερρύψασϑε, 


1 Matth. 5, 45 3f Matth. 18, 22 13 vel. IKor. 6,3 14—19 I Kor. 
6. 710 23f vgl. Gen. 1, 26 27 IKor. 6, 9 29f vgl. Gal. 3, 24; Matth. 
5, 22.28 30f1Kor. 6, 11 


7 xoiow Ma χτῆσιν L 13 χρίναι (oder χρίνοι) Di χρίνηι L 16 [zei 
ἀποστερεῖτε] St, Ma 17 ἀποστερεῖτε Po ἀποστερεῖσϑε L 19 τοῦτο I Kor. 
τοὺς L 22 ἡμῖν γε] (ἀλλ) ἡμῖν γε oder ἡμῖν δὲ Ma αὐτοὺς Ma αὐτοῖς 1, 
(δεῖν) Ma 26 διζὰ δ᾽ αὐτϑῆς Schw 98. ανταδιχῶν St, Ma ἀντιδικῶν L 
30 δηλονότι οἷοι Jackson, Journ. of Philol. 28 (1900) p. 135 δῆλον ὁποῖοι 1, 

32 ἀπερρύψασϑε Mangey zu Philo I p. 72 ἀπερρίψασϑε L 


62 Clemens. 


εἰς τὸ ἐξομοιοῦσϑαι ὅση δύναμις τῇ ἀγαϑότητι τῆς τοῦ ϑεοῦ προνοίας 
διά τε τῆς ἀνεξικακίας διά τε τῆς ἀμνησικακίας, »ἐπὶ δικαίους καὶ 
adizovs« τὸ εὐμενὲς τοῦ λόγου χαὶ τῶν ἔργων καϑάπερ ὁ ἥλιος ἐπι- 
λάμποντες" εἴτ᾽ οὖν μεγαλονοίᾳ τοῦτο περιποιήσεται ὁ γνωστικὸς 
5 εἴτε μιμήσει τοῦ χρείττονος" τρίτη δ᾽ αἰτία. τὸ νἄφες καὶ ἀφεϑήσεταί 
cor:, βιαζομένης ὥσπερ τῆς ἐντολῆς εἰς σωτηρίαν δι’ ὑπερβολὴν ἀγα- 
ϑότητος. »ἀλλ᾽ ἡγιάσϑητε' « τῷ γὰρ εἰς τοῦτο ἥκοντι ἕξεως ἁγίῳ 
εἶναι συμβαίνει, μηδενὶ τῶν παϑῶν κατὰ μηδένα τρόπον περιπίπτοντι, 
ἀλλ᾽ οἷον ἀσάρκῳ ἤδη καὶ ἄνω τῆσδε τῆς γῆς [ἁγίῳ] γεγονότι. διόπερ 
»ἐδικαιώϑητες φησὶ »τῷ ὀνόματι τοῦ κυρίου«" ἐποιήϑητε os εἰπεῖν 
ὑπ᾿ αὐτοῦ δίκαιοι [εἶναι] ὡς αὐτός, καὶ »τῷ πνεύματι τῷ ayio« sg 
ἔνε μάλιστα κατὰ δύναμιν ἀνεχράϑητε. μὴ γὰρ οὐ »πάντα μοι ἔξεστιν. 
ἀλλ᾽ οὐκ ἐξουσιασϑήσομαικ, φησί, παρὰ τὸ εὐαγγέλιόν τι ποιῆσαι ἢ 
νοῆσαι ἢ λαλῆσαι; »τὰ δὲ βοώματα τῇ κοιλίᾳ καὶ ἡ κοιλία τοῖς βοώμασινς«, 
ἃ »ὁ ϑεὸς καταργήσεις, τουτέστιν τοὺς οὕτω λογιζομένους καὶ βιοῦντας 
os διὰ τὸ ἐσϑίειν γενομένους, μὴ οὐχὶ δὲ ἐσθίοντας ἵνα ζῶσι μὲν 
κατὰ τὸ ἀκόλουϑον, κατὰ δὲ τὸ προηγούμενον τῇ γνώσει προσαν- 
ἔχοντας. καὶ μή τι οἷον σάρχας εἶναι τοῦ ἁγίου σώματος τούτους 
φησί; σῶμα δὲ ἀλληγορεῖται ἡ ἐκκλησία κυρίου, ὁ πνευματικὸς καὶ 
οὐ ἅγιος 10005, ἐξ ὧν οἱ τὸ ὄνομα ἐπικεκλημένοι μόνον, βιοῦντες δὲ οὐ 
κατὰ λόγον, σάρκες εἰσί. »τὸ δὲ σῶμας τοῦτο (To) πνευματικόν, 
τουτέστιν ἡ ἁγία ἐκκλησία, »οὐ τῇ πορνείᾳ« οὐδὲ τῇ ἀπὸ τοῦ εὐαγ- 
γελίου ἀποστασίᾳ πρὸς τὸν ἐϑνικὸν βίον κατ᾽ οὐδένα τρόπον οὐδ᾽ 
ὁπωστιοῦν οἰχειωτέον. πορνεύει γὰρ εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ »τὸ αὐτοῦ 
5 σῶμας ὁ ἐϑνικῶς ἐν ἐκκλησίᾳ πολιτευόμενος, εἴτ᾽ οὖν ἐν ἔργῳ, εἴτε καὶ ἐν 
λόγῳ, εἴτε καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐννοίᾳ. »0« ταύτῃ »κολλώμενος τῇ πόρνῃς, 
τῇ παρὰ τὴν διαϑήκην ἐνεργείᾳ, ἄλλο σῶμα γίνεται οὐχ ἅγιον, »εὶς 


1( 


+ 
Dr 


’ x ΠΥ) Wr ᾿ ς x ’ 
σάρχα μίαν« καὶ] βίον ἐθνικὸν καὶ αλλὴν ἐλπίδα" »0 δὲ κολλώμενος SS6P 3 


τῷ κυρίῳ ἕν πνεῦμά (ἐσ; τις, »πνευματικὸν σῶμας, τὸ διάφορον τῆς 
συν odov γένος. υἱὸς οὗτος ἅπας, ἄνϑρωπος ἅγιος, ἀπαϑής, PCR, 
χός, τέλειος, μορφούμενος τῇ τοῦ κιρίου διδασκαλίᾳ, ἵνα δὴ καὶ ἔργῳ 


bl 


1 vgl. Plato ἜΣΕΙ: p. 176 B 2f vgl. Matth. 5, 45 >f vgl. Matth. 

‚14; Polykarp Phil. 2, 3; Clem. Rom. 113, 2 7.1021 Kor, 21 12—15 IKor. 

, 12f 15f vgl. Paed. II 1, 4 mit τ 19 vgl. Ephes. 1, 221; ΚΟὶ. 1, 21 
21T 1 Kor 6 18 24—29 vgl. IKor. 6, 18. 1 29 I Kor. 15, 44 


Sy τὸ Τὶ 9. ἄνω Sy ἄνευ L [ἁγίῳ] Wi 11 [εἷναι] Wi 
19 vor ἀλληγορεῖται ist χαλεῖται getilgt Li 21 (τὸ Ma 38 ἀποστασίᾳ Heyse 
ἀποστάσει ἃ L ἀποστάσει [ἃ] Ma 24f αὐτοῦ L 29 ἕν πνεῦμά (£o)rı (nach 
I Kor.) St ἐν πνεύματι L 


10 


20 


90 


Stromata VII. Cap. XIV. 86, 6—Cap. XV. 80, 4. 63 


zal λόγῳ καὶ αὐτῷ τῷ πνεύματι προσεχὴς jevousvos τῷ κυρίῳ τὴν 
μονὴν ἐκείνην τὴν ὀφειλομένην τῷ οὕτως ὀπηνδρωμένῳ ἀπολάβῃ. 
ἀπόχρη τὸ δεῖγμα τοῖς ὦτα ἔχουσιν. οὐ γὰρ ἐχκυχλεῖν χρὴ τὸ μυ- 
στήριον, ἐμφαίνειν de ὅσον εἰς ἀνάμνησιν τοῖς μετεσχηκχόσι τῆς γνό- 
σεῶςς, οἱ καὶ συνήσουσιν ὅπως εἴρηται πρὸς τοῦ κυρίου" »γίνεσϑε οὑς 
ὃ πατὴρ ὑμῶν τέλειοις, τελείως ἀφιέντες τὰς ἁμαρτίας καὶ ἀμνησι- 
κακοῦντες καὶ ἐν τῇ ἕξει τῆς ἀπαϑείας καταβιοῦντες. οἧς γὰρ τέλειόν 
φαμεν ἰατρὸν χαὶ τέλειον φιλόσοφον, οὕτως, οἶμαι, καὶ τέλειον yvo- 
στικόν᾽ ἀλλ᾽ οὐδὲν τούτων, καίτοι μέγισ στον ον, εἰς ὁμοιότητα ϑεοῦ 
παραλαμβάνεται. οὐ γάρ, καϑάπερ οἱ Ζτοϊχοί, ἀϑέως πάνυ τὴν αὖὐ- 
τὴν ἀρετὴν ἀνθρώπου λέγομεν καὶ ϑεοῦ. μή τι οὖν τέλειοι γίγνε σϑαι 
ὀφείλομεν ὡς ὁ πατὴρ βούλεται; ἀδύνατον γὰρ χαὶ “ἀμήχανον ος ö 
ϑεός ἐστι γενέσϑαι τινὰ τέλειον" βούλεται δὲ ὁ πατὴρ ζῶντας ἡμᾶς 
κατὰ τὴν τοῦ εὐαγγελίου ὑπακοὴν ἀνεπιλήπτως τελείους γίγν εσϑαι. 
ἢν οὖν, κατ᾽ ἔλλειψιν λεγομένου τοῦ ῥητοῦ, προσυπαχούσωμεν τὸ 
ἐνδέον εἰς ἀναπλήρωσιν τῆς περικοπῆς, τοῖς συνιέναι δυναμένοις 
ἀπολελειμμένον ἐκλαβεῖν, καὶ τὸ ϑέλημα τοῦ ϑεοῦ γνοωριοῦμεν καὶ 
κατ᾽ ἀξίαν τῆς ἐντολῆς εὐσεβῶς ἅμα zul μεγαλοφρόν ος πολιτευσόμεϑα. 


XV. Ἐπειδὴ δὲ ἀκόλουϑόν ἐστι πρὸς τὰ ὑπὸ Ἑλλήνων καὶ Iov- 8! 


δαίων ἐπιφερόμενα ἡμῖν ἐγκλήματα ἀπολογήσασϑαι, συνεπιλαμβάνον- 
ται δὲ ἔν τισι τῶν ἀποριῶν “ὁμοίως «τοῖς προειρημένοις καὶ αἱ περὶ 
τὴν ἀληϑῆ διδασκαλίαν αἱρέσεις, εὑ ἂν ἔχοι, πρότερον διαχαϑάραντας 
τὰ ἐμποδών, εὐτρεπεῖς ἐπὶ τὰς τῶν ἀποριῶν λύσεις, εἰς τὸν ἑξῆς 
προϊέναι “Σερωματεέα. 

Πρῶτον μὲν οὖν αὐτὸ τοῦτο προσάγουσιν ἡμῖν λέγοντες, μὴ δεῖν 


πιστεύειν διὰ τὴν διαφωνίαν τῶν αἱρέσεων" παρὰ τίνι γὰρ καὶ ἡ ὁ 


ἀλήϑεια ἄλλων ἄλλα ϑογματιζόντων; πρὸς οὖς φαμεν ὅτι καὶ παρ᾽ 
ὑμῖν τοῖς ᾿Ιουδαίοις καὶ παρὰ τοῖς δοκιμωτάτοις τῶν παρ᾽ Ἕλλησι 
φιλοσύφων πάμπολλαι γεγόνασιν αἱρέσεις, καὶ οὐ δήπου φατὲ δεῖν 
ὀκνεῖν ἤτοι φιλοσοφεῖν ἢ ἰουδαΐζειν τῆς διαφωνίας Evexa τῆς πρὸς 
ἀλλήλας τῶν παρ᾽ ὑμῖν αἱρέσεων. ἔπειτα δὲ ἐπισπαρήσεσϑαι τὰς 
αἱρέσεις τῇ ἀληϑείᾳ, καϑάπερ τῷ πυρῷ »τὰ ζιζάνιας, πρὸς τοῦ κυ- 
Οίου προφητικῶς εἴρητο, καὶ ἀδύνατον μὴ γενέσϑαι τὸ προειρημένον 
ἔσεσϑαι" καὶ τούτου ἡ αἰτία, ὅτι παντὶ τῷ καλῷ μῶμος ἕπεται. 


1f vgl. Job. 14,2 8 vgl. Matth. 11,1 5f Matth. 5, 48 10£f Chry- 
sipp Fr. mor. 250 Amim; vgl. Strom. II 135, 3; VI 114, 5; Theodoret Gr. aff. 
c. XI 15 191 vgl. Strom. IV 1 25—27 vgl. Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. I 14; 
Orig. ce. Cels. III 12 32 vgl. Matth. 13, 25 34 ein Citat? 


11 yiyvveode L 22 ἀληϑῆ St ἄλλην L 26 παρὰ τίνι Schw, Wi παρα- 
τείνει 30 ἢ Heyse, Ma χαὶ L 


or 


υ 


1 


20 


τϑ 


cv 
τ 


ww 


64 Clemens. 


y ’ 3 > \ , , = af x N ς , 

Mn τι ovv, εἰ καὶ παραβαίη τις συνϑῆχας καὶ τὴν ομολογίαν 
“2 x % c - x x ’ x c > ’ 

παρέλϑοι τῇ» πρὸς ἡμᾶς, διὰ τὸν ψευσάμενον τὴν ομολογίαν ἀφεξό- 


x c i > “29 « > Pr x τι ΡΞ 4 
εϑα τῆς ἀληϑείας καὶ ἡμεῖς; ἀλλ ὡς ἀψευδεῖν χρὴ τὸν ἐπιεικῆ, καὶ 2 


uni avi ὑπέσχηται ἀχυροῦν, κἂν ἄλλοι τινὲς παραβαίνωσι συνϑήκας, 
οὗ τῶς καὶ ἡμᾶς χατὰ μηδένα τρύπον τὸν» ἐκκλησιαστικὸν παραβαίνειν 
προσήκει κανόνα" καὶ μάλιστα τὴν περὶ τῶν μεγίστων ὁμολογίαν 
ἡμεῖς μὲν φυλάττομεν, οἱ δὲ παραβαίνουσι. πιστευτέον οὖν τοῖς βε- 
βαίως ἐχομένοις τῆς ἀληϑείας. ἤδη δὲ καὶ ὡς ἐν πλάτει χρωμένοις 
τῇδε τῇ ἀπολογίᾳ ἔνεστε φάναι “πρὸς αὐτούς, ὅτι καὶ οἱ ἰατροὶ 
ἐναντίας δόξας κεχτημένοι κατὰ τὰς οἰκείας αἱρέσεις ἐπ᾽ ἴσης 
ἔργῳ ϑεραπξύουσιν. μή τι οὖν χάμνων τις τὸ σῶμα καὶ ϑερα- 
πείας δεόμενος οὐ προσίεται ἰατρὸν διὰ τὰς ἐν τῇ ἰατρικῇ αἱρέσεις; 
οὐκ ἄρα οὐδὲ ὁ τὴν φυχὴν νοσῶν καὶ εἰδώλων ἔμπλεως, ἕνεκά γε 
τοῦ ὑγιᾶναι καὶ εἰς ϑεὸν ἐπιστρέψαι, προφασίσαιτο (Av) ποτε τὰς 
αἱρέσεις. ναὶ μὴν »διὰ τοὺς δοχίμους« φησὶν »ai αἱρέσεις«. δοκίμους 
ἤτοι τοὺς εἰς πίστιν ἀφικνουμένους λέγει, ἐκλεχτικώτερον προσιόν- 
τας τῇ κυριαχῇ διδασκαλίᾳ, καϑάπερ τοὺς δοκίμους τραπεζίτας τὸ 
ἀ κίβδηλον νόμισμα τοῦ κυρίου ἀπὸ τοῦ παραχαράγματος διακρίνοντας, 
ἢ τοὺς ἐν αὐτῇ τῇ πίστει δοκίμους ἤδη γενομένους κατά τε τὸν 
βίον κατά τε τὴν γν» ὥσιν. 

Διὰ δὴ τοῦτο ἄρα πλέονος ἐπιμελείας καὶ προμηϑείας δεόμεϑα 
εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ πῶς ἀκριβῶς βιωτέον καὶ τίς ἡ ὄντως οὖσα 
ϑεοσέβεια. δῆλον γὰρ ὅτι δυσχόλου καὶ δυσεργοῦ τῆς ἀληϑείας τυγχα- 
γούσης διὰ τοῦτο γεγόνασιν αἱ ζητήσεις" ἀφ᾽ ὧν αἱ φίλαυτοι καὶ 
φιλόδοξοι αἱρέσεις, μὴ μαϑόντων μὲν μηδὲ παρειληφότων ἀληϑῶς, 
οἴησιν δὲ γνώσεως εἰληφύτων. διὰ πλείονος τοίνον φροντίδος ἐρευ- 
γνητέον | τὴν τῷ ὄντι ἀλήϑειαν, ἢ μόνη περὶ τὸν ὄντως ὄντα ϑεὸν 
καταγίνεται. πόνῳ δὲ ἕπεται γλυχεῖα εὑρεσίς τε καὶ μνήμη. ἐπαπο- 
δυτέον ἄρα τῷ πόνῳ τῆς εὑρέσεως διὰ τὰς αἱρέσεις, ἀλλ᾽ οὐ τέλεον 


> > cn x > ’ - x > - 
ἀποστατέον. οὐδὲ γὰρ ὀπώρας παρακειμένης, τῆς μὲν ἀληϑοὺς καὶ 


ὡρίμου, τῆς δὲ ἐκ κηροῦ ὡς ὅτι μάλιστα ἐμφεροῦς πεποιημένης, διὰ 
τὴν ὁμοιότητα ἀμφοῖν ἀφεκτέον, διακριτέον δὲ ὁμοῦ TE τῇ κατα- 
ληπτιχῇ ϑεωρίᾳ καὶ τῷ κυριωτάτῳ λογισμῷ τὸ ἀληϑὲς ἀπὸ τοῦ 
φαινομένου. καὶ ὥσπερ ὁδοῦ μιᾶς μὲν τῆς βασιλικῆς τυγχανούσης, 
πολλῶν δὲ zal ἄλλων τῶν μὲν ἐπί τινα κρημνόν, τῶν δὲ ἐπὶ ποτα- 


1—7 vgl. Caspari, Zeitschr. f. kirchl. Wiss. u. kirchl. Leben 7 (1880) 8. 852 
Kattenbusch, Das apost. Symbol 11 5. 115}: 15 vgl. I Kor. 11,19; Resch, Agrapha 
Log. 21 8. 173ff [2. Aufl. S. 100f]; Ropes, Sprüche Jesu 83. 90 f 15—18 vgl. 
Strom. I 177, 2 mit Anm.; Resch, Agrapha? S. 117 


14 (ἄν) Di 18 (a)ziß6n)ov aus Strom. VI 81, 2 Heyse u. Resch 


90,1 


5) 


91,1 


ww 
ER 


"" 
v 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VII. Cap. XV. 90, 1-92, 7. 65 


μὸν ῥοώδη ἢ ϑάλασσαν ἀγχιβαϑῆ φερουσῶν, οὐχ ἄν τις ὀκνήσαι διὰ 
τὴν διαφωνίαν ὁδεῦσαι, χρήσαιτο δ᾽ ἂν τῇ ἀκινδύν ‚0 καὶ βασιλικῇ χαὶ 
λεωφόῤφ, οὕτως ἄλλα ἄλλων περὶ ἀληϑείας λεγόντων οὐχ ἀποστα- 
τέον, ἐπιμελέστερον ὁὲ ϑηρατέον τὴ» ἀκριβεστάτην περὶ αὐτῆς γνῶ- 
σιν" ἐπεὶ κἀν τοῖς ANREVONEVOLGS λαχάνοις συνανα φύονται καὶ πόαι" 
μή τι οὖν ἀπέχονται οἱ γεωργοὶ τῆς κηπευτικῆς ἐπιμελείας; ἔχοντες 
οὖν πολλὰς dx φύσεως ἀφορμὰς πρὸς τὸ ἐξετάζειν τὰ λεγόμενα καὶ 
ng ἀληϑείας τὴν ἀκολουϑίαν ἐξεῦ ρίσχειν ὀφείλομεν. διὸ χαὶ εἰχότως 


zou όμεϑα, οἷς δέον πείϑεσθϑαι μὴ συγκα τατιϑέμενοι, μὴ διαστέλλοντες 3: 


τὸ μαχόμενον καὶ ἀπρεπὲς καὶ παρὰ φύσιν καὶ τεῦδος ἀπὸ [τε] Ta) η- 
ϑοῦς καὶ τοῦ ἀχολούϑου χαὶ τοῦ πρέποντος zal Tov κατὰ φύσιν, αἷς 
ἀφορμαῖς χαταχρηστέον εἰς ἐπίγνωσιν τῆς ὄντως οὔσης ἀληϑείας. 
Ματαία τοίνυν τοῖς “Βλλησιν ἡ πρόφασις αὕτη" τοῖς μὲν γὰρ 
βουλομένοις ἐξέσται καὶ τὸ εὑρεῖν τὴν ἀλήϑειαν, τοῖς δὲ αἰτίας ἀλό- 
Yovs προβαλλομένοις ἀναπολύγητος ἡ κρίσις. πότερον γὰρ ἄναι- 
ροῦσιν ἢ συγχατατίϑενται εἶναι ἀπόδειξιν; οἶμαι πάντας ἂν ὁμολο- 
γήσειν ἄνευ τῶν τὰς αἰσϑήσεις ἀναιρούντων. a δ᾽ οὔσης 
ἀνάγκη συγκαταβαίνειν εἰς τὰς ζητήσεις καὶ δι᾿ αὐτῶν τῶν γρα- 
φῶν ἐκμανϑάνειν ἀποδεικτικῶς, ὅπως μὲν ἀπεσφάλησαν. ci αἱρέσεις, 
0.7008 δὲ ἐν μόνῃ τῇ ἀληϑείᾳ καὶ τῇ ἀρχαίᾳ ἐχκλ ησίᾳ ἥ τὲ ἄχριβε- 
στάτη γνῶσις καὶ ἡ τῷ ὀντί ἀρίστη αἵρεσις. τῶν de ἀπὸ τῆς ἀλη- 
ϑείας ἐχτρεπομένων οἱ μὲν σφᾶς αὐτοὺς μόνους, οἱ δὲ καὶ τοὺς 
πέλας ἐξαπατᾶν «ἐπιχειροῦσιν. οἱ μὲν οὖν, od en [οἱ] 
τὴν ἀλήϑειαν. εὑρηκέναι. νομίζοντες, οὐχ ἔχοντες ἀπόδειξιν οὐδεμίαν 
ἀληϑῆ, ἑαυτοὺς οὗτοι ἀπατῶσιν ἀναπεπαῦσϑαι νομίζοντες" ὧν = 
dos 00% "ὀλίγον τάς TE ζητήσεις ἐκτρεπομένων διὰ τοὺς ἐλέγχους 
ἀποφευγόντων δὲ χαὶ τὰς διδασχαλίας διὰ] τὴν κατάγνωσιν. οἱ d£ 
τοὺς προσιόντας ἐξαπατῶντες, πανοῦργοι σφόδρα, οἱ καὶ παραχολου- 
ϑοῦντες αὐτοῖς ὅτι μηδὲν ἐπίστανται, πιϑανοῖς ὅμως ἐπιχειρήμασι 
σχοτίξουσι τὴν ἀλήϑειαν. ἑτέρα δ᾽, οἶμαι, τῶν πιϑανῶν ἐπιχειρημά- 
τῶν καὶ ἑτέρα τῶν ἀληϑῶν ἡ φύσις. καὶ ὅτι τῶν αἱρέσεων dv ἄγκη 
τὴν ὀνομασίαν πρὸς “ἀντιδιαστολὴν. τῆς ᾿ἀληϑείας λέγεσϑαι γινώ- 
σχομεν" ἀφ᾽ ἧς τινὰ ἀποσπάσαντες ἐπὶ λύμῃ τῶν ἀνϑρώπων οἱ σο- 
φισταί, ταῖς ἐξευρημέναις σφίσιν ἀνϑρωπικαῖς τέχναις ἐγκατορύξαντες 
αὐχοῦσι προΐστασϑαι διατριβῆς μᾶλλον ἢ ἐχκλησίας. 


14 f vgl. Röm. 2, 1 10 ἔ vgl. 2. B. Sext. Emp. Adv. math. VIII 337 ff 


10 [re] St, Ma 10f ταληϑοῦς 1,1 τἀληϑὲς L* 101 ὁμολογῆσαι Di 
91 δὲ Μὰ τε Τὶ 23 [οἱ St 94 ἔχοντες (δὲ) Höschel 29 αὐτοῖς L 
Clemens III. ὃ 


92,1 


νι 


SS$9P6 


1. 


oO 


on 
0 


66 Clemens. 


XVI 422’ οἱ πονεῖν ἕτοιμοι ἐπὶ τοῖς καλλίστοις οὐ πρότερον 
ἀποστήσον ται ζητοῦντες τὴν ἀλήϑειαν πρὶν ἂν τὴν ἀπόδειξιν ἀπ᾿ 
αὐτῶν λάβωσι τῶν γραφῶν. ἔστι μὲν οὖν χοινά τινα τῶν ἀνϑρώ- 
πῶν χριτήρια καϑάπερ τὰ αἰσϑητήρια, τὰ δ᾽ ἄλλα τῶν βουληϑέντων 
καὶ ἀσκησάντων τὰ ἀληϑῆ, τὰ διὰ νοῦ καὶ λογισμοῦ τεχνικὰ λόγων 
ἀληϑῶν τε καὶ ψευδῶν. μέγιστον δὲ τὸ καὶ τὴν οἴησιν ἀποϑέσϑαι, 
ἐν μέσῳ καταστάντας ἀκριβοῦς ἐπιστήμης καὶ προπετοῦς δοξοσοφίας, 
καὶ γνῶναι ὅτι ὁ τὴν αἰώνιον ἐλπίζων ἀνάπαυσιν γιγνώσκει καὶ τὴν 
εἴσοδον αὐτῆς ἐπίπονον οὖσαν καὶ »τεϑλιμμένην«. ὁ δὲ ἅπαξ εὐα7- 
γελισϑεὶς καὶ »τὸ σωτήριόν« φησιν (οἰδών«), ἐν 7 ὥρᾳ (ἂν) ἐπιγνῷ, 
μὴ »ἐπιστρεφέσϑω εἰς τὰ ὀπίσω καϑάπερ ἡ Πὼτ γυνὴς« μηδὲ εἰς τὸν 
πρότερον βίον τὸν τοῖς αἰσϑητοῖς προσανέχοντα, μηδὲ “μὴν εἰς τὰς 
αἱρέσεις παλινδρομείτο»" ἐρίζουσι γὰρ ἁμῇ, γέ πῃ, τὸν ὄντα μὴ 
γινώσκουσαι ϑεόν. ν»νὁ γὰρ φιλῶν πατέρα ἢ μητέρα ὑπὲρ ἐμές, τὸν 
ὄντως πατέρα καὶ διδάσκαλον τῆς ἀληϑείας, τὸν ἀναγεννῶντα καὶ 
ἀνακτίζοντα καὶ τιϑηνούμενον τὴν ψυχὴν τὴν ἐξειλεγμένην, »οὐκ ἔστι 
μου ἄξιος, (ἄξιος) λέγει τοῦ εἶναι υἱὸς ϑεοῦ καὶ μαϑητὴς ϑεοῦ ὁμοῦ 
καὶ φίλος καὶ συγγενής. »οὐδεὶς γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω βλέπων καὶ ἐπι- 
βάλλων τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπ᾽ ἄροτρον εὐϑετος τῇ βασιλείᾳ τοῦ ϑεοῦ.« 

᾿4λλ᾽, ὡς ἔοικεν, τοῖς πολλοῖς καὶ μέχρι νῦν δοκεῖ ἡ Μαριὰμ 
λεχὼ εἶναι διὰ τὴν τοῦ παιδίου γέννησιν, οὐχ οὖσα λεχώ (καὶ γὰρ 
μετὰ τὸ τεχεῖν αὐτὴν | μαιωϑεῖσάν φασί τινες παρϑένον εὑρεϑῆναι)" 
τοιαῦται δ᾽ ἡμῖν αἵ κυριαχαὶ γραφαί, τὴν ἀλήϑειαν ἀποτίκτουσαι καὶ 
μένουσαι παρϑένοι μετὰ τῆς ἐπικρύψεως τῶν τῆς ἀληϑείας μυστη- 
ρίων. »τέτοχεν καὶ οὐ τέτοχενε, φησὶν ἡ γραφή, ὡς ἂν ἐξ αὑτῆς, 
οὐκ ἐκ συνδυασμοῦ συλλαβοῦσα. διόπερ τοῖς γνωστιχοῖς κεκυήχασιν 
ci γραφαί, αἱ δὲ αἱρέσεις οὐκ ἐκμαϑοῦσαι ὡς μὴ κεκυηκυίας παρα- 
πέμπονται. πάντων δὲ ἀνϑρώπων τὴν αὐτὴν κρίσιν ἐχόντων οἱ μὲν» 


6f vgl. 5. 71, 8--ῦὔ; Strom. VI 162, 4; Sext. Emp. Adv. math. VII 151 

6 vgl. Epiktet II 17, 1 τί πρῶτόν ἐστιν ἔργον τοῦ φιλοσοφοῦντος; ἀποβαλεῖν οἰ: 
σιν᾿ ἀμήχανον γάρ, ἅ τις εἰδέναι οἴεται, ταῦτα ἄρξασϑαι μανϑάνει.. 9. Matth 
7,14 9.1 vgl. Hebr. 6, 4; 4, 6 10 vgl. Luk. 2, 30; 3,6 11 Luk. 17, 31f 

14. 16f Matth. 10, 37 18f Luk. 9, 62 21f vgl. Protevang. Jak. 101 
25 vgl. Tertullian De carne Christi 23; Act. Petri cum Sim. 24; Epiphan. Haer. 
30, 30; Gregor. Nyss. adv. Jud. p. 303 ed. Zacagni; Harnack, Gesch. d. altchristl. 
Lit. II 1 8. 560; Resch, Agrapha? S. 305f (zugrunde liegt wahrsch. Hiob 21, 10) 


6 vor τὸ ist χαὶ getilst Li! 9 ὁ deHeyse, Mad τεῖ, 10 (»idwr«) nach 
Luk. 2, 30; 3,6 St ἂν) ἐπιγνῷ St ἐπέγνω (»μετὰ χαρᾶς Aaßwv«) vgl. Matth. 
13, 20 Ma 13 παλινδρομήτω L ἐρίζουσι Wi ἐϑίζουσι 1, 17 (ἄξιος) St 


25 αὐτῆς L 


93,1 


6 


10 


20 


80 


Stromata VII. Cap. XVI. 93, 1—95, 8. 67 


ἀκολουθοῦντες τῷ αἱροῦντι λόγῳ ποιοῦνται τὰς πίστεις, οἱ δὲ ἧδο- 
ναῖς σφᾶς αὐτοὺς ἐχδεδωχότες βιάζονται πρὸς τὰς ἐπιϑυμίας τὴν 
γραφήν. δεῖ δ᾽, οἶμαι, τῷ τῆς ἀληϑείας ἐραστῇ φυχικῆς εὐτονίας" 
σφάλλεσϑαι γὰρ ἀνάγκη μέγιστα τοὺς μεγίστοις ἐγχειροῦντας πράγμα- 
σι», ἣν μὴ τὸν κανόνα τῆς ἀληϑείας παρ᾽ αὐτῆς λαβόντες ἔχωσι τῆς 
ἀληϑείας. οἱ τοιοῦτοι δέ, are ἀποπεσόντες τῆς ὀρϑῆς ὁδοῦ. χἀν τοῖς 
πλείστοις τῶν κατὰ μέρος σφάλλονται εἰχότως, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἀλη- 
ϑῶν καὶ ψευδῶν κριτήριον συγγεγυμνασμένον ἀχριβῶς τὰ δέοντα 
αἱρεῖσθαι. εἶ γὰρ ἐχέχτηντο, ταῖς ϑείαις ἐπείϑοντο ἂν γραφαῖς. 
Καϑάπερ οὖν εἰ τις ἐξ ἀνθρώπου ϑηρίον γένοιτο παραπλησίως 
τοῖς ὑπὸ τῆς Κίρκης φαρμαχϑεῖσω: οὕτως (τὸ) ἄνϑρωπος εἶναι τοῦ 
ϑεοῦ καὶ πιστὸς τῷ κυρίῳ διαμένεεν ἀπολώλεκεν ὃ ἀναλαχτίσας τὴν 
ἐχκλησιαστικὴν παράδοσιν καὶ ἀποσχιρτήσας εἰς δόξας αἱρέσεων ἀν- 
ϑρωπίνων. ὁ δὲ ἐκ τῆσδε τῆς ἀπάτης παλινδρομήσας, κατακούσας 
τῶν γραφῶν καὶ τὸν ἕξαυτοῦ βίον ἐπιτρέψας τῇ ἀληϑείᾳ, οἷον ἐξ 
ἀνθρώπου ϑεὸς ἀποτελεῖται. ἔχομεν γὰρ τὴν ἀρχὴν τῆς διδασκαλίας. 
τὸν χύριον διά τε τῶν προφητῶν διά τε τοῦ εὐαγγελίου καὶ διὰ 
τῶν μακαρίων ἀποστόλων »πολυτρόπως καὶ πολυμερῶςς ἐξ ἀρχῆς 
εἰς τέλος ἡγούμενον τῆς γνώσεως. τὴν ἀρχὴν δ᾽ εἴ τις ἑτέρου δεῖ- 
σϑαι ὑπολάβοι, οὐκέτ᾽ ἂν ὀντῶς ἀρχὴ φυλαχϑείη. ὁ μὲν οὖν ἐξ kav- 
τοῦ πιστὸς τῇ κυριαχῇ γραφῇ TE καὶ φωνῇ ἀξιόπιστος εἰκότως (ὡς 
ἂν διὰ τοῦ κυρίου πρὸς τὴν τῶν ἀνϑρώποων εὑερ γεσίαν ἐνεργουμένη). 
ἀμέλει πρὸς τὴν τῶν πραγμάτων εὕρεσιν αὐτῇ χρώμεθα κριτηρίῳ" 
τὸ χρινόμενον δὲ πᾶν ἔτι ἄπιστον πρὶν κριϑῆναι, ὥστ᾽ οὐδ᾽ ἀρχὴ τὸ 
χρίσεως δεόμενον. εἰχότως τοίνυν πίστει | περιλαβόντες ἀναπόδεικτον 
τὴν ἀρχήν, ἐκ περιουσίας καὶ τὰς ἀποδείξεις παρ᾽ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς 
περὶ τῆς ἀρχῆς λαβόντες, φωνῇ κυρίου παιδευόμεϑα πρὸς τὴν ἐπί- 


5 - > ’ > x c n = 2 , > fi ’ R 
γνῶσιν τῆς ἀληϑείας. οὐ γὰρ ἁπλῶς ἀποφαινομένοις ἀνϑρώποις 


προσέχοιμεν (av), οἷς καὶ ἀνταποφαίνεσθϑαι ἐπ᾽ ἴσης ἔξεστιν. εἰ ὁ᾽ 
οὐκ ἀρχεῖ μόνον ἁπλῶς εἰπεῖν τὸ δόξαν, ἀλλὰ πιστώσασϑαι δεῖ τὸ 
λεχϑέν, οὐ τὴν ἐξ ἀνθρώπων ἀναμένομεν μαρτυρίαν, ἀλλὰ τῇ τοῦ 
κυρίου φωνῇ πιστούμεϑα τὸ ζητούμενον, ἢ πασῶν ἀποδείξεων ἐχεγ- 


3 ἀληϑείας ἐραστής = φιλόσοφος vgl. Plato Rep. VI p. 501 Ὁ 7—9 vgl. 
Hebr. 5, 14 11 vgl. x 233ff 18 Hebr. 1, 1 


1 αἱροῦντι Lowth ἐροῦντι L 4 (τὰν μέγιστα Caspari, Zeitschr. f. kirchl, 
Wiss. 7 (1886) S. 35772? 6 xdv Μὰ χαὲὶ], 10 ἀνθρώπου Heyse, Ma ἀνϑρώπων L 
11 (zo) St 15 ἐπιτρέψας Hervet ἐπιστρέψας L 19 ἑτέρου He ἕτερον L 
ἑτέρων Heyse 91 ἀξιόπιστος (μάρτυς) Schw 917 (we) ἂν St ἂν (ein) Di 
22 ἐνεργουμένῃ He ἐνεργουμένη LDi ἐνεργούμενος Ma 25 περιλαβόντες Ma 
περιβαλόντες L 28 dvdownor]) ἂν Wi 99 προσέχοιμεν «ἄν (oder προσέχο- 
μεν) Di 


δὲ 


58 Clemens. 

γυωτέρα, μᾶλλον δὲ ἢ μόνη ἀπόδειξις οὖσα τυγχάνει" χκαϑ' ἣν ἐπι- 9 
στήμην» οἱ μὲν ἀπογευσάμενοι μόνον τῶν γραφῶν πιστοί, οἱ δὲ καὶ 
προσωτέρω χωρήσαντες ἀχριβεῖς γνώμονες τῆς ἀληϑείας ὑπάρχουσιν, 
oi οἰ RE ἐπεὶ κἄν τοῖς κατὰ τὸν βίον ἔχουσί τι πλέον οἱ τεχνῖ- 

5 ται τῶν ἰδιωτῶν zei παρὰ τὰς χοινὰς ἐννοίας ἐχτυποῦσι τὸ βέλτιον. 
οὕτως οὖν καὶ aus ἴδ, da’ αὐτῶν περὶ αὐτῶν τῶν γραφῶν τελείως 90,1 
ἀποδεικνύντες, ἐκ πίστεως πειϑόμεϑα ἀποδεικτικῶς. κἂν τολμήσωσι 2 
προφητικαῖς χρήσασϑαι γραφαῖς καὶ οἱ τὰς αἱρέσεις μετιόντες, πρῶ- 
τον μὲν οὐ πάσαις, ἔπειτα οὐ τελείαις, οὐδὲ ὡς τὸ σῶμα καὶ τὸ ὕφος 

10 τῆς προφητείας ὑπαγορεύει, ἀλλ᾽ ἐκλεγόμενοι τὰ ἀμφιβόλως εἰρημένα 
εἰς τὰς ἰδίας μετάγουσι δόξας, ὀλίγας σποράδην ἀπανϑιζόμενοι φωνάς, 
οὐ τὸ σημαινόμενον ἀπ᾽ αὐτῶν σκοποῦντες, ἀλλ᾽ αὐτῇ ψιλῇ ἀπο- 
χρώμενοι τῇ λέξει. σχεδὸν γὰρ ἐν πᾶσιν οἷς προσφέρονται ῥητοῖς 8 
εὕροις ἂν αὐτοὺς ὡς τοῖς ὀνόμασι μόνοις προσανέχουσι, τὰ σημαινό- 

15 ueva ὑπαλλάττοντες, οὐϑ᾽ ὡς λέγονται γινώσκοντες οὐϑ' οὑς ἔχειν 

πεφύκασι χρώμενοι αἷς καὶ δὴ κομίζουσιν ἐκλογαῖς. ἡ ἀλήϑεια δὲ 4 

οὐχ ἐν τῷ μετατιϑέναι τὰ σημαινόμενα εὑρίσκεται (οὕτω μὲν γὰρ 

ἀνατρέψουσι πᾶσαν ἀληϑῆ διδασκαλίαν), ἀλλ᾽ ἐν τῷ διασκέψασϑαι τί 

τῷ χυρίῳ καὶ τῷ παντοχράτορι ϑεῷ τελέως οἰχεῖόν TE καὶ πρέπον, 

κἄν τῷ βεβαιοῦν ἕχαστον τῶν ἀποδειχνυμένων κατὰ τὰς γραφὰς ἐξ 

αὐτῶν πάλιν τῶν ὁμοίων γραφῶν. οὔτ᾽ οὖν ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὴν 

ἀλήϑειαν ἐθέλουσιν, αἰδούμενοι χαταϑέσϑαι τὸ τῆς φιλαυτίας πλεο- 

ἐν a οὔτ᾽ ἔχουσιν ὅπως διαϑῶνται τὰς αὐτῶν δόξας, βιαζόμενοι | 
ἰς γραφάς. φϑάσαντες δὲ ἐξενεγκεῖν εἰς τοὺς ἀνϑρώπους δόγματα 

25 ψευδῆ, σχεδὸν ἁπάσαις ταῖς γραφαῖς ἐναργῶς μαχόμενοι καὶ ἀεὶ ὑφ᾽ 

ἡμῶν τῶν ἀντιλεγόντων αὐτοῖς ἐλεγχόμενοι, τὸ λοιπὸν ἔτι καὶ νῦν 

ὑπομένουσι τὰ μὲν μὴ προσίεσϑαι τῶν προφητικῶν, τὰ δὲ ἡμᾶς αὐ- 

τοὺς οἐς ἄλλης γεγονότας φύσεως μὴ οἵους τε] εἶναι συνεῖναι τὰ 892 P 

οἰχεῖα ἐχείνοις διαβάλλουσιν, ἐνίοτε δὲ καὶ τὰ ἑαυτῶν διελεγχόμενοι 

ἀρνοῦνται δόγματα, ἄντιχρυς ὁμολογεῖν αἰδούμενοι ἃ κατ᾽ ἰδίαν αὐ- 

χοῦσι διδάσκοντες [οὕτως οὕτω γὰρ κατὰ πάσας ἔδτιν ἰδεῖν τὰς 91,1 

αἱρέσεις, ἐπιόντας αὐτῶν τὰς μοχϑηρίας τῶν δογμάτων. ἐπειδὰν 


DD 


Φι 


BI 


Se ΝΘ Τὺ ΝΝ 


φασὶν) Heyse 31 [οὕτως] Heyse, Ma 341 δόγματός ἐστι L 


γὰρ ἀνατρέποωονται πρὸς ἡμῶν δεικ»ύν τῶν αὐτοὺς σαφῶς ἐναντιου- ; 

- ’, P 

μένους ταῖς γραφαῖς, δυοῖν ϑάτερον ὑπὸ τῶν προεστώτων τοῦ δό- Ξ 

᾽} ΄ D ποι \ ” > ᾿ γὼ Ἷ 

35 γματος ἔστι ϑεάσασϑαι γινομενον" ἢ γαρ τῆς ἀκολουϑίας τῶν σφετέ- 9 | 
. ᾽, ἫΝ Ps f I = - \ - c - 

ρῶν Ödoyuatov ἡ τῆς προφητείας αὑτῆς, μᾶλλον δὲ τῆς Eavrav ᾿ 

27 f vgl. z. B. Strom. II 10, 2; V 3,2 

} 

23 αἰτῶν L (μὴ; βιαζόμενοι Ma (unnötig, da βιαζόμενοι wie αἰδούμενοι 7 

causal ist) 25 μαχόμενα Ma 27 προσίεσθαι He προΐεσθαι L προσίεσθαι ᾿ 

ᾧ 

Υ͂ 


yhn- 


- 


Pr” 


ν᾿. 


a 


σι 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. XVI. —99, 1. 69 


ἐλπίδος καταφρονοῦσιν, αἱροῦνται δὲ ἑκάστοτε τὸ δόξαν αὐτοῖς ὑπάρ- 
χειν ἐναργέστερον ἢ τὸ πρὸς τοῦ χυρίου διὰ τῶν προφητῶν εἰρη- 
μένον καὶ ὑπὸ τοῦ εὐαγγελίου, προσέτι δὲ καὶ τῶν ἀποστόλων, συμ- 
μαρτυρούμενόν τε καὶ βεβαιούμενον. ὁρῶντες οὖν τὸν χίνδυνον 
αὐτοῖς οὐ περὶ ἑνὸς δόγματος. ἀλλὰ περὶ τοῦ τὰς αἱρέσεις διατηρεῖν, 
οὐ τὴν ἀλήϑειαν ἐξευρίσκειν (τοῖς μὲν γὰρ ἐν μέσῳ καὶ προχείροις 
ἐντυχόντες παρ᾽ ἡμῖν os εὐτελῶν κατεφρόνησαν). ὑπερβῆναι de 
σπουδάσαντες τὸ χοινὸν τῆς πίστεως, ἐξέβησαν τὴν ἀλήϑειαν. μὴ 
γὰρ μαϑόντες τὰ τῆς γνώσεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς μυστήρια μηδὲ 
χωρήσαντες τὸ μεγαλεῖον τῆς ἀληϑείας, μέχρι τοῦ βάϑους τῶν 
πραγμάτων κατελθεῖν ἀ ἀπορρᾳϑυμήσαντες, ἐξ ἐπιπολῆς ἀναγνόντες 


παρεπέμψαντο τὰς γραφάς. ὑπὸ δοξοσοφίας τοίνυν ἐπηρμένοι ἐρί- 3 


ζοντες διατελοῦσι, δῆλοι γεγονότες os τοῦ δοκεῖν μᾶλλον ἤπερ τοῦ 
φιλοσοφεῖν προνοοῦνται. αὐτίχα 002 ἀναγχαίας ἀρχὰς πραγμάτων 
χαταβαλλόμεγοι δόξαις TE ἀνϑρωπίναις χεχινη μένοι, ἔπειτα ἀναγκαίως 
τέλος ἀχολουϑοῦν αὐτοῖς ἐχποριζόμενοι, διαπληκτίζονται διὰ τοὺς 
ἐλέγχους πρὸς τοὺς τὴν ἀληϑῆ “φιλοσοφίαν μεταχειριζομένους, καὶ 
πάντα μᾶλλον ὑπομένουσι καὶ πάντα, φασί, κάλον κινοῦσι, κἂν ἀσε- 
βεῖν διὰ τὸ ἀπιστεῖν ταῖς γραφαῖς μέλλωσιν, ἤπερ μετατίϑενται, ὑπὸ 
φιλοτιμίας τῆς αἱρέσεως καὶ τῆς πολ υϑρυλήτου κατὰ τὰς ἐκκλησίας 
αὐτῶν πρωτοκαϑεδρίας, δι᾿ ἣν κἀκείνην τὴν συμποτικὴν διὰ) τῆς 
ψευδωνύμου ἀγάπης πρωτοκλισίαν ἀσπάζονται. ἡ παρ᾽ ἡμῖν δὲ τῆς 
ἀληϑείας ἐπίγνωσις ἔκ τῶν ἤδη πιστῶν τοῖς οὕπω πιστοῖς ἐχπορί- 
ξεται τὴν πίστιν, ἥτις οὐσία ὡς εἰπεῖν ἀποδείξεως καϑίσταται. ἀλλ᾽. 

οὑς ἕοιχεν, πᾶσα αἵρεσις ἀρχὴν ὦτα ἀχούοντα οὐκ ἔχει | τὸ σύμφορον, 
μόνον δὲ τοῖς πρὸς ἡδονὴν ἀνεφγότα, ἐπεὶ κἂν ἰάϑη τις αὐτῶν, εἰ 
πείϑεσθϑαι τῇ ἀληϑείᾳ μόνον ἠβουλήϑη. τριττὴ de ϑεραπεία οἰήσεως. 
καϑάπερ καὶ παντὸς πάϑους. μάϑησίς τε τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ πῶς ἂν 
ἐξαιρεϑείη τοῦτο, χαὶ τρίτον ἡ ἄσχησις Ι τῆς ψυχῆς καὶ ὃ ἐϑεσμὸς 
πρὸς {τὸν τοῖς χριϑεῖσιν ὀρϑῶς ἔχειν ἀχολουϑεῖν δύνασϑαι. ὡς γὰρ 


18 vgl. Zenob. V 02; Apostol. XIII 88; Arsen. Viol, p. 403f Walz 21f vgl. 
Matth. 23, 6; Mark. 12, 80: Luk. 20, 46 22—24 vgl. Strom. VII 7, 6; Aristot. 
Anal. prior. II 16 p. 64b 32 f u.ä. St. 27— 30; 8. 70, 22—28 Chrysipp Fr. mor. 490 
Arnim 830—5.70,4 ὡς — ἀποτυφλουμένας Saer. Par. 275 Hol 30-8. 70,2 ὡς 
— διιδεῖν Antonius Melissa p. 5 Gesner 80 vgl. Matth. 6, 23 


5 τοῦ Heyse, Ma τὸ L 6 προχείροις Ma προχείρως L 12f ἐρίζοντες Lt 

16 ἀχκολουϑοῦν Wi ἀκολουϑεῖν L 18 χάλων Sy 19 μέλλωσιν Di μέλλου- 

σιν, ἀπὸ Schw 21 [διὰ] Ma dei Schw 22 πρωτοχλισίαν Sy πρωτοκλη- 

σίαν Τὶ 23 οὔπω Hervet οὕτω L 28 τοῦΞ Ma, Arnim τὸ L 30 {τὸν Wi, 
Ma ὡς γὰρ] ὥσπερ Sacr. Par. Ant. 


Qi 


1 


μὲ 
σι 


ρου 


30 


70 Clemens. 


ὀφϑαλμὸς τεταραγμένος, οὕτως καὶ ἡ ψυχὴ τοῖς παρὰ φύσιν ϑολω- 
ϑεῖσα δόγμασιν οὐχ οἵα τε τὸ φῶς τῆς ἀληϑείας διιδεῖν ἀκριβῶς, 
ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν ποσὶ παρορᾷ. ἐν οὖν ϑολερῷ ὕδατι καὶ τὰς ἐγχέλεις 
ἀλίσκεσϑαί φασιν ἀποτυφλουμένας. καὶ καϑάπερ τὰ πονηρὰ παιδία 
τὸν παιδαγωγὸν ἀποκλείει, οὕτως οὗτοι τὰς προφητείας εἴργουσιν 
ἑαυτῶν τῆς ἐκκλησίας, ὑφορώμενοι δι᾿ ἔλεγχον καὶ νουϑεσίαν. ἀμέλει 
πάμπολλα συγκαττύουσι ψεύσματα καὶ πλάσματα, ἵνα δὴ εὐλόγως 
δόξωσι μὴ προσίεσϑαι τὰς γραφάς. ταύτῃ οὖν οὐχ εὐσεβεῖς, δυσαρεστού- 
μενοι ταῖς ϑείαις ἐντολαῖς, τουτέστι τῷ ἁγίῳ πνεύματι. ὥσπερ δὲ αἱ 
ἀμυγδάλαι χεναὶ λέγονται οὐκ ἐν αἷς μηδέν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐν αἷς ἄχρη- 
στον τὸ ἐνόν, οὕτως τοὺς αἱρετικοὺς [τοὺς] κενοὺς τῶν τοῦ ϑεοῦ 
βϑουλημάτων καὶ τῶν τοῦ Χριστοῦ παραδόσεων εἶναί φαμεν, πικρι- 
ζόντων ὡς ἀληϑῶς χατὰ τὴν ἀγρίαν ἀμυγδάλην ἐξάρχοντας δογμά- 
των, πλὴν ὅσα δι᾿ ἐνάργειαν τῶν ἀληϑῶν ἀποϑέσϑαι καὶ ἀποκρύψαι 
οὐχ ἴσχυσαν. 

Καϑάπερ τοίνυν ἐν πολέμῳ οὐ λειπτέον τὴν τάξιν MP ὃ στρα- 
τηγὸς ἔταξεν τῷ στρατιώτῃ, οὕτως οὐδὲ ἣν ἔδωκεν ὁ λόγος, (ὃν) 
ἄρχοντα εἰλήφαμεν γνώσεώς τε καὶ βίου, λειπτέον τάξιν. οἱ πολλοὶ 
δὲ οὐδὲ τοῦτο ἐξητάκασιν, εἰ ἔστι τινὶ ἀκολουϑητέον καὶ τίνι τούτῳ 
καὶ ὕπως. οἷος γὰρ ὁ λόγος, τοιόσδε καὶ ὁ βίος εἶναι τῷ πιστῷ 
προσήκει, ὡς »ἕπεσϑαις δύνασϑαι »τῷ Bene, ἐξ ἀρχῆς τὰ πάντα 
»εὐϑεῖαν περαίνοντι«. ἐπὰν δὲ παραβῇ τις τὸν λόγον καὶ διὰ τούτου 
τὸν ϑέον, εἰ μὲν διὰ τὸ αἰφνίδιον προσπεσεῖν τινα φαντασίαν ἠσϑέ- 
vnoev, προχείρους [Tode] τὰς φαντασίας τὰς λογικὰς ποιητέον" εἰ δὲ 


τῷ 


100,1 


τῷ ἔϑει | τῷ προκατεσχηχότι ἡττηϑεὶς γέγονεν (1 φησιν ἡ γραφή) 894 P 


»χυδαῖοςς, ἀποπαυστέον τὸ ἔϑος εἰς τὸ παντελὲς καὶ πρὸς τὸ ἀντι- 
λέγειν αὐτῷ τὴν ψυχὴν γυμναστέον" εἰ ὁὲ καὶ μαχόμενα δόγματα 
ἐφέλχεσθϑαί τινας δοκεῖ, ὑπεξαιρετέον ταῦτα καὶ πρὸς τοὺς »εἰρηνο- 
ποιοὺςε τῶν ἱτῶν] δογμάτων πορευτέον, ol κατεπᾷάδουσι ταῖς ϑείαις 
γραφαῖς τοὺς ψοφοδεεῖς τῶν ἀπείρων, τὴν ἀλήϑειαν διὰ τῆς ἀκχο- 
λουϑίας τῶν διαϑηκῶν σαφηνίζοντες. ἀλλ᾽, ὡς ἔοικεν, δέπομεν ἐπὶ 


3 vgl. A. Otto, Sprichwörter d. Röm. S. 274; Apostol. 16, 7 3f vgl. Aristot. 
Hist. an, VIIL 2 p. 592a 6f 20 vgl. zu Protr. 123, 1 21 vgl. Strom. 1170,1 
mit Anm. 21f vgl. Plato Leg. IV p. 716 A; Protr. 69, 4; Strom. II 132, 2 
231 vgl. Epiktet II 18, 23 ff; III 10, 1 u. ä. St. 26 vgl. Exod. 1,7 281 vgl. 
Matth. 5,9; Strom. IV 40,2 831-8. 71,2 ὡς ἔοικεν --- σεμνή Sacr. Par. 276 Holl 


2 διιδεῖν)] εἰδέναι Sacr. Par. HAnt. ὃ γοῦν Ma 6 vor ἑαυτῶν Rasur von 
drei Buchst. L_ δι δὴ Cobet p. 195, aber vgl. 8. 65, 26; 69, 16f; Protr. 15, 3 


11 [τοὺς] Höschel 12f πιχριζόντων Ma πικχρίζοντας L 14 ἐνάργειαν 
Höschel, Hervet ἐνέογειαν L 17 ἣν Hervet ὃν L (ὃν. Hervet 18 λειπτέον 
͵ 


Sy ληπτέον L 24 [τοὺς] Hervet 29 [tor] Vi (in L beginnt f. 341v) 


ῦ 


6 


10 


20 


25 


Stromata VII. Cap. XVI. 99, 2—-101, 7. 1 


x Ὑ = - ὟΝ > ᾿ = ’ ” 3 \ \ ar γι h 
τὰ ἔνδοξα μᾶλλον, xav ἐναντία τυγχάνῃ, ἡπερ ἐπὶ τὴν ἀλήϑειαν 
> x ’ x ’ 
αὐστηρὰ γαρ ἔστι καὶ σεμ»γή. 
\ N - 2, - ὃ Be - BEL > N γ᾽ 
Καὶ δὴ τριῶν οὐσῶν διαϑέσεον τῆς φυχῆς, ἀγνοίας, οἰήσεως, 
’ x - 2 x \ - 
ἐπιστήμης, οἱ μὲν ἐν τῇ ἀγνοίᾳ τὰ ἔϑνη, οἱ δὲ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ ἡ 
᾽ ’ ΓΚ ΝΣ ’, a 2.3 δες ς » x GRIE > os = 
ἐχκλησία ἡ ἀληϑης, οἱ δὲ Ev olmosı ol κατὰ τὰς αἱρέσεις. οὐδὲν γοῦν 
2 \ > ΜΑΣ: ΒΕ Ἶ / ͵ ᾿ 
σαφέστερον ἰδεῖν ἔστι τοὺς ἐπισταμένους περὶ ὧν ἴσασι διαβεβαιουμένους 


ἊΝ x > r Ser \ ER „ oO ur - 2 -᾿ 
(n τοὺς οἰομένους) [καὶ] περὶ ὧν οἴονται, ὁσον Ye ἐπὶ τῷ διαβεβαιοῦσϑαι 


τς ) 7 - - > = 2 ve 
ἄνευ τῆς ἀποδείξεως. καταφρονοῦσι γοῦν ἀλλήλων καὶ καταγελῶσιν. 
\ , x DA = > τ ᾿ , 5 
καὶ συμβαίνει τὸν αὑτον νοῦν παρ᾽ οἷς μὲν Evriuorarov εἶναι, παρ᾽ 
τ x ’ ς , ’ nn , cf 
οἷς δὲ παρανοίας ἡλωκέναι. καίτοι μεμαϑήχκαμεν ἄλλο μέν τι εἶναι 
c ’ a 3 m >} ς > ‚ )} ’ 7 «a 2.4 
ἡδονήν, ἣν [Ev] τοῖς ἔϑνεσιν anoveunteov, ἄλλο δέ τι ἔριν, ἣν [ἐν 
δὲ N ᾽ν , a = ’ 
ταῖς αἱρέσεσι προσχριτέον, ἀλλο χαρᾶν, ἣν τῇ ἐκκλησίᾳ. προσοικχειο)- 
5 ᾿ > EM a - 4“ 23ER > 
τέον, ἄλλο δὲ εὐφροσύνην, ἣν τῷ κατὰ ἀλήϑειαν ἀποδοτέον γνώστι- 
- ς x \ ’ Ir, ’ \ ἜΤΟΣ, Ἢ 
κῷ. ὡς δὲ ἐὰν προσσχῃ τις Ισχομάχῳ, γεωργὸν αὐτὸν ποιήσει, καὶ 
’ \ 4 \ 57) 

“άμπιδι ναύκληρον, καὶ Χαριδήμῳ στρατηγόν, καὶ Σίμωνι ἱππικόν, 
Fi ’ ’ \ k , > ’ ἘᾺΝ ’ > ΄ 
χαὶ Hegdızı καπήλον, καὶ Kompvio {7 καὶ Aoysrao ὀρχηστὴν, 
καὶ Ὁμήρῳ ποιητήν, καὶ Πύρρωνι ἐριστιχόν, καὶ 4ημοσϑένει ῥήτορα, 
καὶ Χρυσίππῳ διαλεχτιχόν, καὶ ᾿Αριστοτέλει φυσικόν, καὶ φιλόσοφον 

’ a ς - ᾿ ’ \ - fi ᾿Ξ > > - 
Πλάτωνι, οὑτῶς ὁ τῷ κυρίῳ πειϑόμενος χαὶ τῇ δοϑείσῃ δι αὐτοῦ 
΄ , Ἂ" > ’ - 5 
καταχολουϑήσας προφητείᾳ τελέως ἐκτελεῖται zart εἰχόνα τοῦ διδα- 
x - ’ > r , - - 

σχάλου ὃν σαρχὶ περιπολῶν ϑεος. ἀποπίπτουσιν ἄρα τοῦδε τοῦ 
[φ΄ ’ - T c τ \ x x 
ὕψους οἱ μὴ ἑπόμενοι ϑεῷ ἡ ἂν ἡγῆται, nyeltaı δὲ κατὰ τὰς 

’ > > 
»ϑεοπνεύστους γραφάς«. μυρίων γοῦν ὄντῶν zart’ ἀριϑμὸν ἃ πράοσ- 
c ᾿ ’ 

σουσιν ἄνϑρωποι, σχεδὸν δύο εἰσὶν ἀρχαὶ πάσης ἁμαρτίας, ἄγνοια 
καὶ ἀσϑένεια (ἄμφω 1 δὲ ἐφ᾽ ἡμῖν, τῶν μήτε ἐϑελόντων μανϑάνειν 


μήτε αὐ τῆς ἐπιϑυμίας κρατεῖν»), τούτων δὲ δι᾿ ἣν μὲν οὐ καλῶς. 


κρίνουσι, δι’ ἣν δὲ οὐκ ἰσχύουσι τοῖς ὀρϑῶς χριϑεῖσιν (ἀχολουϑεῖνν" 
2 x 2 x [2 ’ ᾿ς 3 ’ 
οὔτε γὰρ ἀπατηϑείς τις τὴν Yvounv δυναιτ ἂν EV πράττειν, κἂν 


ὃ--ὃ vel. Plato Rep. V p. 477 ff 9— 7 vgl. Aristot. Eth. Eud. VII 5 
p. 1140} 29 ἔνιοι γὰρ πιστεύουσιν οὐδὲν ἧττον οἷς δοξάζουσιν ἢ ἕτεροι οἷς ἐπίσταν- 


‚ αἱ, 14—19 vgl. Aelian Var. hist. IV 16; Xenophon Oec. VIl sqq. (Ischom.); 


Plut. Mor. p. 787 A; 234F (Lamp.); Demosth. III 5; XVIII 114. 116 (Charid.); 
Plin. Nat. hist. 34, 76; Xenophon De re an: 11 (Sim.); Aristoph. Vög. 1292 mit Schol.; 
[Plut.] Prov. Alex. 124 (Perd.); Aelian ]. ὁ 2lKrolr); Athen. Ip. 19 C (Archel.), Vgl. 
Mayor zu dieser Stelle 23 vgl. II Tim. 3, 16 24f vgl. Strom. II 62; VII 16, 


1 ἤπερ] ἡ Sacr. Par. 2 αὐστηρὰ γάρ) κἂν αὐστηρά Sacr. Par. 6 ἐστι, 
7 (N τοὺς οἰομένους) [καὶ] Wi u. St ἢ {τούτους He; vgl. Reinkens p. 329% 
10 χαὲ (μένγτοι Μὰ ur tıDiusvtorL[uevro]Ma 11[Ev]St, Ma 12 ἐρέσεσι Τ, 


προσχριτέον Ma προχριτέον L 14 noöooyn Di πρόσχηι L* πρόισχηι 1,3 

> ξ x 2 r 
18 ριστοτέλει Sy ἀριστοτέλη L 99 ἡ Sy ἐὰν Τὶ 24 ἄγνοια Hervet 
) -“ν » « ν ἢ N ᾽ r 
ἄνοια L 27 (dxoAovdew) Sy vgl. S. 69, 30° 28 δύναιτ᾽ Sy δύνατ᾽ L 


s95 P 


10 


15 


30 


72 Clemens. 


πάνυ δυνατὸς ἢ τὰ γνωσϑέντα ποιεῖν, οὔτε καὶ κρίνειν τὸ δέον 
ἰσχύων ἄμεμπτον ἑαυτὸν παράσχοιτ᾽ ἂν ἐν τοῖς ἔργοις ἐξασϑενῶν. 
ἀχκολούϑως τοίνυν δύο τῷ γένει καὶ παιδεῖαι παραδίδονται πρόσφοροι 
ἑχατέρᾳ τῶν ἁμαρτιῶν, τῇ μὲν ἡ γνῶσίς τε καὶ ἡ τῆς ἐκ τῶν γρα- 
φῶν μαρτυρίας ἐναργὴς ἀπόδειξις, τῇ δὲ ἡ κατὰ λόγον ἄσκησις ἐκ 
πίστεώς τε καὶ φόβου παιδα γοωγουμένη᾽ ἄμφω δ᾽ εἰς τὴν τελείαν ἀγά- 
πὴ» συναύξ Ξοῦσι». τέλος γὰρ οἶμαι τοῦ γ» ὠστικοῦ τό γε ἐνταῦϑα 
διττόν, ἐφ᾽ ὧν μὲν ἡ ϑεωρία ἡ ἐπιστημονική, ἐφ᾽ ὧν δὲ ἡ πρᾶξις. 

Εἴη μὲν οὖν καὶ τούσδε τοὺς αἱρετικοὺς καταμαϑόντας ἐκ τῶνδε 
τῶν ὑπομν μάτων σωφρονισϑῆναί, TE χαὶ ἐπιστρέψ αι ἐπὶ τὸν παντο- 
κράτορα ϑεόν. εἰ δὲ καϑάπερ »οἱ κωφοὶ τῶν ὄφεωνς τοῦ καινῶς 
μὲν λεγομένου. ἀρχαιοτάτου δὲ »μὴ ἐπαΐοιεν ἄσματοςςε, παιδευϑεῖεν 
γοῦν πρὸς τοῦ ϑεοῦ. τὰς πρὸ τῆς κρίσεως πατρῴας νουϑεσίας ὑπο- 
μένοντες, ἔστ᾽ ἂν χαταισχυνϑέντες μετανοήσωσιν, ἀλλὰ μὴ εἰς τὴν 
παντελῆ φέροντες ἑαυτοὺς διὰ τῆς ἀπηνοῦς ἀπειϑείας ἐμβάλοιεν 
κρίσιν. γίνονται γὰρ καὶ μερικαί τινες παιδεῖαι, ἃς κολάσεις ὀνομά- 
ζουσιν, εἰς ἃς ἡμῶν οἱ πολλοὶ τῶν ἐν παραπτώματι γενομένων ἐκ 
τοῦ λαοῦ τοῦ κιριαχοῦ χατολισϑαίνοντες περιπίπτουσιν. ἀλλ᾽ οὑς 
πρὸς τοῦ διδασχάλου ἢ | τοῦ πατρὸς οἱ παῖδες, οὕτως ἡμεῖς πρὸς 
τῆς προνοίας κολαζόμεϑα. ϑεὸς δὲ οὐ τιμωρεῖται (ἔστι γὰρ ἡ τιμωρία 
χαχοῦ ἀνταπόδοσιῶ,, κολάζει μέντοι πρὸς τὸ χρήσιμον καὶ κοινῇ καὶ 
ἰδίᾳ τοῖς κολαζομένοις. 

Ταυτὶ μέν, ἀποτρέιαι βουλόμενος τῆς εἰς τὰς αἱρέσεις εὐεμπτο- 
σίας τοὺς φιλομαϑοῦντας, παρεϑέμην" τοὺς δὲ τῆς ἐπιπολαζούσης εἴτε 
ἀμαϑίας εἴτε ἀβελτερίας εἴτε καχεξίας εἴϑ', ὁτιδήποτε χρὴ καλεῖν αὖ- 
τήν, ἀποπαῦσαι γλ ἰχόμενος. μεταπεῖσαι δὲ καὶ προσαγαγεῖν τῇ ἀληϑείᾳ 
τούς γε μὴ παντάπασιν ἀνιάτους ἐπιχειρῶν, τοῖσδε συνεχρησάμην τοῖς 
λόγοις. εἰσὶ γὰρ οἱ οὐδὲ ἀνέχονται τὴν ἀρχὴν ἐπακοῦσαι τῶν πρὸς τὴν 
ἀλήϑειαν προτρεπόντων᾽ καὶ δὴ φλυαρεῖν ἐπιχειροῦσι, βλασφήμους 
τῆς ἀληϑείας καταχέοντες λόγους, σφίσιν αὐτοῖς τὰ μέγιστα τῶν 
ὄντων ἐγνωκέναι συγχωροῦντες, οὐ μαϑόντες, οὐ ζητήσαντες, οὐ 
πονέσαντες, οὐχ εὑρόντες τὴν ἀχολουϑίαν" οὖς ἐλεήσειεν ἄν τις ] ἢ 
μισήσειεν τῆς τοιαύτης διαστροφῆς. εἰ δέ τίδ ἰάσιμος τυγχάνει, φέρειν 
δυνάμενος, os πῦρ ἢ σίδηρον, τῆς ἀληϑείας τὴν παρρησίαν ἀποτέ- 
uvovoav (καὶ) καίουσαν τὰς ψευδεῖς δόξας αὐτῶν, ὑπεχέτω τὰ ὦτα 
τῆς ψυχῆς. ἔσται δὲ τοῦτο, ἐὰν μὴ ῥᾳϑυμεῖν ἐπειγόμενοι ἀποδιω- 

5—7 vgl. Strom. IT 55, 4 117 vgl. Psal. 57, 5f zu χαινῶς --- ἀρχαιο- 
τάτου vgl. Protr.6, 3 18—22 vgl. Plato Protag. p. 323.324 34f zu τέμνειν, 
χαΐειν vgl. F. G. Welcker, Kleine Schriften III S. 209—217 

5 ἐναργὴς Sy ἐνεργὴς L 9 [τοὐσδε] St τάσδε Schw 18 γοῦν Schw, Wi 
οὖν L 19 πρὸς Sy πρὸ L 25 ἀβελτηρίας L 35 ‘zel) Ma 


102,1 


4 


b) 
324 5 


6 


103,1 


696 P 


δι 


10 


30 


Stromata VII. Cap. XVI. 102, 1—104, 5. 73 


ϑῶνται τὴν ἀλήϑειαν ἢ δόξης ὀριγνώμενοι καινοτομεῖν βιάζωνται. 
ῥᾳϑυμοῦσι μὲν γὰρ οἱ παρὸν τὰς οἰχείας ταῖς ϑείαις γραφαῖς ἐξ αὐ- 
τῶν τῶν γραφῶν πορίζεσϑαι ἀποδείξεις τὸ παραστὰν zei ταῖς 
ἡδοναῖς αὐτῶν συναιρόμενον ἐκλεγόμενοι" δόξης δὲ ἐπιϑυμοῖσιν ὅσοι 
τὰ προσφυῆ τοῖς ϑεοπνεύστοις λόγοις ὑπὸ τῶν μακαρίων ἀποστόλων 
τε χαὶ διδασκάλων παραδιδόμενα ἑκόντες εἶναι σοφίζονται δι᾿ ἑτέρων 
παρεγχειρήσεων, ἀνϑρωπείαις διδασκαλίαις ἐνιστάμενοι ϑείᾳ παραδόσει 
ὑπὲρ τοῦ τὴν αἵρεσιν συστήσασϑαι. τίς γὰρ os ἀληϑῶς ἐν τηλι- 
κούτοις ἀνδράσιν, κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν λέγω γνῶσιν, ὑπελείπετο 
λόγος Μαρκίωνος, φέρε εἰπεῖν, ἢ Προδίχου καὶ τῶν ὁμοίων τὴν 
ὀρϑὴν οὐ βαδισάντον ὁδόν; οὐ γὰρ [ἂν] ὑπερέβαλον σοφίᾳ τοὺς ἔμ- 
προσϑεν ἄ;»δρας, ὡς προσεξευρεῖν τι τοῖς ὑπ᾽ ἐκείνων ἀληϑῶς ῥηϑεῖ- 
σιν, ἀλλ᾽ ἀγαπητὸν ἣν αὐτοῖς, εἰ τὰ προπαραδεδομένα μαϑεῖν ἠδυ- 
νήϑησαν. 

Ὁ γνωστιχὸς ἄρα ἡμῖν μόνος ἐν αὐταῖς χαταγηράσας ταῖς γρα- 
φαῖς, τὴν ἀποστολικὴν καὶ ἐχκλησιαστικὴν σῴζων ὀρϑοτομίαν τῶν 
δογμάτων, κατὰ τὸ εὐαγγέλιον ὀρϑότατα βιοῖ, τὰς ἀποδείξεις de ἂν 
ἐπιζητήσῃ ἀνευρίσκειν ἀναπεμπόμενος ὑπὸ τοῦ χυρίου ἀπό τε νόμου 
καὶ προφητῶν. ὁ βίος γάρ, οἶμαι, τοῦ γνωστιχοῦ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν 
ἢ ἔργα χαὶ λόγοι τῇ τοῦ κυρίου ἀκόλουϑοι παραδόσει. 

ARR’ »οὐ πάντων ἡ γνῶσις. »οὐ ϑέλω γὰρ ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελ- 
φοί,« φησὶν ὁ ἀπόστολος, »ὕτι πάντες ὑπὸ τὴν νεφέλην joav καὶ 
πνευματικοῦ βρώματός τε καὶ πόματος μετέλαβον«ε, κατασχευάζων 
σαφῶς μὴ πάντας τοὺς ἀκούοντας τὸν λόγον κεχωρηκέναι τὸ μέγεϑος 
τῆς γνώσεως ἔργῳ τε καὶ λόγῳ. διὸ καὶ ἐπήγαγεν" »ἀλλ᾽ οὐχ ἐν 


πᾶσιν αὐτοῖς ηὐδόκησεν. « Tig οὗτος; ὁ εἰπών" »τί μὲ λέγετε -κύριε-. 


καὶ οὐ ποιεῖτε τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός μου;« τουτέστι τὴν διδασκαλίαν 
τοῦ σωτῆρος, ἥτις ἐστὶ βρῶμα ἡμῶν πνευματικὸν καὶ πόμα δίψαν 
οὐχ ἐπιστάμενον, »ὕδορ γος γνωστικῆς. ναί, φασίν, ἡ γνῶσις 
εἴρηται φυσιοῦν. πρὸς οὖς φαμεν τάχα μὲν ἡ δοκοῦσα γνῶσις φυ- 


16f vgl. II Tim. 2, 15 ὀρϑοτομοῦντα τὸν λόγον τῆς ἀληϑείας 911] Er 
Be 7 21—23 IKor. 10, 1. 3£ 298 1 Kor 10) 5 26f vgl. Matth. 7, 2 
Luk. 6,46 28 vgl. 1Kor.10,3 28f vgl. Joh. 4, 14 29 Apok. Joh. 21, ( 
22, 17 29f vgl. 1Kor. 81 30-8. 74,3 τάχα — ἡἠπορημένον, ὃ. 74, 11—16 
αὐτίχα — φρονεῖτε Cat. zu I Kor. 8, 1 in Vatie. 692 Ε 7v. Ine. τάχα μὲν expl. 
μεγαλοφρονεῖτε ἢ μή. 


1 ὀριγνόμενοι L βιάζονται L 3 παραστὰν Wi παράπαν L παραίπαιμα 
Reinkens p. 330! παρα(πέμπον) ἅπαν Ma 4 συναιρόμενον Heyse, Hoıt συγαι- 
ρούμενον L (vgl. S. 36, 23) 6 παραδεδομένα Bywater, Journ. of Philol. 4 (1872) 
p-216 11 [ἃ»] Schw, Wi 17 ἃς Lowth ὡς L 18 ἀνευρίσκων ἐλλαμπόμε- 
γος Schw παραπεμπόμενος Ma aranadevöusvos St 29 φασίν Arcerius 
φησίν Τὶ 


0 


104.1 


τῷ 


Br 


1 


20 


ΓΘ 
οι 


90 


14 Clemens 


- α΄ - » c ’ 
σιοῦν λέγεται, εἴ τις τετυφῶσϑαι τὴν λέξιν ἑρμηνεύειν ὕπο λάβοι" εἰ 807 Ρ 6 


δέ, ὅπερ καὶ μᾶλλον, τὸ μεγαλείως τε καὶ ἀληϑῶς φρονεῖ» μηνύει ἡ 
τοῦ ἀποστόλου φωνή, λέλυται μὲν τὸ ἠπορημένον᾽ ἑπόμενοι δ᾽ οὖν 
ταῖς γραφαῖς κυρώσωμεν τὸ εἰρημένον. 

»Ἡ σοφίας, φησὶν ὁ Σολομών, »ἐνεφυσίωσεν τὰ ξαυτῆς τέκνα.« 
οὐ δήπου γὰρ τῦφον ἐνεποίησεν ὁ κύριος τοῖς μειρακίοις κατὰ τὴν 
διδασκαλίαν, ἀλλὰ τὸ ἐπὶ τῇ ἀληϑείᾳ πεποιϑέναι, καὶ εἶναι μεγαλό- 
φρονα ἐν γνώσει τῇ διὰ τῶν γραφῶν παραδιδομένῃ ὑπεροπτιχόν 
(te) τῶν εἰς ἁμαρτίαν ὑποσυρόντων παρασκευάζει, ὃ σημαίνει ἡ »ἐνε- 
φυσίωσες λέξις, μεγαλοπρέπειαν τῆς σοφίας τοῖς κατὰ τὴν μάϑησιν 
τέχνοις ἐμφυτευσάσης de (ὧν δ᾿ δάσκει. αὐτίχα φησὶν ὁ ἀπόστολος" »zal 
γνώσομαι οὐ τὸν λόγον τῶν πεφυσιωμένων, ἀλλὰ τὴν δύναμιν«, εἰ 

͵ a RN > - > , x = Ion \ 
ueyalopoovos (ύπερ ἐστὶν ἀληϑῶς ἀληϑείας de μεῖζον οὐδὲν) τας 
γραφὰς συνίετε. ἐνταῦϑα γὰρ ἡ δύναμις τῶν πεφυσιωμένον τέχνωῶν 
τῆς σοφίας. οἷον, εἴσομαι, φησίν, εἰ δικαίως ἐπὶ τῇ γνώσει μέγα 
φρονεῖτε. »γνωστὺς« γὰρ zara τὸν “αβὶδ »ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ὁ ϑεόες, 
τουτέστι τοῖς κατ᾽ ἐπίγνωσιν ἸΙσραηλίταις. Ἰουδαία γὰρ ἐξομολόγησις 
ἑρμηνεύεται. εἰκότως ἄρα εἴρηται πρὸς τοῦ ἀποστόλου" »τὸ οὐ μοι- 
χεύσεις, οὐ κλέψεις, οὐκ ἐπιϑυμήσεις καὶ εἴ τις ἑτέρα ἐντολή, ἐν τού- 
τῳ τῷ λόγῳ ἀνακχεφαλαιοῦται, ἐν τῷ ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου 
ος σεαυτόν.« οὐ γὰρ χρή ποτε, καϑάπερ οἱ τὰς αἱρέσεις μετιόντες 
ποιοῦσι, μοιχεύειν τὴν ἀλήϑειαν οὐδὲ μὴν κλέπτειν τὸν κανόνα τῆς 
ἐκκλησίας, ταῖς ἰδίαις ἐπιϑυμίαις καὶ φιλοδοξίαις χαριζομένους ἐπὶ 
τῇ τῶν πλησίον ἀπάτῃ, οὖς παντὸς μᾶλλον ἀγαπῶντας τῆς ἀλη- 
ϑείας αὐτῆς ἀντέχεσθαι διδάσκειν προσήκει. εἴρηται γοῦν ἄντικρυς" 
»ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔϑνεσι τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτοῦς, ἵνα μὴ κριϑῶσιν, 
ἀλλὰ ἐπιστραφῶσιν οἱ προακηκοότες. 0001 δὰ »ταῖς γλώσσαις αὐτῶν 
δολιοῦσιν«ε, ἔγγραφα ἔχουσι τὰ ἐπιτίμια. 

XVII. Οἱ τοίνυν τῶν ἀσεβῶν ἁπτόμενοι λόγων ἄλλοις τε ἐξάρ- 
χοντες μηδὲ εὖ τοῖς λόγοις τοῖς ϑείοις, ἀλλὰ ἐξημαρτημένως συγχρώ- 

5 Sir. 4, 11 11f I Kor. 4, 19 13f vgl. Luk. 24, 45 16 Psal. 75, 2 

17 f vgl. Gen. 29, 35 und Anm. zu Strom. I 31, 6 18—21 Röm. 13, 9 
26 Psal. 9, 12 ΦΥ͂ Faal. 13,35 55:10 

1 εἴ' τις Cat. (wie Hervet) ἥτις L 5 ἐνεφύσησεν Hatch, Essays in Biblical 
Greek S. 260; aber vgl. Z. 12 u. St, Clem. Al. u. d. Sept. 8. 8f 6 τοῖς μειρα- 
zloız St ταῖς μερικαῖς L 9 (te) Wi ὑποσυρόντων Hervet ὑποσυρέντων L 
11 ἐμφυτεύσας ἣν διδάσκει Wi δι᾿ (ὧν δι) δάσχει Schw διδάσχει 1, διδάξει Heyse 

12 τὸν πεφυσιωμένον corr. aus τῶν πεφυσιωμένων Cat. 12—15 εἰ --- σοφίας 
< Cat. 13f τὰς γραφὰς L! τῆς γραφὰς L* τῆς γραφῆς Sy 14 συνίετε Sy 
συνιέναι L 15 οἷον) τουτέστιν Cat. φησίν < Cat. 151 μέγα φρονεῖτε) 
μεγαλοφρογεῖτε ἢ μή Cat. 18 ἑρμηνεύεται am Rand L! εὑρίσκεται Lt 21 ὡς 
σεαυτόν L! ὡς &avröv L* 


105,1 


»-- 


10 


Stromata VII. Cap. XVI. 104, 6—Cap. XVII. 107, 1. 75 


” 


” 
μενοι, | οὔτε αὐτοὶ εἰσίασιν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν οὔτε οὗς 3 


ἐξηπάτησαν ἐῶσιν τυγχάνειν τῆς ἀληϑείας. ἀλλ᾽ οὐδὲ τὴν κλεῖν 
ἔχοντες αὐτοὶ τῆς εἰσόδου, ψευδῆ δέ τινα καί, ὥς φησιν ἡ συνήϑεια, 
ἀντικλεῖδα, δι᾿ ἧς οὐ τὴν αὐλείαν ἀναπετάσαντες, ὥσπερ ἡμεῖς διὰ 
τῆς τοῦ κυρίου παραδόσεως εἴσιμεν, παράϑυρον δὲ ἀνατεμόντες καὶ 
διορύξαντες λάϑροᾳ τὸ τειχίον τῆς ἐχκλησίας, ὑπερβαίνοντες τὴν ἀλ ή- 
ϑειαν, μυσταγωγοὶ Ι τῆς τῶν ἀσεβῶν ψυχῆς καϑίστανται. ὅτι γὰρ 
μεταγενεστέρας τῆς χαϑολικῆς ἐκκλησίας τὰς ἀνθρωπίνας συνηλύσεις 
πεποιήχασιν, οὐ πολλῶν δεῖ λόγων. ἡ μὲν γὰρ τοῦ κυρίου κατὰ 
τὴν παρουσίαν διδασκαλία ἀπὸ Αὐγούστου καὶ Τιβερίου καίσαρος ἀρ- 
ξαμένη μεσούντων τῶν Ὁ .4ὐγούστου χρόνων τελειοῦται, ἡ δὲ τῶν 
ἀποστόλων αὐτοῦ μέχρι γε τῆς Παύλου λειτουργίας ἐπὶ Νέρωνος 
τελειοῦται, κάτω δὲ περὶ τοὺς ᾿Αδριανοῦ τοῦ βασιλέως χρόνους οἱ 
τὰς αἱρέσεις ἐπινοήσαντες γεγόνασι, καὶ μέχρι γε τῆς Avtovivov τοῦ 
πρεσβυτέρου διέτειναν ἡλικίας, καϑάπερ ὁ Βασιλείδης, κἂν Γλαυχίαν 
ἐπιγράφηται διδάσκαλον, ὡς αὐχοῦσιν αὐτοί, τὸν Πέτρου ἑρμηνέα. 
οσαύτως δὲ καὶ Οὐαλεντῖνον Θεοδᾷ διακηκοέναι φέρουσιν" γνώριμος 
δ᾽ οὗτος γεγόνει Παύλου. Μαρκίων γὰρ κατὰ τὴν αὐτὴν αὐτοῖς 
ἡλικίαν γενόμενος oc πρεσβύτης νεωτέροις συνεγένετο. | ὑ μεϑ᾽ ὃν 


1f vgl. Matth. 23, 13; Luk. 11, 52 2—6 vgl. Matth. 16, 19; Joh. 10, 1 f 


4f zum Gegensatz αὐλεία — παράϑυρον vgl. Plut. Mor. p. 617 A 13 ff hierauf 


gehen die Angaben bei Malalas XI p. 279, 21—280, 2 ed. Bonn.; Kedrenos 1 
p. 438, 13—15; 439, 1f ed. Bonn. zurück 18—8.76,1 vgl. A. Harnack, Zur Quellen- 
kritik der Geschichte des Gnostieismus Diss. Leipz. 1573 S. 21ff; Volkmar, Theol. 
Jahrb. 14 (1855) S. 271f; Lipsius, ZwTh 10 (1867) S. 7Sf; Lipsius, Die Quellen der 
ältesten Ketzergeschichte S. 89f. 234ff,; Zahn, Ignatius S. 5SSff u. Zeitschr. f. hist. 
Theol. 45 (1875) S. 62 Ε΄; Hilgenfeld, Ketzergeschichte S.42; Harnack, Gesch. ἃ. altchr. 
Lit. I 1 S. 299f; E. Schwartz, Abhandl. ἃ. Gött. Ges. ἃ. Wiss. N. F. VII5S. 21; 
Nachr. 1908 5. 147 


4 αὐλείαν (vgl. Protr. 10, 2) Ma αὐλαίαν L 5 εἴσιμεν Sy εἰσειμεν L 
10 [z«i Τιβερίου] Montacutius, De orig. eceles. I p. 341 (ebenso Di, Ma 
11 Αὐγούστου] τούτου Wi Τιβερίου Hervet, Montacutius, Di, Ma, Lipsius, Die 
Quellen der ältesten Ketzergeschichte S. 234 Anm., Hilgenfeld, ZwTh 23 (1850 
S. 284 Αὐγούστων Pearson, Vindic. Ignat. II7 u. Dodwell, Diss. I in Irenaeum p. 34 
μεσούντων τῶν αὐγούστων τοὺς (τὸν) χρόνους (χρόνον) Hozakowski, De chronogr. 
Clem. Alex. p. 22 14 γε über ἃ. Ζ. L! 17 Θεοδᾷ διακηκοέναι Bentley ϑεο- 
δάδι ἀκηκοέναι L 18 Maoxiov] Μάρκος Gieseler A.L.Z. 1823 p. 820, Dilthey, 
Prot. Realenc.! IX S. 37, Hort, Mayor (über die Verwechselung von Namen wie 
Μάρκος, Maoxıevög, Meoxiwv u. ἃ. durch Abschreiben vgl. v. Gebhardt, Zeitschr. 
f. bist. Theol. 45 [1875] S. 370 ff); aber Magxio» ist richtig; vgl. S. 76, 21 19 ὡς 
πρεσβύταις γεώτερος — κεϑ᾽ ὧν Is. Voss, Pearson, Tillemont us$ ὃν x πὶ Schw 
μόνος οὖν Wi ὁ μὲν οὖν E. A. Lewald, De doctrina gnostica (Heidelberg 1S1S) S. 15 
(vgl. ligen, Zeitschr. f. hist. Theo]. 11 [1841] 38. 7Sf) u. Zahn, Zeitschr. ἢ hist. 
Theol. 45 (1875) S. 08 19 Ὁ [ue9° ὃν (οὐ) — ὑπήκουσεν] Hilgenfeld, Harnack 


ΟΡ 8 


101.1 
8500 P 


10 


μ 
Dt 


20 


ΩΣ, 


2) 


30 


76 Clemens. 


Σίμων ἐπ᾽ ὀλίγον κηρύσσοντος τοῦ Πέτρου ὑπήχουσεν. ὧν οὕτως 3 
ἐχόν τῶν συμφανὲς ἐκ τῆς προγενεστάτης καὶ ἀληϑεστάτης ἐχκλησίας 
τὰς μεταγενεστέρας ταύτας καὶ τὰς ἔτι τούτων ὑποβεβηκυίας τῷ 
χρόνῳ χεχαινοτομῆσϑαι παραχαραχϑείσας αἱρέσεις. ἐκ τῶν εἰρημένων 
ἄρα φανερὸν οἶμαι γεγενῆσϑαι μίαν εἶναι τὴν ἀληϑῆ ἐχκλησίαν τὴν 
τῷ ὄντι ἀρχαίαν, εἰς ἣν οἱ κατὰ πρόϑεσιν δίκαιοι ἐγκαταλέγονται. 
ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ ϑεοῦ καὶ ἑνὸς τοῦ χυρίου, διὰ τοῦτο καὶ τὸ 
ἄχρως τίμιον κατὰ τὴν μόνωσιν ἐπαινεῖται, μίμημα ὃν ἀρχῆς τῆς 
μιᾷς. τῇ γοῦν τοῦ ἑνὸς φύσει συγκληροῦται ἐκκλησία ἡ μία, ἣν εἰς 
πολλὰς χατατέμνειν βιάζονται αἱρέσεις. κατά τε οὖν ὑπόστασιν κατά 
τε ἐπίνοιαν κατά τε ἀρχὴν κατά τε ἐξοχὴν μόνην εἶναί φαμεν τὴν 
ἀρχαίαν zei καϑολικὴν ἐκκλησίαν, »εἰς ἑνότητα πίστεως« μιᾶς, τῆς 
κατὰ τὰς οἰχείας διαϑήχας, μᾶλλον δὲ κατὰ τὴν διαϑήκην τὴν μίαν 
διαφόροις τοῖς χρόνοις, ἑνὸς τοῦ ϑεοῦ τῷ βουλήματι δι᾿ ἑνὸς τοῦ 
κυρίου συνάγουσαν τοὺς ἤδη κατα τεταγμένους" οὺς προώρισεν ὁ ϑεός, 
δικαίους ἐσομένους πρὸ χαταβολῆς κόσμου ἐγνωκώς. ἀλλὰ καὶ ἡ 
ἐξοχὴ τῆς ἐκκλησίας, χαϑάπερ ἡ ἀρχὴ τῆς συστάσεως, κατὰ τὴν μο- 
vada ἐστίν, πάντα τὰ ἄλλα ὑπερβάλλουσα καὶ μηδὲν ἔχουσα ὅμοιον 
ἢ ἴσον ἑαυτῇ. 

Ταυτὶ μὲν οὖν χαὶ εἰς ὕστερον. τῶν δ᾽ αἱρέσεον αἵ μὲν ἀπὸ 
ὀνόματος προσαγορεύονται, ὡς ἡ ἀπὸ Οὐαλεντίνου καὶ διαρκίωνος 
καὶ Βασιλείδου, zu» τὴν Ματϑίου αὐχῶσι προσάγεσϑαι δόξαν" μία 
γὰρ [ἡ] πάντων γέγονε τῶν ἀποστόλων ὥσπερ διδασκαλία, οὕτως δὲ 
καὶ [ἡ] παράδοσις" ci δὲ ἀπὸ τόπου, ὡς οἱ Περατικοί, ai δὲ ἀπὸ ἔϑνους, 
ὡς ἡ τῶν Φρυγῶν, ai δὲ ἀπὸ ἐνεργείας, ος ἡ τῶν ἘἘγκρατητῶν, ei 
δὲ ἀπὸ δογμάτων ἰδιαζόντων, ὃς ἡ τῶν Δοκητῶν καὶ ἡ τῶν Aluarı- 
τῶν, ci δὲ ἀπὸ ὑποθέσεων χαὶ ὧν τετιμήχασιν, ος Καϊανισταί τε 
χαὶ οἱ ᾿Οφιανοὶ προσαγορευόμενοι, αἱ δὲ ἀφ᾽ ὧν παρανόμως ἐπετή- 
δευσάν τε καὶ ἐτόλμησαν, ὡς τῶν Σιμωνιανῶν οἱ Ἐντυχῖται καλού- 
μεγοι. 

ΧΥ͂ΠΙ. Ὀπὴν οὖν τινα ὀλίγην ὑποδείξαντες »τοῖς φιλοϑεάμοσι 


1 vgl. Act. 8 12 vgl. Ephes. 4,13 15f vgl. Epbes. ,4f 20-22 vgl. 
Hilgenfeld, Nov. Test. extra can. IV? p. 49 31f vgl. Plato Rep. V p. 4τῦ Ιὰ 
Strom. I 93, 3; II 24, 3; V 16, 2) 


1 ἐπήκουσεν Dodwell (vgl. aber Protr. 99, 4; Strom. I 14, 1) 11 τὴν Sy 

ἣν L 14 (tiv) διαφόροις Schw ἑνὸς! Sy ἐν οἷς L 21 ἡ] vielleicht αἱ Ma 

23 [ἡ] St 94 [ἡ] Heyse 26 Aoznrov Po δοχιτῶν L 27 ὑποϑέσεων) 

vielleicht ὑποστάσεων Ma [zel]Ma 29 ἐντυχιταὶ 1, Εὐτυχιταὶ Theodoret haer. 

fab. I 1; V 9; vgl. Cotelier, Eccles. graec. mon. III p. 640 sq.; A. Simson, Zeit- 
schr. f. hist. Theol. 11 (1841) 3 S. 44 


or. 


10 


Stromata VII. Cap. XVII. 107, 2—Cap. XVIII, 109, 3. 71 


τῆς ἀληϑείας«. ἐκ τοῦ χατὰ τὰς ϑυσίας νόμου περί τε Ἰουδαίων 
τῶν χυδαίων περί τε τῶν αἱρέσεων μυστικῶς διακρινομένων, ©: 
ἀκαϑάρτων, ἀπὸ τῆς ἱπερὶ καϑαρῶν καὶ ἀκαϑάρτων ζῴων] ϑείας 
ἐκκλησίας, καταπαύσωμεν τὸν λόγον. τὰ μὲν γὰρ διχηλοῦντα χαὶ 
μηρυχισμὸν ἀνάγοντα τῶν ἱερείων χαϑαρὰ χαὶ δεχτὰ τῷ ϑεῷ 
παραδίδωσιν ἡ γραφή, ὡς ἂν εἰς πατέρα χαὶ εἰς υἱὸν διὰ τῆς 
πίστεως τῶν δικαίων τὴν πορείαν | ποιουμένων (αὕτη γὰρ ἡ τῶν 
διχηλούντων ἑδραιότης) τῶν "τὰ λόγια τοῦ ϑεοῦς »νύχτωρ zei 
we ἡμέραν μελετώντωνς καὶ ἀναπεμπαζομένων ἐν τῷ τῆς ψυχῆς 
τῶν μαϑημάτων δοχείῳ, ἣν x χαὶ συνάσκησι» γνωστικὴν ὑπάρχουσαν 
καϑαροῦ ζῴου μηρυκισμὸν ὁ νόμος ἀλληγορεῖ. 000 δὲ μήτε ἑἕχάτερον 
μήτε τὸ ἕτερον τούτων ἔχει, ος ἀχάϑαρτα ἀφορίζει. αὐτίχα τὰ 
ἀνάγοντα μηρυκισμόν, μὴ διχηλοῦντα δέ, τοὺς Ἰουδαίους αἰνίσσεται 
τοὺς πολλούς, οἱ τὰ μὲν λόγια τοῦ ϑεοῦ ἀνὰ στόμα ἔχουσιν, τὴν δὲ 
πίστιν καὶ τὴν βάσιν δι᾿ υἱοῦ πρὸς τὸν πατέρα παραπέμπουσαν οὐχ 


1 vgl. Exod. 1,1 4-5. 78,12 vgl. Irenaeus Υ 8, 2 Praedixit autem figura- 
liter ommia haee lex, de animalibus delineans hominem; quaecumgque duplicem un- 


gulam habent et ruminant, munda enuntians; quaecumque autem aut utrumque vel 


alterum horum non habent, velut immunda segregans. Qui sunt ergo mundi? Oui 
in patrem et filium per fidem iter firmiter faciunt; haee est enim firmitas eorum, 
qui duplieis sunt ungulae: et »elogwia dei meditantur die ae nocte«, uti operihus 
bonis adornentur; haee est enim ruminantium virtus. Immumnda autem, quae neque 
duplieem ungulam habent neque ruminant, hoc est, qui neque in deum fidem habent, 
neque eloguia eius meditantur; haec autem ethnicorum est abominatio. Quae autem 
ruminant quidem, non habent autem ungulam duplicem, et ipsa immunda; haeec 
Judaeorum est imaginalis deseriptio: qui quidem eloquia dei in ore habent, stabi- 
litatem autem radieis suae non infigunt in patre et in filio; propter hoe autem et 
lubrieum est genus ipsorum. Etenim quae sunt unius ungulae animalia facile 
labuntur; firmiora autem sunt, quae duplieem ungulam habent, succedentibus in- 
vicem ungulis fissis secundum iter et altera unyula subboiulante (em. Grabe, suhbaln- 
lant Mss) aliam. Immunda autem similiter, quae duplicem quidem ungulam habent, 
non autem ruminant; haec est autem omnium videlicet haereticorum ostensio et 
eorum, qui non meditantur elogwia dei neque operibus iustitiae adornantur, quibus 
et dominus ait: »Quid mihi dieitis >domine domine-, et non faeitis, quae dieo 
vobis?« Qui enim sunt tales, in patrem quidem et filium dieumt se eredere, nun- 
quam autem meditantur eloquwia dei, quemadmodum oportet, neque iustitiae operibus 
sunt adornati. Barnab. ep. 10, 11 (Strom. V 51, 4; Paed. III 76, 1f); Philo De 
agrie. 142ff (I p. 321f Μὴ; Novat. De οἷν. Jud. 3 4—6 vgl. Lev. 11, 3ff; Deut. 
14, 6 8 vgl. Röm. 3,2; Num. 24, 16 Sf vgl. Psal. 1, 2 


1 ἀληϑείας St ἐχχλησίας L 3 [περὲ χαϑαρῶν καὶ ἀχαϑάρτων ζῴων] St X 
nach νόμου (1 )Lowth 4 χαταπαύσομεν Ma ὅ ἱερείων L* ἱερίων Li 10 3» 


«τροφὴν» Ma ἣν {μελέτην» oder [zei] St 


τῷ 


901 P 


ww 


1 


Air 


718 Clemens. 


ἔχουσιν» ἐπερειδομένην τῇ ἀληϑείᾳ. ὅϑεν καὶ ὀλισϑηρὸν τὸ γένος 
τῶν τοιούτων ϑρεμμάτων, ὡς ἂν μὴ σχιδανοπόδων ὄντῶν μηδὲ τῇ 
διπλόῃ τῆς πίστεως ἐπερειδομένων" »οὐδεὶς γάρε, φησί, »γινώσχει 
τὸν πατέρα εἰ μὴ ὃ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ.« ἔμπαλίν τε 
αὐ ἀχάϑαρτα ὁμοίως κἀχεῖνα, ὅσα διχηλεῖ μέν, μηρυκισμὸν δὲ οὐκ 
ἀνάγει. ταυτὶ γὰρ τοὺς αἱρετικοὺς ἐνδείκνυται ὀνόματι μὲν πατρὸς 
καὶ υἱοῦ ἐπιβεβηκότας, τὴν δὲ τῶν λογίων ἀχριβῆ σαφήνειαν λεπτουρ- 
γεῖν καὶ καταλεαίνειν ἐξασϑενοῦντας, πρὸς δὲ καὶ τὰ ἔργα τῆς δικαιο- 
σύνης ὁλοσχερέστερον, οὐχὶ δὲ ἀκριβέστερον μετερχομένους, εἴ γε καὶ 
μετέλϑοιεν. τοιούτοις τισὶν ὁ κύριος λέγει: »τί μὲ λέγετε κύριε 
κύριε- καὶ οὐ ποιεῖτε ἃ λέγω. ἀχάϑαρτοι δὲ πάμπαν οἱ μὴ διχη- 
λοῦντες μηδὲ ἀνάγοντες μηρυχισμόν. 
ὑμεῖς δ᾽, ὦ Μεγαρεῖς, 
φησὶν ὁ Θέογνις, 
οὔτε τρίτοι | οὔτε τέταρτοι 
οὔτε δυωδέχατοι οὐτ᾽ ἐν λόγῳ our ἐν ἀριϑμῷ, 
»ἀλλ᾽ ἢ ὡς ὃ χνοῦς, ὃν ἐχρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆςες 
καὶ »οἰς σταγὼν ἀπὸ κάδουκ«. 
Τούτων ἡμῖν προδιηνυσμένων καὶ τοῦ ἠϑικοῦ τόπου οἧς ἐν κεφα- 


- ’ ς ’ ’ c c x A 
20 λαίῳ ὑπογραφέντος, σποράδην, οἧς ὑπεσχήμεϑα, καὶ διερριμμένο)ς τὰ 


ζώπυρα τῶν τῆς ἀληϑοῦς γνώσεως ἐγκατασπείραντες ϑογμάτων, ος 
μὴ ῥᾳδίαν εἶναι τῷ περιτυχόντι τῶν ἀμυήτων τὴν τῶν ἁγίων πάρος 
δόσεων εὕρεσιν, μετίωμεν ἐπὶ τὴν ὑπόσχεσιν. ἐοίκασι δέ πῶς οἱ 
Στρωματεῖς οὐ παραδείσοις ἐ ξησκημένοις ἐκείνοις τοῖς Ev στοίχῳ 


; καταπεφυτευμένοις εἰς ἡδονὴν ὄψεώς, ὄρει δὲ μᾶλλον συσκίῳ τινὶ 


x er , \ ’ Li x - 
καὶ δασεῖ zunaglocoıg καὶ πλατάνοις δαφνῇ TE καὶ κισσῷ, μηλέαις 
c - 5 - ᾿ x I ’ ΄ > 
TE ὁμοῦ καὶ ἐλαίαις καὶ συκαῖς χκαταπεφυτευμένῳ, ἐξεπίτηδες | ava- 
’ - ΄ ς - \ > ’ 
μεμιγμένης τῆς φυτείας καρποφορῶν TE ομοῦ καὶ ἀκάρπῶν δένδρων 
x x c > x ey -. x a ’ 
διὰ τοὺς ὑφαιρεῖσθαι καὶ κλέπτειν τολμῶντας Ta ὥρια, ἐϑελούσης 


3f Luk. 10, 22; Matth. 11, 10f Luk. 6, 46 13—16 vgl. PLG II 
p. 234; Phot. Bibl. 618; Zenob. I De Arsen. Viol. p. 457 Walz. Die Verse gehören 
nicht Theognis an 17 Psal. 1,4 18 Jes. 40, 15 19-23 τούτων — εὕρε- 
σιν Phot. Bibl. 111 20—23 vgl. Strom. I 18, 1; VI 2, 1f 20 ὑπεσχήμεϑα 
Strom. I 56, 3 23—S8. 79, 7 vgl. Strom. VI 2 


1 ἔχουσιν Sy ἔχουσαν 71, 19 τόπου Hervet τρόπου L τύπου Phot. 19f xe- 
φαλαίοις ὑπογράφοντος Phot. 20 σποράδην] + τε Phot. 21 τῶν L* τῶι Li 
τῶν < Phot. ἐγχατασπείραντες St, Ma ἐγχατασπειράντων L Phot. δογμά- 
τῶν Ma δόγματα L μαϑήματα Phot. 29 ὃ παραδόσεων < Phot. 98 ὑπόσχε- 
sw] viell. ὑπόϑεσιν Ma 24 στοίχῳ Sy στοιχείωι L; vgl. Bast zu Gregor. Cor. 
Ρ. 840 96 μηλέαις Sy (Index) μηλαίαις L 29 ὥρια L* ὕρια L! 


ῈΈ 


> 


6 


110,1 


326 5 


111,1 


Stromata VII. Cap. XVII. 109, 4—111, 4. 79 


[897 


λανϑάνειν τῆς γραφῆς. ἐξ ὧν δὴ μεταμοσχεύσας χαὶ μεταφυτεύσας 
ὃ “γεωργὸς ὡραῖον κατακοσμήσει παράδεισον χαὶ ἄλσος ἐπιτερπές. 
οὐτ᾽ oo» τῆς τάξεως οὔτε τῆς φράσεως στοχάξ ἴονται οἱ Στρωμα- 8 
"δ: ὅπου γε ἐπίτηδες καὶ τὴν λέξιν οὐχ Ἕλληνες εἶναι βούλονται 
ῦ καὶ τὴν τῶν δογμάτων ἐγκατασπορὰν λεληϑότως χαὶ οὐ κατὰ 
ἀν ἀλήϑειαν πεποίηνται, φιλοπόνους χαὶ εὐὑρετιχοὺς εἶναι τοὺς 
(ἀναγιγνώσκοντας) εἴ τινες τύχοιεν παρασχευάζοντες. πολλὰ γὰρ τὰ 
δελέατα καὶ ποικίλα διὰ τὰς τῶν ἰχϑύων διαφοράς. 


x \ \ \ - τ 55 ’ — u. 3,3 
Καὶ δὴ μετὰ τὸν ἕβδομον τοῦτον ἡμῖν Στρωματέα τῶν ἑξῆς ἀπ᾿ 4 


10 ἄλλης ἀρχῆς ποιησόμεϑα τὸν λόγον. | 


4 οὐχ 1,1 οὐχ 1,3 6 ἀλήϑειαν] ἀκολουϑίαν Wi τ (αναγιγνώσχοντας 
St (ἐν)τύχοιεν Sy 10 Subscriptio: στρωματεὺς ἕβδομος ὁ καὶ ἦτα L 


5 


1 


20 


KAHMENTO2 
STP2QMATESN OTAOVO2 


Dr ἀλλ᾽ οὐδὲ οἱ παλαίτατοι τῶν φιλοσόφων ἐπὶ τὸ ἀμφισβη- 
τεῖν καὶ ἀπορεῖν ἐφέροντο, 7 πού γ᾽ ἂν ἡμεῖς οἱ τῆς ὄντως ἀληϑοῦς 
ἄν τεχόμενοι | φιλοσοφίας, οἷς ἄντιχρυς ἡ γραφὴ εὑρέσεως χάριν ἐπὶ 
τὸ διερευνᾶσϑαι τὸ ζητεῖν παρεγγυᾷ᾽ οἱ μὲν γὰρ VEOTEOOL τῶν παρ᾽ 
Ἕλλησι φιλοσύφων ὑπὸ φιλοτιμίας κενῆς τε καὶ ἀτελοῦς ἐλεγχτικῶς 
ἅμα καὶ ἐριστικῶς εἰς τὴν» ἄχρηστον ἐξάγονται φλυαρίαν, ἔμπαλιν δὲ 
ἡ βάρβαρος φιλοσοφία τὴν πᾶσαν ἔριν ἐκβάλλουσα ν»ζητεῖτεκ εἶπεν 
»χαὶ εὑρήσετε, κρούετε καὶ ἂν οιγήσεται, αἰτεῖσϑε καὶ δοϑήσεται ὑμῖν. 
κρούει μὲν οὖν χατὰ τὴν ζήτησιν» ὃ πρὸς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν 
λόγος τὴν ϑύραν τῆς ἀληϑείας κατὰ τὸ φαινόμενον, διοιχϑέντος δὲ 


τοῦ ἐμποδὼν χατὰ τὴν ἔρευν ar ἐπιστῆμον ικὴ ἐγγίνεται ὑἁεογρία. τοῖς 9 


οὕτως, οἶμαι, κρούουσιν ἀνοίγνυται τὸ ζητούμενον καὶ τοῖς οὕτως 
αἰτοῦσιν τὰς πεύσεις κατὰ τὰς γραφὰς ἐφ᾽ ὃ βαίνουσιν ἐκ τοῦ ϑεοῦ 
γίνεται, ἢ δόσις τῆς ϑεοδωρήτου γ» ὥώσεως καταληπτιχῶς διὰ τῆς 
λογικῆς ὄντως ἐκλαμπούσης ζητήσεως. οὐ γὰρ εὑρεῖν μὲν οἷόν τε, 
μὴ ζητῆσαι δέ" οὐδὲ ζητῆσαι μέν, οὐχὶ δὲ ἐρευνήσασϑαι' οὐδὲ διε- 
gevv 7000901 μέν, οὐχὶ δὲ διαπτύξαι καὶ ἀναπετάσαι δι᾿ ἐρωτήσεως 
εἰς σαφήνειαν ἄγοντα τὸ ζητούμενον, οὐδ᾽ αὐ διὰ πάσης ἐξετάσεως 
χωρήσαντα μὴ οὐχὶ λοιπὸν τὸ ἐπαϑλὸν λαβεῖν, τὴν ἐπιστήμην τοῦ 
ζητουμένου. ἀλλ᾽ ἔστι μὲν εὑρεῖν τὸν ζητήσαντα, ζητήσει δέ, εἰ oln- 
dein πρότερον μὴ εἰδέναι. πόϑῳ δὴ ἐντεῦϑεν ἀγόμενος πρὸς τὴν 
εὕρεσιν τοῦ καλοῦ εὐγνωμόνος ζητεῖ, ἀφιλονίκως, ἀφιλοδόξως ἐρω- 
τῶν μὲν καὶ ἀποχρινόμενος, πρὸς δὲ καὶ αὐτὰ ἐπισκεπτόμενος τὰ 


8. ἀλλ᾽ --- φιλοσόφων Phot. Bibl. 111; vgl. Band I Einl. 5. XV 9 f Matth. 
7, 7; Luk. 11, 9 


1 Κλήμεντος < 1, 2 στρωμαπεὺς ὄγδοος 1, 3 χὰ Der Anfang fehlt; 
vgl. τὸ προταϑὲν ὄνομα — ἀπόδειξις 8. 81, 10 u. J. von Arnim, De octavo Üle- 
mentis Stromateorum libro Ind. lect. Rostock 1894 8. 9 6 τὸ] καὶ Sy τῷ Schw 

12 διωσθέντος Wi 18 οὐδὲξ Sy οὐχὶ δὲ L 22 ζητήσει St ζητῆσαι L 
221 οἴεται Heyse 23 μὴ co vor οἰηϑείη Bunsen, δ, Antenic. I 5, 170 
241 ἐρωτῶν μὲν St ἐρωτώμενος L 


913 P 


[Ὁ 


10 


15 


20 


30 


Stromata VII. Cap. I. 1, 1—Cap. 11. 4, 1. 51 


λεγόμενα. ἐχομένους γὰρ καϑήκει οὐ μόνον τῶν γραφῶν τῶν ϑείων, 
ἀλλὰ καὶ τῶν ἐννοιῶν τῶν χοινῶν τὰς ζητήσεις ποιεῖσϑαι εἴς τι 
πέρας ὠφέλιμον τῆς εὑρέσεως καταληγούσης. ἐκδέχεται γὰρ ἄλλος 
τόπος TE καὶ 0440s τοὺς ταραχόδεις τῶν ἀνϑρώπων͵ καὶ τὰς ἀγο- 
ραίους εὐρησιλογίας, τὸν de τῆς ἀληϑείας ἐραστήν TE ἅμα καὶ γνοΐρι- 
μον εἰρηνικὸν εἶναι κἀν ταῖς ζητήσεσι προσῆκεν, δι᾿ ἀποδείξεως ἐπι- 
στημονικῆς ἀφιλαύτως καὶ φιλαλήϑως εἰς γνῶσιν προσιόντα χατα- 
ληπτικχήν. 

U. Τίς ἂν οὖν ἄλλη βελτίων ἢ ἐναργεστέρα μέϑοδος εἰς ἀρχὴν 

= = Se ῦ RE 4 2 

τῆς τοιᾶσδε εἴη [av] διδασκαλίας ἢ τὸ προταϑὲν ὄνομα λόγῳ διελϑεῖν 
οὕτω σαφῶς οἧς πάντας ἀκολουϑῆσαι τοὺς ὁμοφώνους; : co” οὖν 
τοιοῦτόν ἐστι (TO) ὄνομα τῆς ἀπο δείξεος, οἷόν περ τὸ βλίτυρι, φωνὴ | 
μόνον οὐδὲν σημαίνουσα; καὶ πῶς 000 ὁ φιλόσοφος οὐϑ᾽ ὁ ῥήτωρ. 
ἀλλ᾽ οὐδὲ ὁ δικαστὴς ος ἄσημον ὄνομα προφέρεται τὴν ἀπόδειξιν, 
οὔτε τις τῶν δικαζομένων ἀγνοεῖ τὸ σημαινόμενον, ὅτι οὐχ ὑπάρχει; 
αὐτίκα ὡς ὑποστατὸν πορίζονται τὴν ἀπόδειξιν οἱ φιλόσοφοι, ἄλλος 
ἄλλως. περὶ παντὸς τοίνυν τοῦ ζητουμένου εἴ τις ὀρϑῶς διαλαμ- 
βάνοι, οὐχ ἂν ἐφ᾽ ἑτέραν ἀρχὴν ὁμολογουμένην μᾶλλον ἀναγάγοι τὸν 
λόγον ἢ τὸ πᾶσι τοῖς ὁμοεϑνέσι τε καὶ ὁμοφώνοις ἐχ τῆς προσηγο- 
ρίας ὁμολογούμενον σημαίνεσϑαι. εἶτα ἐντεῦϑεν ὁρμηϑέντα ζητεῖν 
ἀνάγκη, εἰ ὑπάρχει τὸ σημαινόμενον τοῦτο πίῴερὶ) οὗ ὁ λόγος εἴτε 
καὶ μή" ἐφεξῆς δέ, εἴπερ ὑπάρχειν δειχϑείη, ζητητέον τούτου τὴν 
φύσιν ἀκριβῶς, | ὁποία τίς ἐστιν καὶ μή ποτε ὑπερβαίνει τὴν δοϑεῖ- 
σαν τάξιν. 

’Erei δ᾽ οὐχ ἀρχεῖ τοῦτο μόνον ἁπλῶς εἰπεῖν περὶ τοῦ ζητουμέν ου 
τὸ δόξαν (ἔξεστε γὰρ καὶ τὸν ἀντικαϑιστάμενον ἐπ᾿ ἴσης ἀνταποφή- 


νασϑαι ὃ βοὐλεταὺ, ἀλλὰ πιστώσασϑαι χρὴ, τὸ λεχϑέν, εἰ μὲν εἰς 


, ın 
ὁμοίως ἀμφισβητούμενον ἀναφέροιτο αὐτοῦ ἡ κρίσις κἀκείνου πάλιν 
ὁμοίως εἰς ἀμφισβητούμενον | ἕτερον, εἰς ἄπειρον προι βήσεται καὶ ἀνα- 
πόδεικτον ἔσται, εἰ δ᾽ εἰς ὁμολογούμενον ἅπασιν ἡ τοῦ (μὴ, ὅμολο- 


3—8 ἐχδέχεται ἄλλος --- χαταληπτικήν Sacr. Par. 277 Hol 6 zu εἰρηνικὸν 
vgl. Matth. 5, 9 9-11 vgl. Cie. De off. 12,7 12 zu βλίτυρι vgl. z. B. Sext. 
Emp. Adv. Math. VIII 133; Diog. Laert. VII 57; Suid. s. v. βλήτυρι; Artemidor 
Oneiroer. IV 2 p. 204, 14 Hercher 


5 εὑρεσι(ο)λογίας Sacr. Par. τὸν] τὸ Sacr. Par. τε] εἶναι Sacr. Par. 
6 χάν] χαὶ Sacr. Par. προσήκοντα Sacr. Par. 7 ἀφιλαύτὼς zei < Saer. Par. 
φιλαληϑῶς L προϊόντα Saecr. Par. CR 9 βελτίων ἢ ἐναργεστέρα Sy βελτίω 
ἢ ἐναργεστάτη L 10 [ἃ»] St 12 ἐστι (τὸ, δὲ ἐστιν L 15 etwa «οὐδὲ 
Aext£ov) ὅτι οὐχ Schw ὁτιοῦν Bernays 19 ὁμοέϑνεσί L 21 τοῦτο πίερὶ οὗ 
St τοῦτό που L (wie He) τοῦ τόπου Vi 25 Ἐπεὶ ΜΝ εἰ, 30 (μὴ) Po 
Clemens III, 6 


3,1 


15 


20 


ἐδ 


c 
30 


82 Clemens. 


γουμένου πίστις ἀναφέροιτο, ἐκεῖνο τὴν ἀρχὴν τῆς διδασκαλίας ποιη- 
τέον. πῶν οὖν τὸ προβληϑὲν ὄνομα μεταλαμβάνειν χρὴ εἰς λόγον 
ὁμολογούμενόν TE καὶ σαφῆ τοῖς κοινωνοῦσι τῆς σκέψεως, ἀρχὴν μὲν 
τῆς διδασχαλίας ἐσόμενον, ἐξηγησόμενον δὲ τὴν τῶν ζητουμένων 
εὕρεσιν. φέρε οὖν προβεβλήσϑω ὁ ἥλιος τούνομα. φασὶν οὖν οἱ 
Στωϊχοὶ τοῦτ᾽ εἶναι »ἄναμμα νοερὸν ἐκ ϑαλαττίων ὑδάτων«. co’ 
οὐχ ἀσαφέστερος ὁ λόγος αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος, ἄλλης ἀποδείξεως 
δεόμενος εἰ ἀληϑής ἐστιν; ἄμεινον οὖν εἰπεῖν κοινῷ καὶ σαφεῖ τῷ 
λόγῳ ἥλιον ὀνομά ζεσϑαι »τὸ λαμπρότατον τῶν κατ᾽ οὐρανὸν ἰόν- 
τῶνκ«" πιστότερος γάρ, οἶμαι, καὶ σαφέστερος καὶ πᾶσιν ὁμοίως ὁμο- 
λογούμενος ὃ λόγος οὗτος. 

111. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὴν ἀπόδειξιν πάντες ἄνϑρωποι ὁμολογή- 
σαιεν (ἂν) λόγον εἶναι τοῖς ἀμφισβητουμένοις ἐκ τῶν ὁμολογουμένων 
ἐχπορίζοντα τὴν πίστιν. οὐ μόνον δὲ ἀπόδειξις καὶ πίστις καὶ γνῶσις, 
ἀλλὰ καὶ πρόγνωσις λέγεται διχῶς, ἢ μὲν ἐπιστημονική τε καὶ βεβαία, 
ἄλλη δὲ μόνον ἐλπιστική. κυριώτατα μὲν οὖν ἀπόδειξις λέγεται ἡ 
τὴν ἐπιστημονικὴν πίστιν ἐντιϑεῖσα ταῖς τῶν μανϑανόντων ψυχαῖς, 
δοξαστικὴ δὲ ἡ ἑτέρα, ὡς καὶ ἄνϑρωπος ὁ μὲν ὄντως ἄνϑρωπος ὁ 
τὰς χοινρὰς φρένας κεκτημένος, ὃ δὲ ἄγριος καὶ ϑηριώδης. οὕτω τοι 
χαὶ ὃ κωμικὸς ἔλεγεν" 

oc χαρίεν ἐστὶν] ἄνϑρωπος, [ἔστ᾽] ἂν ἄνϑρωπος 17. 
καὶ ἐπὶ βοὸς καὶ ἵππου χαὶ χυνὸς ὁ αὐτὸς λόγος παρὰ τὴν ἀρετὴν 
τοῦ ζῴου ἢ κακίαν. εἰς γὰρ τὴν τοῦ γένους τελειότητα βλέποντες 
ἐπὶ τὰ χυριώτατα τῶν σημαινομένων ἐρχόμεϑα. αὐτίκα ἰατρὸν νοοῦ- 
μὲν ᾧ μηδὲν τῆς ἰατρικῆς δυνάμεως ἐνδεῖ, γνωστικὸν δὲ ᾧ μηδὲν 
λείπει τῆς ἐπιστημονικῆς εἰδήσεος. 

Καὶ διαφέρει ἔνδειξις συλλογισμοῦ ἡ τὸ μὲν ἐνδεικνύμενον ἑνός 
ἐστι δηλωτικὸν Ev ὑπάρχον χαὶ αὐτό, ὡς τοῦ μηχέτι εἶναι παρϑένον 
ἔνδειξιν εἶναι τὸ κυεῖν φαμεν, τὸ δὲ συλλογισμῷ λαμβανόμενον ἕν 
ὑπάρχον ἕπεται πλείοσιν, ὡς τοῦ Πύϑωνα προδιδόναι Βυζαντίους, 


5—10 vgl. [Plut.] De plac. phil. II 20 p. 889 ὅ Γ vgl. Zeller, Phil. ἃ. Gr. 
III 13 S. 1903; Chrysipp Fr. phys. 655f Arnim 9f Plato Theaet. p. 208 Ὁ 
12—14 vgl. Strom. Il 48,1; S. 83, 301; Chıysipp Fr. log. 235 Arnim 14—16 vgl. 
S.83,32—84,2 21 vgl. Menander Fr. 761 CAF III p. 214; vgl. Monosticha 562; 
Stob. Flor. 5, 11 22—24 vgl. Musonü rell. p. S9, 3—15 Hense 30 vgl. De- 
mosth. 7, 20; 18, 136; Aischin. 2, 125 


4 δὲ δὃγ τεῖ, 0 τοῦϑ᾽ 11 18 (ἂν) Di AöyovSy εὔλογον L 14 &- 
πορίζοντα Strom. II (vgl. 5, 83, 31) ἐμπορίζοντα L 18 ὁ! üb. ἃ, 2. Li 19 xo- 
vos 7 ϑηριώδεις L 21 χάριεν Stob. χαρίης 1, χαρίεις Sy ἂν Stob. ἔστ᾽ 
ἂν 1, ὅταν Men. Mon. 25 vor δυνάμεως ist ἐν von L! getilgt 29 χύειν L 
ro? L! τωι L* 30 Πύϑωνα Di Πύίϑωνος L 


916 P 


6,1 


10 


20 


90 


Stromata VIII. Cap. II. 4, 2—Cap. 1Π. 7, 7. 83 


εἰ οὕτως ἔτυχεν, οὐχ Ev, ἀλλὰ πλείω λαμβάνεται τὰ δηλωτικά. zei 
τὸ μὲν περαίνειν ἐξ ὁμολογουμένων συλλογίζεσϑαί ἐστιν, τὸ δέ γε ἐξ 
ἀληϑῶν τι περαίνειν ἀποδεικνύειν ἐστίν, ὥστ᾽ εἶναι σύνϑετόν τινα 
τῆς ἀποδείξεως τὴν ὀνῆσιν ἔχ τε τοῦ τὰ λαμβανόμενα πρὸς τὰ ζη- 
τούμενα ἀληϑῆ λαμβάνειν χἀκ τοῦ τὸ συμπέρασμα αὐτοῖς ἀκόλουϑον 
ἐπιφέρεσϑαι. εἰ δ᾽ ἤτοι μὴ ὑπάρχοι τὸ πρότερον ἢ μὴ ἕποιτο αὐτῷ 
τὸ δεύτερον, 00x ἀπέδειξεν μέν, συνελογίσατο δέ. τὸ μὲν γὰρ οἰχεῖον 
ἐπενεγκεῖν συμπέρασμα τοῖς λήμμασιν συλλογίσασϑαι | μόνον ἐστίν, 
τὸ δὲ zei τῶν λημμάτων ἕχαστον ὑπάρχειν ἀλ ηϑὲς οὐ συλλογίσασϑαι 
μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀποδεδειχέναι. περαίνειν δ᾽ ἐστίν, ὡς χαὶ ἐκ τοῦ 
ὀνόματος δῆλον, τὸ ἄγειν ἐπὶ τὸ πέρας. ἔστι δὲ δήπου πέρας ἐν 
ἑχάστῳ λόγῳ τὸ ζητούμενον, ὃ δὴ zei συμπέρασμα καλεῖται. οὐδεὶς 
de ἁπλοῦς καὶ πρῶτος λόγος ὀνομάζεται συλλογιῦ μός, κἂν ἀληϑὴς , 
a1) Eotı τοὐλάχιστον ἐκ τριῶν τοιούτων σύνϑετον, δυεῖν μὲν οὑς 
λημμάτων, ἑνὸς δὲ ὡς συμπεράσματος. 

ἤτοι δὲ πάντα ἘΞ δεῖται ἢ καί τινα ἐξ αὐτῶν ἐστι 
πιστά. ἀλλ᾽ εἰ μὲν τὸ πρότερον, ἑκάστης ἀποδείξεως ἀπόδειξιν. αἰ- 
τοῦντες εἰς ἄπειρον ἐχβησόμεϑα καὶ οὕτως ἀν ατραπήσεται ὴ ἀπό- 
δειξις᾽ εἰ δὲ τὸ δεύτερον, ταῦτα αὐτὰ τὰ ἐξ αὑτῶν πιστὰ τῶν ἀπο- 
δείξεουν ἀρχαὶ γενήσονται. αὐτίκα οἱ φιλόσοφοι ἀναποδείκτους ὁμο- 
λογοῦσι τὰς τῶν ὕλων ἀρχάς. ὥστ᾽ εἴπερ ἐστὶν ἀπόδειξις, ἀνάγκη 
πᾶσα πρότερον εἶναί τι πιστὸν ἐξ ἑαυτοῦ, ὃ δὴ πρῶτον καὶ ἀναπό- 
deıztov λέγεται. ἐπὶ τὴν ἀναπόδειχτον ἄρα πίστιν ἡ πᾶσα ἀπόδειξις 
ἀνάγεται. εἶεν δ᾽ ἂν καὶ ἄλλαι τῶν ἀποδείξεων ἀρχαὶ μετὰ τὴν ἐχ 
πίστεως πηγήν, τὰ πρὸς αἴσϑησίν τε καὶ νόησιν ἐναργῶς φαινόμενα. 
τὰ μὲν γὰρ πρὸς αἴσϑησιν συμβάντα ἐστὶν ἁπλᾷ τε καὶ ἄλυτα, 
τὰ δὲ πρὸς νόησιν ἁπλᾷ τε καὶ λογικὰ καὶ πρῶτα, τὰ δὲ ἐξ 
αὐτῶν γεννώμενα σύνϑετα μέν, οὐδὲν δ᾽ ἧττον ἐναργῆ καὶ πιστὰ 
καὶ λογικώτερα τῶν πρώτων. ἀχολούϑου καὶ μαχομένου οὖν = 
ἐστιν ἥνπερ ἰδίαν λόγου δύναμιν πεφυκυῖαν ἅπαντες ἔχομεν φύσει. 
ἐὰν οὖν τις εὐρεϑῇ λόγος τοιοῦτος οἷος ἐκ τῶν ἤδη πιστῶν τοῖς 
οὔπω πιστοῖς ἐκπορίξζεσϑαι τὴν πίστιν δυνάμενος, αὐτὸν τοῦτον 
εἶναι φήσομεν οὐσίαν ἀποδείξεως. εἴρηται δὲ ὡς καὶ τὸ τῆς πίστεως 


4—6 vgl. S. 84, 20—23 14 vgl. Aristot. Anal. prior. I 25 p. 410 36 f 
20f vgl. z. B. Aristot. Eth. meg. I 35 p. 1197a 22 25 vgl. 5. 84, 2£. 12: 
88, 20 f 31—33 vgl. S. 69, 22—24; 82, 12—14 mit Anm. 88- 8. 84,2 vol. 
S. 82, 14—16 


2 περαίνειν Po παραινεῖν L 4 ὄνησιν] γένεσιν oder γέννησιν vg gl. Z. 27) 
St vor τὰ δῦ λὰ vonL! getlst 66’ HraSydnrolL 16.19 αὐτῶν L 
26 σύμπαντα 13 29 οὖν (διακριτική) oder (dıeerzi) St 89. οὕπω Hervet 


οὕτω (wie 8. 69, 23) L 
6* 


6 


I] 


1 


» 


Bil 


S4 - Clemens. 


zei τὸ τῆς ἀποδείξεως γένος διττόν, τὸ μὲν πειϑὼ μόνον ταῖς ψυχαῖς 

τῶν ἀχουόντων, τὸ δὲ ἐπιστήμην ἀπεργαζόμενον. εἰ μὲν οὖν ἐκ τῶν 8 
πρὺς αἴσϑησιν καὶ νόησιν ἐναργῶν ἄρξαιτό τις, χἄπειτα τὸ οἰχεῖον 
ἐπενέγχοι συμπέρασμα, ὄντως ἀποδείκνυσιν, εἰ δ᾽ ἐξ ἐνδόξων μόνον, 

οὐ μὴν πρώτων γε, τουτέστιν οὔτε πρὸς αἴσϑησιν οὔτε πρὸς νόησιν 
ἐναργῶν, εἰ μὲν οἰκεῖον ἐπιφέροι συμπέρασμα, συλλογιεῖται μέν, οὐ 

μὴ» ἐπιστημονικήν γε ποιήσεται τὴν ἀπό δειξιν, εἰ δ᾽ οὐχ οἰκεῖον, 918 P 
οὐδὲ συλλογιεῖται τὴν ἀρχήν. 

Διαφέρει δ᾽ ἀναλύσεως ἀπόδειξις" ἕκαστον μὲν γὰρ τῶν ἀποδει- 8,1 
κνυμένων διά τινῶν ἀπο δεικνυμένων ἀποδείκνυται, προαποδεδει- 328 8 
γμένων χἀχείνων ὑφ᾽ ἑτέρων, ἄχρις ἂν εἰς τὰ ἐξ ἑαυτῶν πιστὰ 
ἀναδράμωμεν ἢ εἰς τὰ πρὸς αἴσϑησίν τε χαὶ νόησιν ἐναργῆ, ὕπερ 
ἀνάλυσις ὀνομάζεται" ἀπόδειξις δέ ἐστιν, ὅταν ἀπὸ τῶν πρώτον {τις 
εἰς) τὸ ζητούμενον ἀφικνῆται διὰ πάντων τῶν ἐν μέσῳ. χρὴ τοίνυν 3 
τὸν ἀποδεικτικὸν ἄνδρα τῆς μὲν ἀληϑείας [ὡς] τῶν λημμάτων πολλὴν 
ποιήσασϑαι πρόνοιαν, τῶν δὲ ὀνομάτων ἀφροντιστεῖν, εἴτε ἀξιώματα 
τις ἐϑέλοι χαλεῖν εἴτε προτάσεις εἴτε λήμματα, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ 
τίνων ὑποχειμένων τί περαίνεται πολλὴν ὡσαύτως πεποιῆσϑαι τὴν 
πρόνοιαν, εἴτε δὲ περαίνοντα λόγον εἴτε περαντικὸν εἴτε συλλογιστι- 
χὸν ἐϑέλοι τις ὀνομάζειν αὐτόν, ἥκιστα φροντίζειν. δύο γὰρ ταῦτα 3 
ἐν ἅπασι χρῆναί φῆμι τὸν ἀποδεικτικὸν φυλάττειν, τὰ μὲν λήμματα 
ἀληϑῆ λαμβάνειν, ἀκόλουϑον δ᾽ αὐτοῖς ἐπιφέρειν. (τὸ) συμπέρασμα, 
ὅπερ τινὲς χαὶ ἐπιφορὰν καλοῦσιν, τὸ ἐπιφερόμενον τοῖς λήμμασιν. 

Περὶ παντὸς τοῦ ζητουμένου za’ ἕκαστον πρόβλημα διαφόρων 4 
μὲν δεῖ τῶν λημμάτων, οἰχείων δὲ τῷ προβληϑέντι, καὶ {τὸν προ- 
βληϑὲν αὐτὸ εἰς λόγον μεταλαμβάνειν ἀναγκαῖον, τόν TE λόγον τοῦ- 
τον ὁμολογούμενον ἅπασιν εἶναι προσήχει: τῶν δὲ λημμάτων μὴ ὃ 
οἰχείων τῷ προβλήματι λαμβανομένων 00% ἐνδέχεται καλῶς * οὐδὲν 
αὐτῷ ἐξευρεῖν ἀγνοουμένης ὅλου τοῦ προβλήματος, ὃ καὶ ζήτημα 
καλεῖται. τῆς φύσεως. ἐν πᾶσιν οὖν τοῖς ζητουμένοις ἔστε τι προ- 6 
γινωσχόμενον (ὃ πάντως ἐξ ἑαυτοῦ πιστὸν ὃν ἀναποδείχτως πιστεύε- 
Tai), ὃ χρὴ ποιεῖσϑαι τῆς ζητήσεως αὐτῶν ὁρμητήριον καὶ τῶν εὑ- 
ρῆσϑαι δοκούντων κριτήριον. | 


23 zu ἐπιφορά vgl. z. Β. Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. 11 135. 144. 170. 229; Adv. 
Math. VII 801: 29f vgl. 8. 81, 22f 


10 (el) διὰ St 12 ὅπερ) τοῦτο St 18 {τις εἰς St 15 [ὡς] St 


22 (τὸ Wi 25 (τὸ) Bunsen 26 αὐτὸ Po αὐτῶι L 28 + x» Schw etwa 
τὸν ἀποδειχτιχὺὸν συλλογίζεσθαι" ἀλλὰ πάντως" οὐδὲν (οἷόν τ 80 ἔστι] ἕν 


Bunsen 81 ὃ δὲ τὸ 1, τὸ (γὰρ) Di 


De .. 


10 


Stromata VII. Cap. III. 7, 8—-Cap. IV. 10, 3. 55 


IV. Πᾶσα γὰρ ζήτησις ἐκ προὐπαρχούσης εὑρίσκεται γνώσεως" εἶναι 
δὲ (δυνατὸν) τὴν γνῶσιν τὴν προὐπάρξασαν τοῦ ζητουμένου παντὸς 
ποτὲ μὲν τῆς οὐσίας τ’ Ἰλῶς ἀγνοουμένων [de] τῶν ἔργων αὐτῆς, οἷον 
λίϑοων, φυτῶν, ζῴων, ὧν τὰς ἐνεργείας ἀγνοοῦμεν, 7 παϑῶν ἢ δυνά- 
usov ἢ ἁπλῶς εἰπεῖν [iv] τῶν ὑπαρχόντων τοῖς οὖσιν" ἐνίοτε δὲ 
γιγνώσχεσϑαι μέν τι τούτων τῶν δυνάμεων ἢ παϑῶν ἡ τινα τούτων, 
οἧς τῆς ψυχῆς τὰς ἐπιϑυμίας καὶ τὰ πάϑη, ἀγνοεῖσϑαι δὲ καὶ ζητεῖ- 
σϑαι τὴν οὐσίαν" ἐν πολλοῖς δέ, τῆς νοήσεως αὐτῆς τῆς ἡμετέρας 
ὑποτιϑεμένης ἑαυτῇ ταῦτα πάντα, τὴ» ζήτησιν εἶναι. τίνι τῶν οὐσιῶν 
ἂν οὕτω μὲν ὑπάρχῃ" ἀμφοτέρων γάρ, τῆς τε οὐσίας τῆς τε ἐνερ- 
γείας, τὰς ἐπινοίας ἐν τῇ διανοίᾳ λαβόντες οὕτως ἐπὶ τὴν ζήτησιν 
ἐρχόμεϑα. ἔστιν δὲ ὧν καὶ τὰς ἐνεργείας εἰδότες ἅμα ταῖς οὐσίαις 
ἀγνοοῦμεν τὰ παϑήματα. 

Ἔστιν οὖν ἡ μέϑοδος τῆς εὑρέσεως τοιαύτη" ἀρκτέον γὰρ ἐξ αὐ- 
τοῦ τοῦ γνωρίζειν τὰ προβλήματα. πολλάκις γοῦν ἐξαπατᾷ τὸ τῆς 
λέξεως σχῆμα καὶ συγχεῖ καὶ ταράττει τὴν διάνοιαν, ὥστε μὴ ῥᾳδίως 
εὐρίσχειν ἐκ ποίας ἐστὶ διαφορᾶς, οἷον εἰ [μὴ] ζῷον τὸ κυούμενον᾽ 
ἔχοντες γὰρ καὶ ζῴου τι νόημα καὶ κυουμένου ζητοῦμεν εἰ τῷ κυου- 
μένῳ ζῴφ εἶναι ὑπάρχει, τοῦτο δ᾽ ἐστίν, εἰ τῇ κυουμένῃ οὐσίᾳ τό 
τε κινεῖσϑαι δύνασϑαι καὶ ἔτι τὸ αἰσϑάνεσϑαι ὑπάρχει. ὥστε ἐνερ- 
γειῶν ἐστι καὶ παϑῶν ἡ ζήτησις ἐπὶ προγινωσχομένης οὐσίας. EU- 
ϑέως οὖν τὸν προβάλλοντα ἀντερωτητέον τί ποτε καλεῖ ζῷον" 
μάλιστα γὰρ τοῦτο ποιητέον, ἐπειδὰν εἰς διαφόρους χρήσεις ἠγμένον 
ἴδωμεν Tovvoua' καὶ διερευνητέον εἴτε ἀμφισβητούμενόν ἐστι τὸ 
σημαινόμενον ἐκ τῆς προσηγορίας εἴϑ'᾽ ὁμολογούμενον ἅπασιν. εἰ γὰρ 
ζῷον εἴποι καλεῖν ὅτιπερ ἂν αὐξάνῃ καὶ τρέφηται, πάλιν αὖ προσ- 
ανερωτήσομεν εἰ χαὶ τὰ φυτὰ | νομίζει ζῷα, κἄπειτα φάντος μὲν 
οὕτως ἐπιδεικνύειν ἤδη χρὴ ἵτι) τὸ κυούμενον (αὐξανόμενόν; τὲ καὶ 
τρεφόμενον. Πλάτων γὰρ καὶ τὰ φυτὰ ζῷα καλεῖ »τοῦ τρίτου τῆς 

1 vgl. Aristot. Anal. post. I 1 p. 714 1 πᾶσα διδασχαλία καὶ πᾶσα ne 
διανοητιχὴ ἐκ προὐπαρχούσης γίνεται γνώσεως. 17 vgl. Strom. V 5, 3; Eel. 
proph. 50; [Plut.] De plac. phil. V 15 p. 907 C; [Galen] Ei ζῷον τὸ κατὰ γαστρός 
(XIX p. 1681 Kühn); [Galen] Πρὸς Γαῦρον περὶ τοῦ πῶς ἐμψυχοῦται τὰ ἔμβρυα, 
herausg. v. K. Kalbfleisch, Abh. ἃ. Berl. Akad. 1890 27—S. 86, 16 vgl. [Plut.] De 
plac. phil. V 26 p. 910 29f u. S. 86, 12f vgl. Plato Tim. p. 77 B; Rep. IV 
p. 440 Εἰ. 441 A; Zeller, Phil. ἃ. Gr. II 1% S. 845. 865 29—S. 86, 5 Theodoret 
Gral, 02V 94. 2 


2 (δυνατὸν) Schw 3 [de] Schw 4 φυτῶν Sy πάντων L 5 [ἕν] St 


[Ev] τῶν (ἐνγυπαρχόντων Po 9 wi 1, 10 οὕτω μὲν ὑπάρχῃ] οἵτως ἐνυπάρχῃ 
Bunsen viell. [ἃν] τὰ νοούμενα ὑπάρχει St 17 [μὴ] St «ζῷον 7) μὴ Schw 


26 f προσανερωτήσομεν (03 aus ὦ corr.) LI 27 νομί Ser Sy νομίζοι L 28 [rı] 
Wi (ö)tı Schw (αὐξανόμενόν) (vgl. Z. 26 u. 5. 86, 7. 9. 11) St 


9,1 919 P 


920 P 


11 


19 


a) 


zu) 


6 Clemens. 
ψυχῆς eldovse, τοῦ ἐπιϑυμητικοῦ, μόνου μετέχοντα, ““ριστοτέλης δὲ 
ες φυτιχῆς τε χαὶ ϑρεπτικῆς ei μετέχειν οἴεται τὰ φυτά, ζῷα 
δ᾽ ἤδη προσαγορεύειν οὐκ ἀξιοῖ᾽ ) γὰρ δὴ τῆς Ereong ψυχῆς τῆς 
αἰσϑητικῆς μετέχον τοῦτο μόνον San καλεῖσϑαι ζῷον. οὐ μὴν οἵ 
γε Στωϊχοὶ τὴν» φυτικὴν δύναμιν ἤδη φυχὴν ὀνομάζουσιν. ἀποφή- 
σαντος δὲ τοῦ προβαλόντος εἶναι ζῷα καὶ τὰ φυτά, δείξομεν ἑαυτῷ 
μαχόμενα λέγειν. τῷ γὰρ τρέφεσϑαί τε καὶ αὐξάνεσϑαι τὸ ζῷον 
ὁρισάμενος, ἀλλὰ καὶ τὸ φυτὸν οὐχ εἶναι ζῷον ἀποφηνάμενος, οὐδὲν 
ἄλλο ἔοικεν λέγειν ἢ ὅτι τὸ τρεφόμενόν τε καὶ αὖ ξανόμενον καὶ 
ζῷόν ἐστι καὶ οὐ ζῷον. τί οὖν βούλεται. μαϑεῖν, εἰπάτω, ἀρά re el 
αὔξεται καὶ τρέφεται τὸ κατὰ γαστρὸς ἢ εἰ «10970808 τινος ἢ καὶ 
τῆς καϑ᾽ ὁρμὴν “κινήσεως αὐτῷ μέτεστιν. κατὰ μὲν γὰρ Πλάτωνα 
τὸ φυτὸν ἔμψυχόν τε καὶ ζῷον, κατὰ δὲ ᾿“Ἱριστοτέλη ζῷον μὲν οὕπω, 
λείπει γὰρ αὐτῷ τὸ αἰσϑητεκόν, ἔμψυχον δὲ ἤδη" ἔστι γοῦν αὐτῷ τὸ 
ζῷον οὐσία ἐμψ υχος αἰσϑητική᾽ κατὰ δὲ τοὺς Στωϊκοὺς οὔτε ἐμψυ- 
χον οὔτε ζῷόν ἐστι τὸ φυτόν" ἔμψυχος γὰρ οὐσία τὸ ζῷον. εἰ τοί- 
γυν Eu vxov τὸ ζῷον, ἡ ψυχὴ δὲ φύσις αἰσϑητική, δῆλον wc αἰσϑη- 
τικὸν ἤδη τὸ ἔμψυχον. 
Εἰ μὲν οὖν ἀντερωτηϑεὶς ὁ ζητήσας, εἰ ζῷον τὸ χατὰ γαστρός, 
εἴποι καλεῖν ζῷον [ἐπὶ] τὸ τρεφόμενον καὶ αὔὐξον, ἔχει τὴν ἀπό- 
χρισιν" εἰ δὲ φάσχοι τοῦτ᾽ εἶναι ὃ ζητεῖ, πότερον αἰσϑητικὸν ἤδη τὸ 
κυούμενον ἢ καὶ za ὁρμήν τινά ἐστι κινητικὸν ἑαυτοῦ, ἤδη σαφὴς 
γίνεται. ἡ διερεύνησις. τοῦ πράγματος. οὐ μενούσῃς ἔτι τῆς περὶ τοὺ- 
voua ἀπάτης μὴ ἀποκρινόμενος δὲ πρὸς τὸ ἀντερωτηϑὲν | μηδὲ 
βουλόμενος τί ποτέ ἐστιν εἰπεῖν ὃ νοῶν ἢ κατὰ τίνος ἐπιφέρων 
πράγματος τὸ ζῷον ὄνομα τὴν πρότασιν ἐποιήσατο, κελεύων δ᾽ ἡμᾶς 
αὐτοὺς διελέσϑαι, ἐριστικὸς ὑπάρχων (av) γνωρισϑείη. εἰ δὲ δυοῖν 
τρύποιν ὑπαρχόντοιν, ἑτέρου μὲν τοῦ κατ᾽ ἐρώτησίν τε καὶ ἀπό- 
χρισιν, ἑτέρου δὲ τοῦ χατὰ διέξοδον, ἤρνηται τὸ ἕτερον, ἐπακουσάτω 
πάντα τὰ εἰς τὸ πρόβλημα διεξιόντων ἡμῶν" εἶτ᾽ ἐπειδὰν τελεώσω- 
μεν, ἐξέσται αὐτῷ τότε περὶ ἑνὸς ἑἕχάστου ἐν μέρει διαλαμβάνειν. 
εἰ δὲ διακόπτειν ἐπιχειροίη τὴν ἐξέτασιν πυνϑανόμενος, δῆλός ἐστιν 
οὐδὲ ἀκούειν βουλόμενος. 
1--4 vgl. Aristot. De anim. II 2 p. 413b 7; 118 p. 4148 33; III 9 p. 4828 29; 
De iuv. et sen, 1 p. 4670 23; De anim. gen. II 4 p. 740b 36; II 5 p. 74la 9 
5. 15f vgl. Chrysipp Fr. phys. 708—710 Arnim; Zeller, Phil. ἃ, Gr. ΠῚ 13 S. 1923 
13 vgl. Aristot. Top. V 5 p. 1352 18 ein ἂν ἰδιον τοῦ ζῴου τὸ οὐσία ἔμψυχος. 
1 ἐπιϑυμητικοῦ)] purızoö Lowth (falsch; vgl. die angef. Stellen) 2 φυτιχῆς 
\vgl. Aristot. Eth. Nie. 1 13 p. 1102a 32) Po Theod. φυσικῆς L 11 e& Vie L 


20 εἴποι καλεῖν (vgl. S. 85, 26) St ἔτι χαλεῖ τὸ 1, ὑποβάλλει ὅτι Schw [ἐπὶ] 
St ἐστὶ Schw 22 σαφὴς Heyse σαφῶς L 25 5 PoöL 27 (Di 


δὲ Wi δὴ᾽΄ L 33 οὐδὲ Wi οὐδὲν L 


1.1 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VIII. Cap. IV. 10, 4—13, 4. 87 


AR εἰ μὲν ἀποχρίνεσϑαι ἕλοιτο, πάντων πρῶτον ἐρωτητέον 
αὐτὸν ἐφ᾽ ὃ τι φέρει πρᾶγμα τὸ ζῷον ὄνομα, κἀπειδὰν τοῦτο ἀπο- 
κρίνηται, πάλιν ERRENTEEN! 0 τι ποτὲ αὐτῷ σημαίνει τὸ κυούμενον 
ἢ τὸ χατὰ »γαστρύς, εἰ τὰ « (un) διαπεπλασμένα ἤδη "καὶ τὰ ζῷα] καὶ τὸ 
σπέρμα αὐτὸ (T0) καταβεβλημένον τὸ κατὰ γαστρὸς αὐτῷ σημαίνειν 
βούλεται ἢ μόνα τὰ διηρϑρωμένα τε καὶ ἤδη διαπεπλασμένα, τὰ ἔμ- 
Bova καλούμενα. ἀποχριναμένου δὲ καὶ πρὸς τοῦτο περαίνειν ἤδη 
τὸ προκείμενον ἐφεξῆς καὶ διδάσκειν χρή. 

Εἰ δὲ ἡμᾶς λέγειν βούλοιτο αὐτὸς μὴ ἀποχρινάμενος, ἀκουσάτο»" 
ἐπεὶ σὺ μὴ βούλει λέγειν καϑ' ὅτου σημαινομένου λέγεις ὃ προύβαλες 
(οὕτω γὰρ ἂν οὐ περὶ σημαινομένων ἐγὼ ἐποιούμην τὸν λόγον, ἀλλ᾽ 
ὑπὲρ αὐτῶν ἤδη τῶν πραγμάτων ἐσκοπούμην), γίνωσχε τοιοῦτόν τι 
ποιήσας οἷον εἰ καὶ προὔβαλες εἰ ζῷον ὁ κύων. εἰκότως γὰρ ἂν 
εἴποιμι ποίου κυνός; ἐγὼ γὰρ καὶ περὶ τοῦ χερσαίου zal τοῦ ϑαλατ- 
τίου χαὶ τοῦ zart” οὐρανὸν ἄστρου, ἀλλὰ καὶ Διογένους χαὶ τῶν 
ἄλλων ἐφεξῆς δίειμι κυνῶν. οὐ γὰρ av ‚arrevoaiunv πότερον ὑπὲρ 
πάντων ἐρωτᾷς ἢ τινός. ὅπερ οὐν ἐξ ὑστέρου ποιήσεις, τοῦτ᾽ ἤδη 
μαϑεῖν περὶ ποίου ζητεῖς, σαφῶς εἰπέ. εἰ δὲ περὶ ὀνόματα στρέφῃ, 
τὸ κυούμενον αὐτὸ δὴ τοῦτο τοὔνομα παντὶ δῆλον ὕτι μήτε ζῷόν 
ἐστι μήτε φυτόν, ἀλλ᾽ ὀνομά τε χαὶ φωνὴ καὶ σῶμα καὶ ὃν καὶ τὶ 
χαὶ πάντα μᾶλλον ἢ ζῷον. καὶ εἴπερ τοῦτο προύβαλες, ἔχεις τὴν 
ἀπόχρισιν. 

Οὐ μὴν οὐδὲ τὸ σημαινόμενγον ἐκ τοῦ »κυούμενον- ὀνόματός ἐστι 
ζῷον, ἀλλ᾽ ἐκεῖνο μὲν ἀσώϊματόν τέ ἐστι καὶ λεχτὸν καὶ πρᾶγμα καὶ 
νόημα καὶ πάντα μᾶλλον ἢ ζῷον. ἄλλη δέ τιο(ἂν) εἴη τοῦ ζῴου 
φύσις: ἐναργῶς γὰρ ἐδείκνυτο τοῦ πράγματος αὐτοῦ τοῦ ζητουμένου. 
λέγω δὲ τοῦ ἐμβρύου τῆς φύσεως ὁποία τίς ἐστιν, ἕτερον ὑπάρχον 
πρόβλημα τὸ περὶ τῶν σημαινομένων ἐκ τοῦ -ζῷον- ὀνόματος. λέγω 
τοίνυν, εἰ τοῦτο λέγεις ζῷον τὸ δυνάμενον αἰσϑέσϑαι τε καὶ χκινη- 
ϑῆναι καϑ' ὁρμήν, ζῷόν ἐστιν οὐχ ἁπλῶς τὸ κινούμεν Ὃν za” ὁρμὴν 
καὶ αἰσϑανόμενον᾽ δύναται γὰρ καὶ κοιμᾶσϑαι ἢ μὴ παρόντων τῶν 
αἰσϑητῶν μὴ αἰσθάνεσθαι, τὸ δὲ δυνάμενον ἤτοι ὁρμῶν ἢ καὶ αἰσϑά- 


15 vgl. Diog. Laert. VI 60 23—25 vgl. Sext. Emp. Adv. Math. VIII 12 
ἕν ἀσώματον ὥσπερ τὸ σημαινόμενον πρᾶγμα καὶ λεκτόν δΟΥ͂ vgl. Strom. II 
110, 4; 111, 1; v. Arnim, Stoic. vet. fragm. Il p. 205 


3 χυου οὐμενον L bei Zeilenwechsel 4 εἰ 8. ἢ Τὶ {μὴ Bernays zal 
τὰ ζῷα] St 5 αὐτὸ (τὸν St αὖ τὸ ΡΟ 17 πάντων 1,1 πάντως Lt 18 μαϑὼν 
Hervet; vgl. aber S. 86, 10 94 λεχτὸν (vel. S. 96, 23fu. Ammon. De interpr. 15v, 15 
das λεχτόν ist μέσον τοῦ TE νοήματος καὶ τοῦ πράγματος) St λεκτέον Τὶ 25 (ἂν) 
Di 27 τοῦ &ußobov He τῷ ἐμβρούωι L 29 αἴσϑεσθϑαι (sie) L! αἰσϑάνεσθαι L* 


891 δύνασθαι — πέφυχεν St 


ΟΡ 


10 


20 


μ͵ 
οἱ 


S Clemens. 


an 


- ’ 3 
γεσϑαι πεφυχὸς ζῴου γνώρισμα. τοιοῦτον γάρ τι σημαίνεται ἐκ 5 


τούτων, πρῶτον μέν, εἰ τὸ “κυούμενον ἤδη αἰσϑάνεσθϑαι ἢ καϑ'᾽ ὁρμὴν 
χινεῖσϑαι δύναται, ὅπερ “πρόκειται σχοπεῖσθϑαι. ἕτερον δέ, εἰ τὸ κυού- 
μενὸν αἰσϑέσϑαι ποτὲ ἢ κινηϑῆναι dur ἤσεται καϑ' ὁρμήν, καϑ᾽ ὃ 
σημαινόμενον οὐδεὶς ζητεῖ ἐναργὲς ὃν. ἐζήτητο δὲ πότερον ζῷόν 
ἐστιν ἤδη τὸ ἔμβρυον ἢ φυτὸν ἔτι, χαἀπεῖτα μετελήφϑη τοῦ ζῴου 
τούνομα εἰς λόγον, iv’ ἢ σαφές. αἰσϑήσει δὴ καὶ κινήσει τῇ καϑ᾽ 
ὁρμὴν εὑρόντες αὐτὸ διαφέρον τοῦ μὴ ζῴου, πάλιν τοῦτο διωρισά- 
μεϑα τῶν παρακειμένων αὐτῷ πραγμάτων ἕτερον μὲν εἶναι φάμενοι 
τὸ δυνάμει τοιοῦτον. ὃ μήπω μέν ἐστιν αἰσϑανόμενόν TE καὶ κινού- 
μενον, ἔσται δέ ποτε τοιοῦτον, ἕτερον δὲ τὸ zart ἐνέργειαν ὑπάρχον 
ἤδη τοιοῦτον, τούτου δὲ τὸ μὲν ἤδη ἐνεργοῦν, τὸ δὲ ἐνεργεῖν μὲν 
δυνάμενον, ἡσυχάζον δὲ ἢ κοιμώμενον. τοῦτο δέ ἐστι τὸ ζητούμενον. 
οὐ γὰρ ἐκ τοῦ τρέφεσϑαι τὸ ἔμβρυον ζῷον εἶναι λεχτέον, ὃ τῆς οὐ- 


> σίας ἐστὶν ἀποχωρούντων τοῦ ζητουμένου, τοῖς δ᾽ ἄλλως συμβεβη- 


χύσιν προσεχόντων τὸν νοῦν. 

Κοινὴ δ᾽ ἐπὶ πᾶσι τοῖς εὑρίσκεσθαι, λεγομένοις τέτακται ἡ ἀπό- 
δειξις, ἥτις ἐστὶ λόγος ἐξ ἑτέρων ἕτερόν τι πιστούμενος. ἐξ ὧν δὲ 
χρὴ πιστοῦσϑαι τὸ ζητούμενον, ὁμολογεῖσϑαί τε καὶ γινώσκεσθαι δεῖ 
τῷ μανϑάνοντι. ἀρχὴ δὲ τούτων ἁπάντων ἐστὶ τὸ πρὸς αἴσϑησίν 
τε καὶ νόησιν ἐναργές. ἡ μὲν οὖν πρώτη ἀπόδειξις ἐκ τούτων 
leravtov) σύγκειται, ἡ δ᾽ ἐκ τῶν ἤδη φϑασάντων» ἀποδεδεῖχϑαι διὰ 
τῆσδε πάλιν ἕτερόν τι περαίν ουσα πιστὴ μὲν οὐδὲν ἧττόν ἐστι τῆς 
προτέρας, οὐ μὴν καὶ πρώτη ὀνομάξεσϑαι δύναται, διότι μηδ᾽ ἐκ 
πρώτων περαίνεται προτάσεων. τὸ μὲν οὖν πρῶτον εἶδος τῆς τῶν 


14,1 


4 


ζητουμένων διαφορᾶς τριῶν ὄντων ἐδείχϑη, λέγω de | τὸ (τῆς οὐσίας 923 P 


γιν ὠσκομένης) ἀγνοεῖσϑαί τι τῶν ἔργων ἢ παϑῶν αὑτῆς, δευτέρα δ᾽ 
yw διαφορὰ προβλημάτων ἐφ᾽ οὗ τὰ μὲν ἔργα καὶ πάϑη γινώσκομεν 
ἅπαντες, ἀγνοοῦμεν δὲ τὴν οὐσίαν, οἷον ἐν τίνι τοῦ σώματος μορίῳ 
τὸ ἡγεμονικόν ἐστι τῆς ψυχῆς. Υ.. ἡ δὲ αὐτὴ ἐπιχείρησις: τῆς ἀπο- 
δείξεως κἀπὶ τοῦ τρίτου προβλήματος. φασὶν οῦν τινὲς μὴ ἐγχωρεῖν 
πλείους ἀρχὰς ἑνὸς εἶναι ζῴου. ὁμογενεῖς μὲν οὖν ἀρχὰς οὐκ ἐγχωρεῖ 
πλείους ὑπάρχειν ἑνὸς ζῴου, διαφερούσας δὲ τοῖς γένεσιν οὐδὲν ἄτοπον. 

26 ἐδείχϑη vgl. S. 8ῦ, 2f. 20 29f vgl. [Plut.] De plac. phil. IV 5 
p. 899 A; Strom. Exc. 10 (VII p. 41, 22ff edit. Bernadakis) 

2 ἤδη St μὴ L χαϑ᾽ ὁρμὴν co nach ἢ Po vo nach χυούμενον 1, 4 al- 
σϑεσϑαί ποτε L “χινηϑῆναι δυνήσεται St χινηϑήσεσθαι δύναται L 5 ἐναργὲς 
St ἐναργῶς L 6 μετελήφϑη L! μετειλήφϑη L* 15 anodınıooivrwv Schw 
18 vor ἕτερόν ist ἐξ von L! getilgt 20 vor τὸ ist τῶ von L! getilgt 
22 [ἁπάντων] St 28 τῆσδε] τῶνδε Lowth (aber τῆσδε bezieht sich auf 7.. 
πρώτη ἀπόδειξις) 38 οὐ] ὧν v. Arnim p. 10 31 τοῦ τρίτου St τούτου τοῦ L 
das Folgende ist ein Beispiel für den S. 85, S—12 beschriebenen Fall) 


15, 1 


vi 


Pe 


οι 


Stromata VIII. Cap. IV. 13, 5—Cap. V. 16, 2. 9 


Πρὸς τοὺς Πυρρωνείους. 

Εἰ φησιν ἡ ἐποχὴ βέβαιον εἶναι μηδέν, δῆλον ὅτι ἀφ᾽ ἑαυτῆς 
ἀρξαμένη πρῶτον ἀχυρώσει ἑαυτήν. ἢ τοίνυν δίδωσιν ἀληϑές τι 
εἶναι καὶ οὐ περὶ πάντων ἐφεκτέον, ἢ ἐνίσταται μηδὲν εἶναι, ἀληϑὲς 
λέγουσα, zal δῆλον ὅτι οὐδ᾽ αὐτὴ πρότερον ἀληϑεύσει. ἤτοι γὰρ 
αὐτὴ ἀληϑεύει ἢ οὐκ ἀληϑεύει. ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἀληϑεύει, δίδωσιν ἄκουσ ά 
τι εἶναι ἀληϑές, εἰ δὲ μὴ ἀληϑεύει, ἀληϑῆ ἀπολείπει ἅπερ ἀνελεῖν 
ἐβούλετο. ἐν ᾧ γὰρ ψευδὴς δείκνυται ἡ ἀναιροῦσα ἐποχή, | ἐν τούτῳ 
τὰ ἀναιρούμενα ἀληϑῆ δείκνυται, ὡς ὃ ὄνειρος ὁ λέγων ψευδεῖς εἶναι 


’ x 2 ᾿ - \ > \ Bu - Min ’ 
10 πᾶντας τοὺς ὀνείρους. ἑαυτῆς γὰρ ἀναιρετικὴ οὖσα τῶν αλλῶν γίνε- 


20 


ται κυρωτιχή. zul ὅλως εἰ ἔστιν ἀληϑής, ἀφ᾽ ἑαυτῆς ποιήσεται τὴν 
ἀρχήν, οὐχ ἄλλου τινὺς οὖσα ἐποχή, ἀλλ᾽ ἑαυτῆς πρῶτον. 

Ἔπειτα εἶ καταλαμβάνει τις ὅτι ἄνϑρωπός ἔστιν ἢ ὃ ὅτι ἐπέχει, 
δῆλός ἐστι μὴ ἐπέχων. πῶς δ᾽ ἂν χαὶ τὴν ἀρχὴν εἰς τὴν ἀμφισβή- 
now ἀφίχετο περὶ πάντων ἐπέχων; πῶς δ᾽ ἂν καὶ ἀπεχρίνετο πρὸς 
τὸ ἐρωτηϑέν; περὶ γὰρ αὐτοῦ τούτου δῆλός ἐστιν οὐχ ἐπέχων. ναὶ 
μὴν καὶ ἀποφαίνεται ὅτι ἐπέχει, (δι᾿) ὃ καὶ εἰ δεῖ πειϑόμενον αὐτοῖς 
περὶ πάντων ἐπέχειν, περὶ αὐτῆς πρότερον τῆς ἐποχῆς ἐφέξομεν, 
εἴτε πειστέον αὐτῇ εἴτε καὶ μή. 

Ἔτι εἰ τοῦτο αὐτό ἐστι τὸ ἀληϑὲς τὸ μὴ εἰδέναι τὸ ἀληϑές, οὐδὲ 
τὴν ἀρχὴν ἀληϑές τι παρ᾽ ἐχείνου δίδοται. εἰ δὲ καὶ τοῦτο ἀμφισβη- 
τήσιμον ἐρεῖ τὸ ἀγνοεῖν | τἀληϑές, ἐν αὐτῷ τούτῳ δίδωσιν εἶναι τὸ 
ἀληϑὲς γνώριμον, ἐν ᾧ τὴν περὶ αὐτοῦ ἐποχὴν φαίνεται μὴ ΡΞ ΝΑ 

Aloeots ἔστι πρόσχλισις δογμάτων ἢ, ὥς τινες, πρόσκλισις δό- 


1--8,. 90, 6 Chrysipp Fr. log. 121 Arnim 1—19 vgl. Antiochos von Askalon 
bei Cie. Acad. II 9, 29; 34, 109; Aristokles bei Eus. Praep. Ev. XIV 18, Sf. 21 


24—8. 90, 6 vgl. die Frage, ob die Skepsis eine αἵρεσις genannt werden kann, bei 


Diog. Laert. Prooem. 20; Sext. Emp. Pyırh. Hyp. I 16; Suid,. s. v. αἵρεσις. Zur 
Definition von αἵρεσις vgl. außerdem [Galen] Hist. phil. 7; Def. med. 12; zur Def. 
von δόγμα vgl. Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. 113.16; Adv. Math. VII 151; [Galen] Def. 
med. 13; Diog. Laert. II 51f 94- 8. 90, 6 αἵρεσις --- ἰσοσϑένειαν in wörtlicher 
syrischer Übersetzung unter der Überschrift: »Was Häresie ist« in Cod. Mus. Brit. 
Syr. Add. 14533 Ε 137a, abgedruckt bei Zahn, Forsch. III S. 28; Pitra, Anal. Sacra 
IV 35 Nr. 1. Einführung: D1aa1120 onnbp". 


1 zur Überschrift vgl. v. Arnim p. 11 πυρρωνίους L 2 El φησιν St ein 
φασὶν L εἰ, ἡ φησιν v. Arnim εἴγε φησὶν Chr. von Wedel, Symbola ad Clementis 
Alexandrini strom. libr. VIII. interpretandum Diss. Berlin 1905 8.2 4 ἐφεχτέον 


Sy ἀφεχτέον L 6 αὕτη 1, 10 ξαυτῆς Sy αὐτοῦ L 11 χυρωτιχή Höschel 
χυριωτική 1, 18 χαταλαμβάνει τις v. Arnim χαταλαμβάνεται L 14 ἐπέχων 
v. Amim ἐπέχειν L δ᾽ γὰρ St 15 ἀποχρίνετο L 17 (δι Heyse, Schw 

19 πειστέον Sy (Index) πιστέον L 20 οὐδὲ] εὐθὺς v. Arnim 23 [μὴ] Po, 


Bunsen (falsch; die ἐποχή wird nicht fest behauptet, wenn man die Unerkennbar- 
keit der Wahrheit zweifelhaft läßt) 24 (εἰ δὲ) αἵρεσίς v. Arnim 


9 


15 € 


DD 


90 Clemens. 


γμασι πολ λοῖς ἀκολουϑίαν πρὸς ἄλληλα καὶ τὰ φαινόμενα περιέχουσι 
πρὺς τὸ εὖ ζῆν συντείνουσα. καὶ τὸ μὲν δόγμα ἐστὶ κατάληψίς τις 
λογική. κατάληψες δὲ ἕξις zal συγκατάϑεσις τῆς διανοίας. 

0% μόνον οἱ ἐφεκτικοί, ἀλλὰ καὶ πᾶς δογματικὺς ! ἔν τισιν ἐπέχειν 
εἴωϑεν ἤτοι παρὰ γνώμης ἀσϑένειαν ἢ παρὰ πραγμάτων ἀσάφειαν ἢ 
παρὰ τὴν τῶν λόγων ἰσοσϑένειαν. 


- 7 ’ yr x > x x - x 
Αἱ τῶν ζητήσεων ἔφοδοι καὶ ἀρχαὶ περὶ ταῦτα καὶ ἐν 
τούτοις εἰσίν. 


- - a - > ΄ 
VI. Προτακτέον δὴ καὶ τῶν ὅρων καὶ τῶν ἀποδείξεων καὶ διαι- 


᾿, - x “ ’ G c ’ 
) ρέσεων ποσαχῶς λέγεται τὸ ζητούμενον Ta TE ὁμώνυμα χειριστέον 


καὶ τὰ συνώνυμα εὐχρινῶς τακτέον κατὰ τὰς σημασίας. ἔπειτα ζη- 
τητέον εἰ τῶν πρὺς ἕτερα ϑεωρουμένων ἐστὶν τὸ προκείμενον ἢ καϑ' 
α οὑτὸ λαμβάνεται, ἐπὶ τούτοις, εἰ ἔστι, τί ἐστι, τί αὐτῷ συμβέβηκεν, 
ἢ καὶ οὕτως. εἰ ἔστι, τί ἐστι, διότι ἐστίν. πρὸς δὲ τὴν τούτων ϑεῶ- 
γίαν ἡ τῶν χαϑ᾽ ἕχαστα γνῶσις χαὶ ἡ τῶν καϑόλου συνυποβάλλει 
καὶ τὰ πρότερα καὶ αἱ ἐπὶ τὰς διαφορὰς [ei] διαιρέσεις αὐτῶν. ἡ μὲν 
οὖν ἐπαγωγὴ φέρει τὸ καϑόλου καὶ τὸν ὁρισμόν, αἱ δὲ διαιρέσεις τὰ 
εἴδη καὶ τὸ τί ἣν εἶναι zei τὸ ἄτομον, ἡ δὲ ϑεωρία τοῦ ποσαχῶς 
τὴν λῆψιν τοῦ οἰχείου, αἱ δὲ διαπορήσεις τὰς κατ᾽ αὐτὰς διαφορὰς 
χαὶ τὰς ἀποδείξεις καὶ ἄλλως τὴν ϑεωρίαν συναύξουσι τά τε παρε- 
πόμενα αὐτῇ. ἐκ πάντων δὲ ἐπιστήμη τε παρίσταται καὶ ἀλήϑεια. 
πάλιν τὸ χεφαλαιωϑὲν ἐχ τῆς διαιρέσεως ὅρος γίνεται" λαμβάνεται 
γὰρ καὶ πρότερος τῆς διαιρέσεως καὶ ὕστερος ὁ διορισμός" πρότερος 
μὲν ὅταν συγχωρηϑῇ ἢ προτεϑῇ, ὕστερος δὲ ὅταν ἀποδειχϑῇ. χαὶ 
κατὰ τὴν αἴσϑησιν de ἐκ τοῦ καϑ' ἕχαστα κεφαλαιοῦται τὸ καϑόλου. 
ἀρχὴ γὰρ τῆς ἐπαγωγῆς ἡ αἴσϑησις, πέρας δὲ τὸ καϑόλου. ἡ μὲν 
οὺν ἐπαγωγὴ οὐ τὸ τί ἐστι δείκνυσιν. ἀλλ᾽ ὅτι ἐστὶν ἢ) οὐκ ἔστιν, | 
ἡ διαίρεσις δὲ ὃ τι ἐστὶ παρίστησιν. 0 τε διορισμὸς ὁμοίως τῇ διαι- 


16 vgl. Aristot. Top. 112 p. 108 18 ἐπαγωγὴ ἣ ἀπὸ τῶν χαϑ' ἕχαστον ἐπὶ 
τὰ χαϑόλου ἔφοδος. 17 ναὶ. Aristot. Metaph. VII 1 p. 10428 18, wo τὸ χαϑόλου 
eynonym mit ὁρισμός 18 über τὸ τί ἣν εἶναι vgl. Zeller, Phil. ἃ. Gr. 11 23 
S. 2072 26 vgl. Aristot. Anal. post. I 18 p. 818 3Sff 


1 περιέχουσι Po περιέχουσα L 3 διανοίας, (οὐχ ἂν εἴη αἵρεσις ἡ τῶν 
ἐφεχτιχῶν" καίτοι) οὐ μόνον v. Arnim (aber es scheinen hier unzusammenhängende 
Excerpte vorzuliegen) 4 ἐφεχτιχοί Sy ἐφεχτοί L 6 ἐσοσϑενίαν L 10 zeı- 


οιστέον (vgl.z. B. Strom. V 5, 3)] χωριστέον Sy 11 τὰς Heyse τῆς L 15 συν- 
ἐπιβάλλει Lowth συμβάλλεται St συνυποβάλλει Ὁ * Schw 16 αἱ St τὰ L 
ἐπὶ! περὶ Schw [ei] St; vgl. διαιρέσεις ei κατὰ τας διαφοράς Aristot. p. 90} 25 

17 χα χαϑὔλου L bei Seitenwechsel f. ϑῦϑιν 19 τὰς zart’ αὐτὰς] τὰ κατὰ 
τὰς Schw za$’ αὐτὰς (sie) L 


17,1 


6 | 


925P 8 


10 


20 


25 


30 


Stromata VIII. Cap. V. 16, 3—Cap. VI. 19, 2. 91 


ρέσει τὴν οὐσίαν καὶ τὸ τί ἐστι διδάσχει, οὐχὶ δὲ τὸ εἰ ἔστιν, ἢ τε 
ἀπόδειξις τὰ τρία, τό τε εἰ ἔστιν καὶ τὸ τί ἐστιν καὶ τὸ διὰ τί ἐστιν, 
σαφηνίζει. εἰσὶ δὲ ἔνιοι καὶ τῆς αἰτίας ἐμπεριεχτικοὶ 0001. 

Ἐπεὶ δὲ ἐπίστασϑαι ἔστιν ὅταν ἴδωμεν τὴν αἰτίαν, αἰτίαι δὲ 
τέσσαρες, ἡ ὕλη, τὸ κινοῦν, τὸ εἶδος, τὸ τέλος, τετραχῶς ἔσται ὁ 
διορισμός. ληπτέον οὖν πρῶτον τὸ γένος, ἐν ᾧ ἐστι τῶν ἐπάνω τὰ 
ἐγγύτατα, μετὰ τοῦτο τὴν προσεχῆ διαφοράν. ἡ δὲ συνέχεια τῶν 
διαφορῶν τεμνομένη καὶ ἀποδιαιρουμένη τὸ τί η» εἶναι ἐκπληροῖ. 
οὐκ ἀνάγχη δὲ πάσας λέγειν ἑκάστου τὰς διαφοράς, ἀλλὰ τὰς εἰδοποι- 
οὔσας. ἡ γεωμετρικὴ ἀνάλυσις καὶ σύνθεσις τῇ διαλεχτικῇ διαιρέσει 
καὶ ὁρισμῷ ἔοικεν, zal ἀπὸ μὲν τῆς διαιρέσεως ἐπὶ τὰ ἁπλούστερα 
καὶ ἀρχικώτερα ἀνατρέχομεν. τὸ γοῦν γένος τοῦ ζητουμένου πρά- 
γματος διαιροῦμεν εἰς τὰ ἐνυπάρχοντα αὐτῷ εἴδη, οἷον ἐπὶ τοῦ ἀν- 
ϑρώπου τὸ ζῷον γένος ὃν εἰς τὰ ἐμφαινόμενα εἴδη διαιροῦμεν, τὸ 
ϑνητὸν χαὶ ἀϑάνατον, χαὶ οὕτως ἀεὶ τὰ σύνϑετα δοχοῦντα εἶναι 
γένη εἰς τὰ ἁπλούστερα εἴδη τέμνοντες ἐπὶ τὸ [μὴ] ζητούμενον καὶ 
μηκέτι τομὴν ἐπιδεχόμενον παραγινόμεϑα. τὸ γὰρ ζῷον εἰς τὸ ϑνη- 
τὸν zal ἀϑάνατον διελόντες, εἶτα μέντοι τὸ ϑνητὸν εἰς τὸ χερσαῖον 
καὶ ἔνυδρον, καὶ πάλιν τὸ χερσαῖον εἰς τὸ πτηνὸν καὶ πεζόν. καὶ 
οὕτως τὸ προσεχὲς τῷ ζητουμένῳ εἶδος, ὃ καὶ περιλαμβάνει τὸ ζητού- 
μενον, διαιροῦντες ἀφιξόμεϑα τέμνοντες ἐπὶ τὸ ἁπλούστατον εἶδος. 
ὅπερ ἄλλο μὲν οὐδέν, μόνον δὲ τὸ ζητούμενον περιλαμβάνει. πάλιν 
γὰρ τὸ πεζὸν εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον διαιρούμεϑα. χἄπειτα τὰ προσ- 
εχῆ τῶν ἐκ τῆς διαιρέσεως λαμβανομένων εἰδῶν τῷ ἀνϑρώπῳ ἐκχ- 
λεγόμενοι καὶ ἐπισυνϑέντες εἰς ἕνα λόγον τὸν 0009 τοῦ ἀνθρώπου 
ἀποδίδομεν, ὃς ἐστι ζῷον ϑνητόν, χερσαῖον, πεζόν, λογικόν. 

Ὅϑεν ὕλης μὲν τάξιν ἐπέχει ἡ διαίρεσις τῷ 000, τὴ» ἁπλότητα 


- > ’ > - - ‚ \ x 
τοῦ ὀνόματος ἀναζητοῦσα, τεχνίτου de χκαὶ δημιουργοῦ ὃ 0008 ἐπι- 


συντιϑεὶς χαὶ κατασχευάζων καὶ τὴν γνῶσιν τοῦ ὄντος παριστάς. 
our" αὐτῶν τῶν πραγμάτων | ours τῶν ἰδεῶν οἱ ὅροι, ἀλλὰ γὰρ ὧν 
πραγμάτων [ὧν] ἔχομεν καϑολικὰς διανοίας, τούτων τῶν διανοιῶν 
τοὺς ἑρμηνευτιχοὺς λόγους εἶναί φαμεν τούτων γὰρ τῶν διανοιῶν 


4f zu den vier αἰτίαι vgl. Aristot. Anal. post. II 11 p. 94a 21; Phys. ausc. 
II 3 p. 194b 23; Metaphys. I 3 p. 983a 26 u. Zeller, Phil. ἃ. Gr. II 23 5. 327? 
7 f vgl. Aristot. De anim. membr. I 3 p. 643b 33 τοῦτο γὰρ ἡ συνέχεια βούλεται 
τῶν ἀπὸ τοῦ γένους χατὰ τὴν διαίρεσιν διαφορῶν ὡς ἕν τι τὸ πᾶν ὄν.  30f vol. 
Zeller a. ἃ. O. S. 2101. 2123 


4 ἴδωμεν corr. aus εἰδωμεν L! 16 [μὴ] Po 23 vor πεζὸν ist nel von 
L! gestrichen 30 οὔτ᾽ αὐτῶν (vgl. 8. 98, 2) St οὐ τούτων Τ᾿ ὧν Wi τῶν L 
81 [ὧν] Wi 


18,1 


a. 


ο΄ 


19,1 


1 


a 


Or 


a) 


Bl 


92 Clemens. 


διαιρούμενον ὡς γένος, ἣ δέ τις εἰς μέρη ὡς ὅλον, ἢ δὲ 
ς τὰ συμβεβηκότα. ἡ μὲν οὖν τοῦ ὅλου εἰς τὰ μέρη διαίρεσις og 
ἐπὶ τὸ πλεῖστον κατὰ μέγεϑος ἐπινοεῖται, ἡ δὲ εἰς τὰ συμβεβηκότα 
οὐδέποτε ὅλη δύναται διαληφϑῆναι, εἴ γε καὶ οὐσίαν. ἑκάστῳ δεῖ 
πάντως τῶν ὄντων ὑπάρχειν. ὅϑεν ἀδόκιμοι ἄμφω αὗται αἱ διαι- 
ρέσεις, μόν n δὲ εὐδοκιμεῖ ἡ τοῦ γένους εἰς εἴδη τομή, ὑφ᾽ ἧς χαρα- 
κτηρίζεται ἢ) τε ταὐτότης ἡ κατὰ γένος ἢ τε ἑτερότης ἡ κατὰ τὰς 
ἰδικὰς διαφοράς. τὸ εἶδος ἀεὶ ἔν τινι, μέρει ϑεωρεῖται, οὐ μὴν ἀνά- 
παλιν, εἴ τι μέρος ἐστί τινος, τοῦτο καὶ εἶδος γενήσεται. ἡ γὰρ χεὶρ 
μέρος μέν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου, εἶδος δὲ οὐκ ἔστιν. καὶ τὸ μὲν γένος 
ἐν τοῖς εἴδεσιν ἐνυπάρχει, τὸ γὰρ ζῷον καὶ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ καὶ ἐν 
τῷ Bol, τὸ δὲ ὅλον ἐν τοῖς μέρεσιν οὐκ ἐνυπάρχει, οὐ γὰρ ὁ ἄνϑροω- 
πος ἐν τοῖς ποσὶν ὑπάρχει. διὸ χυριώτερον τὸ εἶδος τοῦ μέρους, 


Ὁ - + - ’ - 
5 χαὶ ὅσα τοῦ γένους κατηγορεῖται, ταῦτα πᾶντα καὶ τοῦ εἴδους κατη- 


γορηϑήσεται. 

"Aoıotov μὲν οὖν εἰς δύο διαιρεῖν εἴδη τὸ γένος, εἰ δὲ μή, εἰς 
τρία. τὰ τοίνυν εἴδη γενικώτερον μὲν διαιρούμενα χαρακτηρίζεται 
τῷ τε ταὐτῷ καὶ ϑατέρῳ, ἔπειτα δὲ διὰ τῶν γενικῶς σημαινομένων 
διαιρούμενα χαρακτηρίζεται. ἕχαστον γὰρ τῶν εἰδῶν ἤτοι οὐσία ἐστὶν 
(ὥσπερ ὅταν λέγωμεν’ τῶν ὄντων τὰ μὲν σώματά ἔστι, τὰ δὲ ἀσώ- 
ματα) ἢ ποσὸν ἢ ποιὸν ἢ πρός τι ἢ ΞῈ ἢ πότε (ἢ κεῖσϑαι ἢ ἔχειν) 
ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν. παντὸς οὑτινοσοῦν ἐπιστήμων τίς ἐστι, τούτου 
καὶ τὸν 000» ἀποδώσει, os ὃ γε μὴ δυνάμενος λόγῳ περιλαβεῖν καὶ 
ὁρίσασϑαι ὁτιοῦν, τούτου ἐπιστήμων 00x ἂν ποτε εἴη. ἐκ δὲ τῆς 
τοῦ 000v ἀγνοίας καὶ τὰς πολλὰς ἀμφισβητήσεις γίνεσθαι καὶ τὰς 
ἀπάτας συμβαίνει. εἰ γὰρ ὁ τὸ πρᾶγμα εἰδὼς ἔχει χατὰ διάνοιαν τὴν 
εἴδησιν αὐτοῦ, δύναται δὲ χαὶ λόγῳ σαφρηνίσαι ὃ διανοεῖται, ἢἣ δὲ τῆς 
διανοίας ἑρμηνεία 0002 ἐστίν, ἀναγκαῖόν ἐστι τὸν εἰδότα τὸ πρᾶγμα 
δύνασθαι αὐτοῦ καὶ τὸν ὅρον ἀποδιδόναι. 

Προσλαμβάνεται δὲ ὅροις" καὶ ἡ διαφορά, σημείου τάξιν ἐπέχουσα 
τῷ 000. τῷ γοῦν τοῦ ἀνϑρώπου 000 τὸ γελαστικὸν προστεϑὲν 
ποιεῖ τὸ ὅλον ζῷον λογικόν, ϑνητόν, χερσαῖον, πεζόν, γελαστικόν. 


90--98 vgl. Aristot. Categ. 4 p. 1b 20 8, Zeller, Phil. d. Gr. ἃ. a. O. S. 208 8: 
32f vgl. Aristot. De anim. membr. ΠῚ 10 p. 673a 8 μόνον γελᾶν τῶν ζῴων 
ἄνθρωπον. 


2 vor μέρη ist εἰδὴ von L! getilgt 13 vor οὐχ ist e von L! getilgt 
17 διαιρεῖν (vgl. z. B. Aristot. p. 643a 17; 1069a 34) Arcerius dewgen: L 18 [διαι- 
ρούμενα “χαραχτηρίζεται) St 22 (ἣ κεῖσϑαι ἢ ἔχειν) (aus Arist. u. 8. 94, 26) St 
23 οὔ τινος οὖν L 


καὶ αἱ διαιρέσεις γίνονται. τῶν δὲ διαιρέσεων 7 μέν | τις εἰς εἴδη 3 926 P 
i Ἁ 


4 


20,1 


21,4 


a a Zu eh u a ..... 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VIII. Cap. VI. 19, 3-Cap. VII 22, 3. 93 
σημεῖα γάρ ἐστι τὰ χατὰ διαφορὰν προσαγόμενα τῷ ὅρῳ οἰχείων 
πραγμάτων, τὴν δὲ φύσιν αὐτῶν τῶν πραγμάτων οὐχ ἐνδείκνυται. 
αὐτίχα ἰδίου ἀπόδοσίν φάσιν εἶναι τὴν διαφοράν. χαὶ καϑὺ τῶν 
ἄλλων ἁπάντων διαφέρει τὸ ἔχον τὴν διαφοράν, Zi μόνῳ ὑπάρχει χαὶ 
ἀντικατηγορεῖται τοῦ πράγματος ἐν τοῖς ὅροις, ἀνάγχη τὸ πρῶτον 
γένος @g ἀρχηγὸν καὶ ὑποστατὸν [dei] παραλαμβάνειν. ἐν “μὲν οὖν 
τοῖς μαχροτέροις | ὕροις τὸ πλῆϑος τῶν εἰδῶν τῶν ἐξευρισχομένων 
διὰ τῶν δέκα κατηγοριῶν, ἐν δὲ τοῖς ἐλαχίστοις τὰ προηγούμενα τῶν 
προσεχῶν εἰδῶν ληφϑέντα τὴν οὐσίαν καὶ φύσιν διασημαίνει τοῦ 
πράγματος, ὁ δὲ ἐλάχιστος ἐκ τριῶν συνέστηχεν, τοῦ γένους καὶ δυεῖν 
τῶν ἀναγκαιοτάτων εἰδῶν. γίνεται δὲ τοῦτο διὰ συντομίαν. φαμὲν οὖν, 
ἄνϑρωπός ἐστι τὸ ζῷον (Aoyızov,) γελαστιχόν. τότε ἐξαιρέτως συμβε; βη- 
χὸς τῷ ὁριζομένῳ προσπαραλήπτεον, 2 τὴν ἰδίαν ἀρετὴν αὐτοῦ ἢ τὸ 
ἴδιον ἔργον αὐτοῦ καὶ τοιούτων τινῶν ἄλλων. ἐξηγητικὸς οὖν ὁ 
0005 ὧν τῆς τοῦ πράγματος οὐσίας περιλαβεῖν μὲν ἀχριβῶς τὴν φύ- 
σιν τοῦ πράγματος ἀδυνατεῖ, διὰ δὲ τῶν κυριωτάτων εἰδῶν τὴν 
δήλωσιν τῆς οὐσίας ποιεῖται καὶ σχεδὸν ἐν ποιότητι ὁ ὕρος τὴν οὐ- 
σίαν ἔχει. 


x x - - x x > ’ a 
VI. Τὰ ποιητιχὰ τῆς ἐποχῆς αἴτια δύο ἐστὶν τὰ ἀνωτάτω. ἕν 3 


μὲν τὸ πολύτροπον καὶ ἄστατον τῆς ἀνϑρωπίνης γνο ὦμης, ὅπερ γεν- 
νητικὸν εἶναι πέφυκεν τῆς διαφοωνί ας ἤτοι τῆς ἀλλήλων πρὸς ἀλλή- 
λους ἢ τῆς ἑαυτῶν πρὺς ἑαυτούς, δεύτερον δὲ ἡ ἐν τοῖς οὖσι δια- 
φωνία, ἢ καὶ εἰκότως ἐμποιητικὴ χκαϑέστηκε τῆς ἐποχῆς. μήτε γὰρ 
πάσαις ταῖς φαντασίαις πιστεύει» δυνηϑέντες διὰ τὴν μάχην μήτε 
πάσαις ἀπιστεῖν διὰ τὸ καὶ τὴν λέγουσαν πάσας ἀπίστους ὑπάρχειν 
ἐξ ἁπασῶν οὖσαν συμπεριγράφεσϑαι πάσαις μήτε τισὶ μὲν πιστεύειν, 
τισὶ δὲ ἀπιστεῖν διὰ τὴν ἰσότητα, κατήχϑημεν εἰς ἐποχήν. τούτων 
δὲ αὐτῶν τῶν ἀρχικωτάτων τῆς ἐποχῆς τὸ μὲν ἀβέβαιον τῆς δια- 
γοίας γεννητικόν ἔστι διαφωνίας, ἡ δὲ διαφωνία προσεχὲς αἴτιον τῆς 
ἐποχῆς, ὅϑεν πλήρης μὲν ὁ βίος δικαστηρίων τε καὶ βουλευτηρίων 
καὶ ἐκκλησιῶν καὶ καϑόλου τῆς περὶ τὰ λεγόμενα ἀγαϑὰ καὶ κακὰ 
αἱρέσεως (καὶ φυγῆς), ἅπερ ἠπορημένης ἐστὶ διανοίας καὶ πρὸς τὴν 


4f vgl. Aristot. Top. 1 5 p. 102a 18 ἴδιον δ᾽ ἐστὶν ὃ μὴ δηλοῖ μὲν τὸ τί ἣν 
51 , ac r “> - - ’ Q 
εἶναι, μόνῳ δ΄ ὑπάρχει καὶ ἀντιχατηγορεῖται τοῦ πράγματος. 19 ---, 94. 4 or 
sich an S. 90, 6 an; vgl. Ainesidemos bei Aristokles in Eus. Fraep. Ev. XIV 18, 1 
Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. I 808 19—23 vgl. S. Sepp, Pyrrh. Stud. ἀπό δα, 
1893 8. 59f 


4 ἣ δὃὺ ὃ 1, 5 ἀνάγχῃ Sy 6 [dei] St 12 (λογικόν, St 32 αἱρέ- 
σεως (καὶ φυγῆς) (vgl. Philo De ebr. 169. 171 [Ip.383 M]) St στάσεως Wi 


ΟΣ P 


6 


10 


94 Clemens. 


τῶν ἀντικειμένων πραγμάτων ἰσοϑένειαν μετοκλαζούσης τεχμήρια. 
πλήρεις δ᾽ αἱ ϑῆκαι τῶν βιβλίων καὶ αἱ συντάξεις καὶ αἱ πραγ HERREN 
τῶν διαφῶν ούντων ἐν τοῖς δόγμασι καὶ πεπεικότων ἑαυτοὺς τὴν ἐν 
τοῖς οὖσιν ἀλήϑειαν γινώσκειν. 


VII. Τρία ἐστὶ περὶ τὴν φωνήν" τά TE ὀνόματα σύμβολα ὄντα 
τῶν νοημάτων χατὰ τὸ προὴη͵ οὔμενον, zart” ἐπαχολούϑημα δὲ καὶ 
τῶν ὑποκειμένων, δεύτερον δὲ τὰ νοήματα ὁμοιώματα καὶ ἐκτυπώ- 
ματα τῶν ὑποκειμένων ὄντα (ὅϑεν ἅπασι χαὶ τὰ Ψοήματα τὰ αὐτά 
ἐστι | διὰ τὸ τὴν αὐτὴν ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων ἅπασιν ἐγγίνεσϑαι | 
τύπωσιν. οὐκέτι δὲ καὶ τὰ ὀνόματα διὰ τὰς διαλέχτους τὰς διαφό- 


ρους)" τρίτον δὲ τὰ ὑποκείμενα πράγματα, ἀφ᾽ ὧν ἡμῖν τὰ νοήματα 


ἐγτυποῦνται. τὰ μὲν οὖν ὀνόματα τῇ γραμματικῇ εἰς τὰ χκαϑολικὰ 
στοιχεῖα χό΄ ἀνάγεται" ὡρισμένα γὰρ χρὴ εἶναι τὰ στοιχεῖα᾽ τῶν γὰρ 
χαϑ᾽ ἕχαστα ἀπείρων ὄντῶον μὴ εἶναι ἐπιστήμην, ἴδιον δὲ ἐπιστήμης 
χαϑολικοῖς ἐπερείδεσϑαι ϑεωρήμασι καὶ ὡρισμένοις. ὅϑεν τὰ καϑ'᾽ 
ἕχαστα εἰς τὰ χαϑόλου ἀνάγεται. ἡ δὲ τῶν φιλοσόφων πραγματεία 
περί τε τὰ νοήματα καὶ τὰ ὑποκείμενα καταγίνεται. ἐπεὶ δὲ τούτων 
τὰ καϑ᾽ ἕχαστα ἄπειρα, στοιχεῖά τινα καὶ τούτων εὐρέϑη, ὑφ᾽ ἃ πᾶν 
τὸ ζητούμενον ὑπάγεται. καὶ εἰ μὲν φαίνοιτο ὑφ᾽ ἕν τι ὑποδεδυχὸς 
τῶν στοιχείων ἢ καὶ πλείω, ἀποφανούμεϑα αὐτὸ εἶναι, εἰ δὲ πάντα 
διαφύγοι, «μηδαμῇ εἶναι. τῶν λεγομένων τὰ μὲν (μετὰ συμπλοκῆς 
λέγεται, ὡς τὸ »ἄνϑρωπος τρέχεις, τὰ δὲ) ἄνευ συμπλοκῆς λέγεται, 
ὡς τὸ »ἄνϑρωπος « χαὶ ὡς τὸ »τρέχει« καὶ ὅσα λόγον οὐκ ἀποτελεῖ 
οὐδὲ τἀληϑὲς ἢ τὸ ψεῦδος ἐ ἔχει. τῶν de | (μὴν, μετὰ συμπλοκῆς λεγομέ:- 


) vo» τὰ μὲν οὐσίαν σημαίνει, τὰ δὲ ποιόν, τὰ δὲ ποσόν, τὰ δὲ πρός τι, 


τὰ δὲ ποῦ, τὰ δὲ ποτέ, τὰ δὲ κεῖσϑαι, τὰ δὲ ἔχειν, τὰ δὲ ποιεῖν, τὰ 


5—12 vgl. Aristot. De interpr. 1 p. 108 91 14—16 ἴδιον ἐπιστήμης — 
av ἄγεται Saer. Par. 278 Holl 21-23 vol. Aristot. Cat. 2 p. 1a 16 τῶν λεγο- 
μένων τὰ μὲν χατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δ᾽ ἄνευ συμπλοκῆς. τὰ μὲν οὖν κατὰ 
συμπλοχὴν οἷον ἄνϑρωπος τρέχει, ἄνϑρωπος νικᾷ" τὰ δ᾽ ἄνευ συμπλοκῆς οἷον 
ἄνϑοωπος, βοῦς, τρέχει, γιχκᾷ. 231 vel. Aristot. Cat. 4 p. 2a 7 ἅπασα γὰρ 
δοκεῖ κατάφασις καὶ ἀπόφασις ἤτοι ἀληϑὴς ἢ ψευδὴς εἶναι" τῶν δὲ χατὰ μηδε- 
μίαν συμπλ οχὴν λεγομένων οὐδὲν οὔτε ἀληϑὲς οὔτε ψευδές ἐστιν, οἷον ἄνϑρωπος, 
λευχόν, τρέχει, νικᾷ. 94 vgl. Aristot. ἃ. ἃ. O.p. 1b 25 τῶν χατὰ μηδεμίαν ovu- 
πλοχὴν λεγομένων ἕχαστον ἤτοι οὐσίαν σημαίνει zT). 


1 ἰσοσϑένειαν (vgl. 8. 90, 0) Heyse und von Wedel εἰς ἀσϑένειαν L 5 τά 
τε] τὰ μὲν 80 197 ἡ γραμματικὴ . .. ἀνάγει Hervet 13 ἀνάγεται St ἀνά- 
γει L 15 δρισμοῖς Sacr. Par. 16 τὰ] τὸν Saer. Par, 17 ἐπεὶ Hervet 
ἐπὶ L 18 εὑρέϑη He ER L 19 ὑποδεδοικὼς L 911 {μετὰ — τὰ δὲν 
Po aus Aristot. De cat. 2 p. 18 17 94. οὐδὲ St ὃ δὴ L ὃς δὴ Bunsen μὴ» 
μετὰ St ἄνευ Po aus Ariel, 


23,1 


Stromata VIII. Cap. VII. 22, 4—Cap. IX. 25, 3. 95 


δὲ πάσχειν, ἃ δὴ καὶ στοιχεῖα τῶν ὄντων φαμὲν τῶν ἐν ὕλῃ zei 
μετὰ τὰς ἀρχάς. ἔστι γὰρ λόγῳ ϑεωρητὰ ταῦτα, τὰ δὲ ἄυλα νῷ μόνῳ 
ληπτά ἐστι κατὰ τὴν πρώτην ἐπιβολήν. 
Τῶν δὲ ὑπὸ τὰς δέκα κατηγορίας ὑποτασσομένων τὰ μὲν χαϑ᾽ 54,1 

5 αὐτὰ λέγεται, οἧς αἱ ἐννέα κατηγορίαι, τὰ δὲ πρός τι. καὶ πάλιν τῶν 2 
ὑπὸ ταύτας τὰς δέκα κατηγορίας τὰ μέν ἐστι συνώνυμα, οὗἧς βοῦς καὶ 
ἄνϑρωπος, καϑὸ ξῷον᾽ ἔστι γὰρ συνώνυμα ὧν τό τε ὄνομα ἀμφοῖν 
κοινόν, τὸ ζῷον, καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτός, τουτέστιν ὁ ὅρος, [τουτέστι»} 
οὐσία ἔμψυχος" ἑἕτερώνυμα δὲ ὅσα περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον ἐν δια- 3 

10 φόροις ἐστὶν ὀνόμασιν, οἷον ἀνάβασις καὶ κατάβασις" | ὁδὸς γὰρ ἡ 929 P 
αὐτή, ἤτοι εἰς τὸ ἄνω ἢ εἰς τὸ κάτω᾽ τὸ δ᾽ ἄλλο εἶδος τῶν ἕτερω- 4 
νύμων, οἷον ἵππος χαὶ μέλας, καὶ ὀνομα καὶ λόγον ἕτερον ἀλλήλων 
ἔχοντα μηδὲ τοῦ ὑποχειμένου κοινωνοῦντα, ἕτερα δὴ λεκτέον, οὐχ 
ἑτερώνυμα. πολυώνυ μα δὲ τὰ τὸν μὲν λόγον τὸν αὐτὸν ἔχοντα, 5 

15 ὄνομα δὲ διάφορον οὑς ἄορ, ξίφος, φάσγανον. παρώνυμα δ᾽ ἐστὶ τὰ « 
παρᾶ τι ἕτερον ὠνομασμένα, ος ἀπὸ τῆς ἀνδρείας ὃ ἀνδρεῖος. τὰ 
δὲ ὁμώνυμα τῷ αὐτῷ ὀνόματι χρώμενα, λόγον δὲ οὐ τὸν αὐτὸν 
ἔχοντα, οἷον ἄνϑρωπος τό τε ζῷον καὶ γεγραμμέτος. τῶν dE ὅμω- 8 
νύμων τὰ μὲν ἀπὸ τύχης ὁμωνυμεῖ, ος Αἴας ὁ Ποχρὺὸς καὶ ὃ Σαλα- 

20 μίνιος, τὰ δὲ ἀπὸ διανοίας, καὶ τούτων τὰ μὲν za) ὁμοιότητα, ὡς 
ἄνϑρωπος To τε ζῷον καὶ ὁ γεγραμμένος, τὰ δὲ κατὰ ἀναλογίαν, οὑς 
"πόδες Töns« καὶ οἱ ἡμέτεροι πόδες διὰ τὸ κατωτέρω εἶναι, τὰ δὲ 
κατ᾽ ἐνέργειαν, ὡς ποὺς πλοίου, δι᾿ οὗ τὸ πλοῖον πλεῖ, καὶ ποὺς ὁ 
ἡμέτερος, δι᾽ οὗ χινούμεϑα. λέγεται ὁμώνυμα ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ καὶ 9 

25 πρὸς τὸ αὐτό, ὡς [ἀπὸ] τοῦ ἰατροῦ τὸ βιβλίον καὶ τὸ σμιλίον ἰατρικὰ 
ἀπό τε τοῦ χρωμένου ἰατροῦ καὶ πρὸς τὸν αὐτὸν λόγον τὸν ἰατρικόν. 


ὧς 


IX. Τῶν αἰτίων τὰ μὲν προκαταρχτικά, τὰ δὲ συνεχτικά, τὰ δὲ 55,1 
συνεργά, τὰ δὲ ὧν οὐκ ἄνευ. προκαταρχτιχὰ μὲν τὰ πρώτως ἀφορ- 5 
μὴν παρεχόμενα εἰς τὸ γίγνεσθαί τι, καϑάπερ τὸ κάλλος τοῖς ἀκο- 

80 λάστοις τοῦ ἔρωτος" ὀφϑὲν γὰρ αὐτοῖς τὴν ἐρωτικὴν διάϑεσιν ἐμποιεῖ 
μόνον, οὐ μὴν κατηναγκασμένως. συνεκτικὰ δὲ ἅπερ συνωνύμως καὶ 3 


--96 zu συνώνυμα, παρώνυμα, ὁμώνυμα vgl. Aristot. Cat. 1 p. 1a 1—15 
8f vgl. Aristot. Top. V 5 p. 135a 18 εἴη ἂν ἰδιον τοῦ ζῴου τὸ οὐσία ἔμψυχος. 
22 vgl. Y 59 27—8. 96, 5 Chrysipp Fr. phys. 346 Amim; vgl. Zeller, Phil. ἃ. 
Gr. ΠΙ 13 8. 1322 8 vgl. 8.101, 138 28 zu ὧν οὐχ ἄνευ vgl. Zeller, Phil. 
ἃ. Gr. II 23 8. 331'; J. Bernays, Die Dialoge des Aristoteles S. 160 


8. [τουτέστιν] St 13 δὴ Heyse δὲ L 24 λέγεται (de) Di 25 [ἀπὸ) St 
[ἀπὸ τοῦ ἰατροῦ) Po 31 μόνον] μὲν v. Arnim (falsch; vgl. μόνον im gleichen 
Zusammenhang Plut. Mor. p. 1056 B. D u. 1057 B) συνωνύμως Sy συνώνυμα L 


. 


10 


X 


DD 
ot 


96 Clemens. 


αὐτοτελῆ καλεῖται, ἐπειδήπερ αὐτάρκως δι᾿ αὐτῶν ποιητικά ἐστι τοῦ 
ἀποτελέσματος. ἑξῆς δὲ πάν τα τὰ αἴτια ἐπὶ τοῦ μανϑάνοντος δει- 
χτέον. ὃ μὲν πατὴρ αἴτιόν ἐστι προκαταρκτικὸν τῆς μαϑήσεως, ὁ 
διδάσκαλος δὲ συνεχτικόν, ἡ δὲ τοῦ μανϑάνοντος φύσις συνεργὸν 
αἴτιον, ὁ δὲ χρόνος τῶν ὧν οὐχ ἄνευ λόγον ἐπέχει. 
αἴτιον δὲ κυρίως λέγεται τὸ παρεκτίχόν τίνος ἐνεργητικῶς, ἐπεὶ 
τὸν σίδηρον τμητιχόν φαμεν εἶναι οὐ μόνον ἐν τῷ τέμνειν, ἀλλὰ 
ἐν τῷ μὴ τέμνειν" οὕτως οὖν χαὶ τὸ παρεχτιχὺὸν ἄμφῶ σημαίνει 
καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν καὶ τὸ μηδέπω μέν, δυνάμει δὲ κεχρημένον τοῦ 
ἐνεργῆσαι. 

Oi μὲν οὖν σωμάτων, οἱ δ᾽ ἀσωμάτων φασὶν εἶναι τὰ αἴτια" οἱ 


20,1 


δὲ τὸ μὲν σῶμα κυρίως αἴτιόν φασι. τὸ δὲ ἀσώματον καταχρῆ- "9 90} 


στικῶς καὶ οἷον αἰτιωδῶς ἄλλοι δ᾽ ἔμπαλιν ἀναστρέφουσι, τὰ 
μὲν ἀσώματα κυρίως αἴτια λέγοντες, καταχρηστικῶς δὲ τὰ σώματα, 
οἵον τὴν τομὴν ἐνέργειαν οὐσαν ἀσώματον εἶναι καὶ αἰτίαν εἶναι τοῦ 
τέμνειν, ἐν εργείας οὔσης καὶ ἀσωμάτου, καὶ τοῦ τέμνεσϑαι ὁμοίως τῇ 
τε μαχαίρᾳ καὶ τῷ τεμνομένῳ σώμασιν οὐσιν. 

Τὺ -τινῶν ἐστιν αἴτιον λέγεται τριχῶς, τὸ μὲν ὅ ἐστιν αἴτιον, 
οἷον ὃ ἀνδριαντοποιός, τὸ δὲ οὗ ἐστιν αἴτιον, (οἷον) τοῦ γίνεσϑαι 
τὸν ἀνδριάντα, τὸ δὲ ᾧ ἐστιν αἴτιον, ὥσπερ τῇ ὕλῃ τῷ χαλκῷ γὰρ 
αἴτιός ἐστι τοῦ. riveodaı τὸν ἀνδριάντα. TO γίνεσϑαι οὖν χαὶ τὸ 
τέμνεσθαι, τὰ οὗ ἐστιν αἴτιον, ἐνέργειαι οὖσαι ἀσώματοί εἰσιν. 

Εἰς ὃν λόγον χατηγορημάτων 7, ὥς τινες, λεκτῶν (λεκτὰ γὰρ 
τὰ κατηγορήματα καλοῦσιν Κλεάνϑης καὶ ‚Agx&dnuos) « αἴτια) τὰ αἴτια" 
ῇ, ὅπερ καὶ μᾶλλον, τὰ μὲν κατηγορημάτων. αἴτια λεχϑήσεται, οἷον 
τοῦ -τέμνεται-, οὗ πτῶσις τὸ τέμνεσϑαι, τὰ δ᾽ ἀξιωμάτων, ὡς τοῦ -»ναῦς 


6—14 Chrysipp Fr. phys. 344 f Arnim 9 vgl. den Gegensatz zwischen dv- 
νάμενα und ἐνεργοῦντα bei Aristot. Phys. ause. II 3 p. 195b 4f 11—22 vgl. 
Sext. Emp. Adv. Math. IX 211 ff 1S—21 das Beispiel ist aristotelisch; vgl. 
Aristot. Phys. II 3 p. 194b 23; Metaph. IV 2 p. 1013b 61: 28. 8. 97, Di wer 
Sext. Emp. Py rrh. Hyp. ΠῚ 14 οἱ μὲν προσηγοριῶν αἴτιον εἶναι τὸ αἴτιον φάσχοντες 
οἷον τῆς χύσεως, οἱ δὲ κατηγορημάτων οἷον τοῦ χεῖσθαι. 23f vgl. Zeller, Phil. 
ἃ. Gr. III 13 8. 863; Kleanthes Fr. 7 Pearson, 488 Arnim Stoic. vet. fr. I p. 109; 
Archedemos von Tarsos Fr. 8 Arnim III p. 262f 23—26 zu λεχτά, χατηγορή- 
ματα, ἀξιώματα vgl. Diog. Laert. VII 63 


1 αὑτῶν ποιητικὰ v. Arnim (vgl. dagegen Pohlenz, BphW 23 [1903] Sp. 969) 


αὐτοῦ ποιητικόν L If χεχτημένον τὸ ἐνεργῆσαι St 18 τινῶν von Wedel 
τίνων 11 19 u. 20 zöHeyse öL ὃ Wi 19 (οἷον) Mewaldt 20 τῇ ὕλῃ Wi 
ἡ ὕλη, 21 αἴτιος (ὁ ἀνδριαντοποιός" St αἴτιόν Schw 22 οὐ] ὧν St αἴτιον 


von Wedel aluaL 98 Εἰς] Ka$’ ν. Amim Δι᾿ St 24 (αἴτια, St 26 τοῦ! 
Arnim τὸ L τέμνεται Hervet τέμνεσθαι L τοῦ} ro Lowth 


10 


20 


Stromata VII. Cap. IX. 25, 4—28, 1. 97 


γίνεταις, οὗ πάλιν [ἡ] πτῶσίς ἐστι τὸ ναῦν γίνεσϑαι" ᾿Δριστοτέλ NE 
δὲ προσηγοριῶν, οἷον τῶν τοιούτων», οἰχίας, νεώς, καύσεως, τομῆς. 
ἡ πτῶσις de ἀσώματος εἶναι ὁμολογεῖται" διὸ χαὶ τὸ σόφισμα ἐχεῖνο 
οὕτως λύεται" -Ὁ λέγεις, διέρχεταί σου διὰ τοῦ στόματος: ὕπερ ἀλη- 
ϑές, "οἰκίαν δὲ λέγεις, οἰχία ἄρα διὰ τοῦ στόματός σου διέρχεταις, 
ὅπερ ψεῦδος" οὐδὲ γὰρ τὴν οἰχίαν λέγομεν σῶμα οὖσαν, ἀλλὰ τὴν 
πτῶσιν ἀσώματον οὖσαν, ἧς οἰκία τυγχάνει. | 


Καὶ τὸν οἰκοδόμον οἰκοδομεῖν λέγομεν κατὰ τὴν ἐπὶ τὸ γενησ σό- : 


μενον ἀναφοράν. οὕτως φαμὲν χλαμύδα ὑφαίνεσϑαι κ᾿ τὸ γὰρ ποι- 
οῦν ἐνεργείας δηλοτικὸν ὑπάρχει. οὐκ ἔστι δὲ ἑτέρου μὲν τὸ ποιοῦν, 
ἑτέρου de τὸ αἴτιον, ἀλλὰ ταὐτοῦ [τῆς χλαμύδος καὶ τῆς οἰχίας] za’ 
ὃ 700 αἴτιος τοῦ γίνεσϑαι, χατὰ τοῦτο καὶ ποιητικός ἐστι τοῦ γίνε- 
σϑαι. τὸ [6] αὐτὸ ἄρα αἴτιον καὶ ποιητικόν [χαὶ δι᾿ 6]. καὶ εἰ μέν 
τί ἐστιν αἴτιον καὶ ποιητικόν, τοῦτο πάντως ἐστὶ καὶ δι᾿ ὅ, εἰ δέ τί 
ἐστι δι᾿ 0, οὐ πάντως τοῦτο καὶ αἴτιον. πολλὰ γοῦν ἐφ᾽ ἕν ἀπο- 
τέλεσμα συντρέχει, δι᾽ ἃ γίνεται τὸ τέλος, ἀλλ᾽ οὐχ ἔστι πάντα αἴτια. 
οὐ γὰρ ἂν ἐτεκνοχτόνησεν Μήδεια, εἶ μὴ οργίσϑη, οὐδ᾽ ἂν ὠργίσϑη, 
εἰ μὴ ἐζήλωσεν, οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ ἡράσϑη, οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ Ἰάσων 
ἔπλευσεν εἰς Κόλχους, οὐδὲ τοῦτο, εἰ μὴ Aero κατεσχευάσϑη. οὐδὲ 
τοῦτο, εἰ μὴ τὰ ξύλα ἐκ τοῦ Πηλίου ἐτμήϑη. | ἐν τούτοις γὰρ ἅπασιν 
τοῦ δε 0x τυγχάνοντος οὐ πάντα τῆς τεχνοχτονίας αἴτια τυγχάνει, 
μόνη «δὲ ἡ Μήδεια. 

[Διὸ] τὸ μὴ κωλῦον ἀνενέργητόν ἐστιν, διὸ οὐχ ἔστιν αἴτιον τὸ 
μὴ κωλῦον, ἀλλὰ τὸ κωλῦον. ἐν γὰρ τῷ ἐνεργεῖν. καὶ δρᾶν τι τὸ 
αἴτιον νοεῖται. ἔτι τὸ μὴ κολῦον κεχώρισται τοῦ γινομένου (διὰ 
τοῦτο γοῦν ἐπιτελεῖται, ὅτι τὸ δυνάμενον κωλύειν οὐ πάρεστιν), 


1—7 vgl. Zenon Fr. 23 Pearson 65 Arnim (— Stob. Eel. 112, 3 p. 137, 3 Wachsm.) 
via ταύτας (τὰς ἰδέας) δὲ οἱ Στωικχοὶ φιλόσοφοί φασιν ἀνυπάρχτους εἶναι χαὶ τῶν 
μὲν ἐννοημάτων μετέχειν ἡμᾶς, τῶν δὲ πτώσεων, ἃς δὴ προσηγορίας καλοῦσι, τυγ- 
χάνειν (τὰ ὑπάρχοντα). 3—7 vgl. Chrysipp Fr. log. 279 Arnim (Diog. Laert. 
VII 187); Seneca Ep. ΤΙ If vgl. Z. 24f und Strom. I 82, 8 φαμὲν τὸ αἴτιον 
ἐν τῷ ποιεῖν καὶ ἐνεργεῖν καὶ δρᾶν νοεῖσϑαι. 13—22 Chrysipp Fr. phys. 347 
Arnim 17—22 vgl. Euripid. Medea 1—11; Cic. De fato 35; Schmekel, Philo- 
sophie der mittleren Stoa S. 171 23—S. 98, 2 vgl. Strom. I 821 


1 γίνεται Hervet γίνεσϑαι L [ἡ] be Arnim, Wi 2 προσηγοριῶν St 
προσηγορίαν L 6 οὐδὲ Di οὔτε L 9 (τὴν) χλαμύδα us (ὑπὸ τοῦ 
ὑφάντου xalneg τὰ ὑφαντὰ μόνον ἐξ ὧν ἡ χλαμὺς γίγνεται ποιοῦντος» von Wedel; 
etwa (zal αἰτιός ἐστιν τῆς χλαμύδος καὶ τῆς οἰχίας ὁ ποιῶν. St 11 [τῆς χλαμύδος 
καὶ τῆς οἰχίας)] St 18 [δὲ] Mewaldt ποιητικόν. χαὶ δι᾿ 5. (letzteres als Über- 
schrift) Wi [χαὶ δι᾽ 6] Schw 17 ἐτεχνοχτόνησεν L? ἐτεχτόν ΚΝ L* 19 χολχούς 
L 20 πηλείου L 21 τεχτοχτονίας ἃ, 23 [Διὸ] Wi 95 διὰ — πάρεστιν wo 


nach γινομένου (vgl. Strom. I 82, 4) von Arnim cv nach χωλῦον (S. 98, 2) L 
Clemens III. 7 


931P5 


38, 1 


ΓΘ 


ΌΘ 


ος Clemens. 


τὸ δὲ αἴτιον πρὸς τὸ γινόμενον" οὐκ ἂν οὖν εἴη αἴτιον τὸ μὴ 
κωλῦον. 

Τετραχῶς τὸ αἴτιον λέγεται τὸ ποιοῦν ὡς ὃ ἀνδριαντοποιός, 2 
καὶ ἡ ὕλη ὡς ὁ χαλκός, καὶ τὸ εἶδος ὡς ὁ χαρακτήρ, καὶ τὸ τέλος 
ὡς ἡ τιμὴ τοῦ γυμνασιάρχου. τῶν ὧν οὐχ ἄνευ λόγον ὃ χαλκὸς 8 
ἐπέχει πρὸς τὸ γενέσϑαι τὸν ἀνδριάντα καὶ ὁμοίως ἐστὶν αἴτιον. 
πᾶν γὰρ οὗ χωρὶς οὐχ ἐνδεχόμενον γενέσϑαι τὸ ἀποτέλεσμα, χατὰ 
ἀνάγκην ἐστὶν αἴτιον, αἴτιον δὲ οὐχ ἁπλῶς. οὐ γάρ ἐστι συνεχτικὸν 
τὸ οὗ μὴ ἄνευ, συνεργὸν δέ. πᾶν τὸ ἐνεργοῦν παρέχει τὸ ἀποτέλεσμα 4 
μετ᾽ ἐπιτηδειότητος τοῦ πάσχοντος" διατίϑησι μὲν γὰρ τὸ αἴτιον, 
πάσχει δὲ ἕκαστον εἰς ὃ. πέφυχέν τι. παρεκτικῆς τῆς ἐπιτηδειότητος 
οὔσης χαὶ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ λόγον ἐπεχούσης. ἄπραχτον οὖν τὸ ὃ 
αἴτιον ἄνευ τῆς ἐπιτηδειότητος, οὐχ ἔστιν δὲ αἰτία, ἀλλὰ συνεργός, 
ἐπεὶ πᾶν αἴτιον ἐν τῷ δρᾶν νοεῖται. αὐτὴν δὲ οὐχ ἂν ποιοίη ἡ γῆ, 
ὥστε οὐδὲ αἰτία ἂν εἴη ἑαυτῆς. καταγέλαστον δὲ τὸ λέγειν μὴ τὸ 6 
πῦρ αἴτιον τῆς καύσεως, ἀλλὰ τὰ ξύλα, μηδὲ τὴν μάχαιραν τῆς το- 
μῆς, ἀλλὰ τὴν σάρχα, μηδὲ τοῦ καταπαλαισϑῆναι τὸν ἀϑλητὴν τὴν 
ἰσχὺν τοῦ ἀντιπάλου, τὴν ἑαυτοῦ δὲ ἀσϑένειαν. 

Τὺ συγνεχτιχὸν αἴτιον οὐ δεῖται χρόνου" τὸ γὰρ καυτήριον ἅμα 7 
τῷ κατὰ τῆς σαρκὸς ἐπερεισϑῆναι τὴν ἀλγηδόνα παρέχει. τῶν προ- 
χαταρχτιχῶν τὰ μὲν 7 χρόνου δεῖται, ἄχρις ἂν γένηται τὸ ἀποτέλεσμα, 
τὰ δὲ οὐ δεῖται, οἧς ἡ πτῶσις τοῦ κατάγματος. μή τι οὖν οὐ χατὰ 
στέρησιν χρόνου 6 ἄχρονα λέγεται ταῦτα, ἀλλὰ χατὰ μείωσιν, ©g καὶ 
τὸ ἐξαίφνης, μηδὲ αὐτὸ χωρὶς χρόνου γενόμενον. 

Πᾶν αἴτιον os αἴτιον (διπλῇ) διανοίᾳ ληπτὸν τυγχάνει, ἐπεὶ 29,1 
τινὸς καὶ πρός τινι νοεῖται, τινὸς μέν, τοῦ ἀποτελέσματος, καϑάπερ 
ἡ μάχαιρα τοῦ τέμνειν, πρός τινι δέ, [καϑάπερ) τῷ ἐπιτηδείως ἔχοντι, 
καϑάπερ τὸ πῦρ τῷ ξύλῳ: τὸν ἀδάμαντα γὰρ οὐ καύσει. τὸ αἴτιον 
τῶν -πρός TI κατὰ γὰρ τὴν πρὸς ἵτερον νοεῖται σχέσιν, ὥστε δυεῖν 
ἐπιβάλλομεν, ἵνα τὸ αἴτιον ὡς αἴτιον νοήσωμεν. 


ιῷ 


3—5 vgl. 5. 91, 4 mit Anm. und Diels, Doxogr. p. 611 (= [Galen] Hist. phil. 19) 
(das Folgende ist eine unklare Verbindung der aristotelischen und der stoischen 
Lehre vom eitıov) 8s—14 vgl. Strom. 1.99, 1f Sf vgl. 5. 95, 27f 14 vgl. 
S. 97, 9£ mit Anm. u. 97, 24f 22 vgl. [Dioscorides] Περὶ ἰοβόλων II p. 54 
Sprengel τὸ συνεφιστάμενον τῷ ἀποτελεσματιχῷ Eee TE ὡς πτῶμα κχατ- 
dyuatog 28 vgl. Strom. VII 67, 8 29 zu πρός τι vgl. S. 92, 22; 94, 25 


1 τῷ γινομένῳ von Wedel 7 ἐνδέχεται St 25 (διπλῇ) διανοίᾳ oder 
διπλῶς St ἐπεὶ Wi ἐπὶ L [ἐπὶ] Bywater, Journ. of Philol. 4 (1872) 5. 217 
26 τινὲ von Wedel τι L μέν, τοῦ Heyse μέντοι L 27 [χαϑάπερ) St, von 


Wedel 


σι 


10 


15 


20 


25 


30 


Stromata VIII. Cap. IX. 28, 2—30, 5. 99 


c 2 x x x - - x -ψ ’ x ’ 
O avrog καὶ περὶ τοῦ δημιουργοῦ καὶ ποιητοῦ λύγος καὶ πατρος. 
΄ ’ 


οὐκ 
πρῶτον γενήσεται δεύτερον" To γε μὴν αἴτιον ἐνεργεῖ καὶ διατίϑησι 
τὸ ὑπὸ τοῦ αἰτίου γενόμενον πάσχει zal διατίϑεται. οὐ δύναται δὲ 
τὸ αὐτὸ πρὸς ἑαυτῷ λαμβανόμενον ἐνεργεῖν ἅμα καὶ διατίϑεσθϑαι, 
οὐδὲ υἱὸς εἶναι καὶ πατήρ. καὶ ἄλλος τὸ αἴτιον τοῦ ὑπ᾽ αὐτοῦ γινο- 
μένου προχρονεῖ κατὰ τὴν οὐσίαν, ὡς ἡ μάχαιρα τῆς τομῆς. οὐ 
δύναται δὲ τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ προχρονεῖν τῇ ὕλῃ, καϑὸ οἵ- 
τιόν ἐστιν, ἅμα καὶ ὑστερεῖν καὶ ὑστεροχρονεῖν, καϑὸ τῆς αἰτίας 
ἐστὶν ἔργον. διαφέρει τε τὸ εἶναι τοῦ γίνεσϑαι: οὕτως καὶ αἴτιον 
μὲν τοῦ γινομένου, “πατὴρ δὲ υἱοῦ. οὐχ ἐνδέχεται γὰρ τὸ αὐτὸ κατὰ 
τὸ αὐτὸ καὶ εἶναι ἅμα καὶ γίνεσθαι. οὐϑὲν οὖν ἐστιν ξαυτοῦ αἴτιον. 

᾿λλήλων οὐχ ἔστι τὰ αἴτια, ἀλλήλοις δὲ αἴτια. ἡ γὰρ σπληνιχκὴ 
διάϑεσις προὐποκειμένη οὐ πυρετοῦ αἴτιος, ἀλλὰ τοῦ γίνεσϑαι τὸν 
πυρετόν᾽ καὶ ὁ πυρετὸς προὐποκείμενος οὐ σπληγύς, ἀλλὰ τοῦ αὐξε- 
σϑαι τὴν διάϑεσιν. οὕτως καὶ αἱ ἀρεταὶ ἀλλήλαις αἴτιαι τοῦ μὴ 
χωρίζεσϑαι διὰ τὴν ἀνταχολουϑίαν, καὶ οἱ ἐπὶ τῆς ψαλίδος λίϑοι 
ἀλλήλοις εἰσὶν αἴτιοι τοῦ μένειν κατηγορήματος, ἀλλήλων δὲ οὐχ 
εἰσὶν αἴτιοι, καὶ ὁ διδάσκαλος δὲ καὶ ὁ μανϑάνων ἀλλήλοις εἰσὶν 
αἴτιοι τοῦ προκόπτειν χατηγορήματος. λέγεται δὲ ἀλλήλοις αἴτια 
ποτὲ μὲν τῶν αὐτῶν, os ὁ ἔμπορος καὶ ὁ κάπηλος ἀλλήλοις εἰσὶν 
αἴτιοι τοῦ κερδαίνειν, ποτὲ δὲ ἄλλου καὶ ἄλλου, καϑάπερ ἡ μάχαιρα 
καὶ ἡ σάρξ᾽ ἢ μὲν γὰρ τῇ σαρκὶ τοῦ τέμνεσϑαι, ἡ σὰρξ δὲ τῇ μαχαίρᾳ 
τοῦ τέμνειν. 

To »ὀφϑαλμὸν ἀντὶ ὀφϑαλμοῦς χαὶ »Ὁ υχὴν ἀντὶ ψυχῆςς. 

Ὁ μὲν γὰρ πλήξ ας τινὰ ϑανασίμως αἴτιός ἐστιν. αὐτῷ τοῦ ϑανά- 
Tov ἢ τοῦ γίνεσϑαι τὸν ϑάνατον, ἀντιπληγεὶς δὲ ὑπ᾽ αὐτοῦ ϑανα- 
σίμως ἔσχεν αὐτὸν ἀνταίτιον, οὐ καϑὸ ἐγένετο αὐτῷ αἴτιος, za 
ἕτερον δέ. αἴτιος μὲν γὰρ αὐτῷ ϑανάτου ἐγένετο, οὐχ ὃ ϑάνατος δὲ 
τούτῳ πάλιν τὴν ϑανασίμην ἀντεπέϑηκεν πληγήν, ἀλλ᾽ αὐτὸς ὁ TO@- 
ϑείς, ὥστ᾽ ἄλλου μὲν αὐτὸς γέγονεν αἴτιος, ἄλλον δὲ ἔσχεν αἴτιον. 
καὶ ὁ ἀδικήσας ἄλλῳ μὲν αἴτιος καϑίσταται τοῦ ἀδιχηϑέντος, ὁ δὲ 


13—24 Chrysipp Fr. phys. 349 Arnim 17 vgl. Strom. II 45, 1 25 vgl. 
Ley. 24, 20 (Matth. 5, 38). 18 


9 [ἄμα χαὶ ὑστερεῖν) Schw 10 γίνεσθαι Wi γενέσϑαι L 16 τοῦ Sy 
τῶι 1, 22 nach αἴτιοι τοῦ sind die Worte προχόπτειν χατηγορήματος (Z. 20) 
bis αἴτιοι τοῦ (Z. 22) wiederholt LI 25 vielleicht Randglosse zu S. 100, 1 
27 τοῦ Bywater, Journ. of Philol. 4 (1872) S. 217 τὸ L 29 ἐγένετο von Wedel 
γίνεται L 32 ἄλλῳ St ἄλλου, μὲν «ὦ vor ἄλλου Wi τοῦ ἀδιχηϑέντος (ὴ 
aus € corr. L!)] τῷ ἀδικηϑέντι ςἀδικήματος) von Wedel 


> x x 
ENTEL TO 95 


30,1 


ou 


10 


15 


20 


100 Clemens. 


ἀντιτιμω ρεῖσϑαι κελεύων νόμος οὐκ ἀδικήματος, ἀλλὰ τῷ μὲν ἐχδι- 334 


κίας, τῷ δὲ παιδείας. ὥστε οὐκ ἀλλήλων τὰ αἴτια ὡς αἴτια, ἀ(λλή- 
λοις) δέ ἐστιν αἴτια. 

Ἔτι ξητεῖται εἰ πολλὰ κατὰ σύνοδον ἑνὸς αἴτια γίνεται (αἴτια) 
πολλά. οἱ γὰρ ἄνϑρωποι (οἷ) συνελϑόντες αἴτιοί εἰσι τοῦ καϑέλκε- 
σϑαι τὴν ναῦν" (ἀλλ᾽ οὐχ ἕχαστος κατ᾽ ἰδίαν αἴτιος.) ἀλλὰ σὺν τοῖς 
ἄλλοις, εἰ μή τι καὶ τὸ συναίτιον αἴτιον. ἄλλοι δέ φασιν, εἰ πολλὰ! 
αἴτια, κατ᾽ ἰδίαν ἕχαστον ἑνὸς αἴτιον γίνεται. τοῦ γοῦν εὐδαιμονεῖν 
ἑνὸς ὄντος αἴτιαι τυγχάνουσιν ei ἀρεταὶ πολλαὶ οὖσαι, καὶ τοῦ ϑερ- 
μαίν εσϑαι καὶ τοῦ ἀλγεῖν ὁμοίως πολλὰ τὰ αἴτια. μή τι οὖν αἱ πολλαὶ 
ἀρεταὶ μία ἐστὶ κατὰ δύναμιν καὶ τὰ ϑερμαίνοντα καὶ τὰ ἀλγύνοντα. 
χαὶ τὸ πλῆϑος δὲ τῶν ἀρετῶν κατὰ γένος ἕν τυγχάνον ἑνὸς αἴτιον 
γίνεται τοῦ εὐδαιμονεῖν. τῷ ὄντι δὲ προκαταρκτικὰ μὲν αἴτια ἑνὸς 
γίνεται πλείονα κατὰ γένος καὶ κατ᾽ εἶδος, καὶ κατὰ γένος μὲν τοῦ 
vooelv ὁπωσοῦν, οἷον ψῦξις, ἐγκαῦσις, κόπος, ἀπεψία, μέϑη, κατ ᾿ εἶδος 
δὲ τοῦ πυρετοῦ. τὰ δὲ συνεχτικὰ αἴτια κατὰ γένος. μόνον, οὐχέτι δὲ 
καὶ κατ᾽ εἶδος. τοῦ γὰρ εὐωδιάζεσϑαι χατὰ γένος ἑνὸς ὄντος πολλὰ 
τὰ αἴτια κατ᾽ εἶδος), οἷον λιβανωτός, ῥόδον, κρόκος, «στύραξ, σμύρνα, 
μύρον" τὸ γὰρ ῥόδον οὐκ ἂν οὕτως εὐῶδες εἴη ὡς ἡ σμύρνα. 

10 δὲ αὐτὸ τῶν ἐναντίων αἴτιον γίνεται, ποτὲ μὲν παρὰ τὸ 
μέγεϑος τοῦ αἰτίου καὶ τὴν δύναμιν, ποτὲ de παρὰ τὴν ἐπιτηδειότητα 
τοῦ πάσχοντος. παρὰ μὲν τὴ» ποιὰν δύναμιν" ἡ αὐτὴ χορδὴ παρὰ 
τὴν ἐπίτασιν ἢ τὴν ἄνεσιν ὀξὺν ἢ βαρὺν ἀποδίδωσι τὸν φϑόγγον. 
παρὰ δὲ τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν πασχόντων" τὸ μέλι γλυχάζει μὲν 


4—19 Chrysipp Fr. phys. 348 Arnim 4—8 vgl. Strom. I 97, 1 ὡς δὲ οἱ 
πολλοὶ ἄνϑρωποι οἵ καϑέλχοντες τὴν ναῦν οὐ πολλὰ αἴτια λέγοιντ᾽ ἄν, ἀλλ᾽ 2x 
πολλῶν αἴτιον ἕν (οὐκ ἔστι γὰρ αἴτιος ἕχαστος τοῦ καϑέλχεσϑαι τὴν ναῦν, ἀλλὰ 
σὺν τοῖς ἄλλοις), οὕτω zul ἣἡ φιλοσοφία... συλλαμβάνεται, οὐκ αἰτία οὖσα... 
σὺν δὲ τοῖς ἄλλοις αἰτία χαὶ συνεργός. τάχα δὲ καὶ τὸ συναίτιον αἴτιον. 
8--18 vgl. Strom. I 97, 2—4 20—8. 101, 3 Chrysipp Fr. phys. 350 Arnim 
241 vgl. Heraklit u. Demokrit (Diels, Vorsokr. S. 390, 34 f) bei Sext. Emp. 
Pyrrh. Hyp. II 63; 1 213; außerdem ebenda Ἵ 101. 211 u. ὅ. 


2 f ἀιςλλήλοις) Bywater ἃ L 4 γίνεται (αἴτια) (vgl. Strom. I) St γίνεται" 


καὶ τινὲς μὲν λέγουσιν ὕτι γίνεται") von Armim 5 πολλά" οἱ] πολλοὶ von 
Arnim (wie St, Obs. erit. p. 483) (οἷ St συνελθϑόνζξες (wie St ἃ. ἃ. Ο.) L συν- 
ελόντες Vi συνέλκοντες Sy 6 (ἀλλ οὐχ ἕκαστος zur ἰδίαν αἴτιος,) St (οὐχ 
DE | ao a Pl \ . m ‚ , 3 
αὐτὸς ἕκαστος αἴτιος ὧν, von Arnim 7 μή] δή von Arnim; aber vgl. Strom. 1 
11 χαὶ! (ὁμοίως ἕν) Heyse ἀλγύνοντα von Amim dAyoovrelL 15 ἔγχαυ- 
σις (vel. [Dioscorid.] Περὶ ἰοβόλων Il p. 52 ed. Sprengel u. [Galen] ὕροι 155 XIX 
p. 392 ed. Kühn) Wi ἔχλυσις L κόπος corr. aus χόπως L! 18 [zar’ εἶδος] 


von Wedel 19 μύρον (οὐχέτι δὲ κατ᾽ εἶδος, von Wedel «τοῦ δὲ εὐωδιάζεσϑαι τοῦ 
χατ᾽ εἶδος οὐκέτι πολλά") von Arnim οὐχ] οὐχγῳκ 1} 22 ποιὰν) ποσὴν ὃ von Arnim 


91,1 


933P 2 


φι 


82, 


1 


Stromata VIII. Cap. IX. 31, 1-33, 6. 101 


τοὺς ὑγιαίνοντας, πικράζει δὲ τοὺς πυρέσσοντας, καὶ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς 
οἶνος τοὺς μὲν εἰς ὀργήν, τοὺς δὲ εἰς διάχυσιν ἄγει, καὶ ὁ αὐτὸς ἥλιος 
τήχει μὲν τὸν κηρόν, ξηραίνει δὲ τὸν πηλόν. 

Τῶν οὖν αἰτίων τὰ μέν ἐστι πρόδηλα, τὰ [δὲ] ἐπιλογισμῷ λαμ- 
βανόμενα, τὰ δὲ ἄδηλα, τὰ [δὲ] ἀναλογισμῷ. καὶ τῶν ἀδήλων τὰ μὲν 
πρὸς καιρὸν ἄδηλα, (τὰ) χατὰ μέν τινα χαιρὸν ἀποχεχρυμμένα, κατὰ 
δέ τινα πάλιν ἔχδηλα βλεπόμενα, τὰ δὲ φύσει ἄδηλα, τὰ κατὰ μηδένα 
καιρὸν πρόδηλα γενέσϑαι δυνάμενα. καὶ τῶν μὲν φύσει τὰ μέν κατα- 
ληπτά, ἅπερ οὐκ ἄδηλά τινες ἐκάλουν διὰ σημείων ἀναλογιστικῶς 
10 λαμβανόμενα, καϑάπερ ἡ συμμετρία τῶν λόγῳ ϑεωρητῶν πόρων, τὰ 
δὲ ἀκατάληπτα, τὰ κατὰ μηδένα τρόπον ὑπὸ κατάληινμιν πεσεῖν δυνά- 
μενα, ἃ δὴ καὶ ἄδηλα ἐν τῷ καϑάπαξ λέγεται. 

Καὶ τὰ μὲν προχαταρχτικά, τὰ δὲ συνεχτικά, τὰ δὲ συναίτια, τὰ 
δὲ συνεργά. καὶ τὰ μὲν τοῦ κατὰ φύσιν, τὰ δὲ τοῦ παρὰ φύσιν, τὰ 
15 δὲ νόσου, καὶ κατὰ τὸ ὑποβεβηκὸς τὰ μὲν παϑῶν, τὰ δὲ τοῦ μεγέ- 
ϑους αὐτῶν, τὰ δὲ χρόνων καὶ καιρῶν. 

Τῶν μὲν οὖν προχαταρχτικῶν αἰρομένων μένει τὸ ἀποτέλεσμα, 
συνεχτικὸν δέ ἐστιν αἴτιον, οὐ παρόντος μένει τὸ ἀποτέλεσμα zei 


αἰρομένου αἴρεται. τὸ δὲ συνεχτικὺὸν συνωνύμως καὶ αὐτοτελὲς | χα- 2 


20 λοῦσιν, ἐπειδὴ αὐτάρχως δι᾿ αὐτοῦ ποιητικόν ἐστι τοῦ ἀποτελέσματος. 
εἰ δὲ τὸ (αὐτοτελὲς» αἴτιον αὐτοτελοῦς ἐνεργείας ἐστὶ δηλωτικόν, τὸ 
συνεργὸν ὑπηρεσίαν σημαίνει καὶ τὴν σὺν ἑτέρῳ λειτουργίαν. εἰ μὲν οὖν 

μηδὲν παρέχεται, οὐδὲ συνεργὸν λεχϑήσεται, εἰ δὲ παρέχεται, τούτου 
πάντως γίνεται αἴτιον οὐ καὶ παρέχεται, τουτέστιν τοῦ δι᾿ αὐτοῦ 


25 γινομένου. ἔστιν οὖν συνεργὸν οὗ παρόντος ἐγίνετο τὸ ἀποτέλεσμα, 


προδήλῳ μὲν οὖν παρόντος (προδήλου), ἀδήλῳ δὲ ἀδήλου. καὶ τὸ 
συναίτιον δὲ ἐκ τοῦ γένους ἐστὶ τῶν αἰτίων, καϑάπερ ὁ συστρατιώτης 


1{ vgl. Philo De somn. II 164—168 (I p. 680 f M) 2f vgl. Sext. Emp. 
Adv. Math. IX 247; VIII 192. 194; IX 250; Verg. Ecl. 8809 4-12 vgl. Sext. 
Emp. Adv. Math. VIII 144—148; Pyrrh. Hyp. II 97f; [Galen] 800: 161#f XIX 
p: 394 ed. Kühn 10 vgl. Pyrrh. Hyp. II 98. 140 13—S. 102, 12 Chrysipp 
Fr. phys. 351 Arnim; vgl. Sext. Emp. Pyrrh. Hyp. ΠῚ 15; [Galen] Hist. phil. 19 
(= Diels, Doxogr. p. 611, 8); [Galen] ὅροι 154 ff XIX p. 392 ed. Kühn; [Dioscorides] 
Περὶ ἰοβόλων 11 p. 52 ed. Sprengel 13f vgl. S. 95, 27 f 


4 ᾧ [δὲ] St ὅ [τὰ δὲ ἀναλογισμῷ)] von Wedel 6 (τὰ Wi 10 λόγῳ 
Po λόγων 11 12 λέγεται Po λέγεσϑαι 1 15 ὑποβεβηκὸς Sy ὑπεβηχὸς L 
ῷ ὑτοῦ L Ο1 εἰ δὲ τὸ αἴ! ‚m ἫΝ νον ) soriav 
20 αὐτοῦ 2 εἰ δὲ TO αἴτιον αὐτοτελοῦς. . . σημαῖνον . . . λειτουργίαν 
(οὐχ ἔστιν αἴτιον) von Wedel (es soll aber gerade bewiesen werden, daß auch das 
συνεργόν ein αἴτιον ist) 21 (αὐτοτελὲς) St u. Schw 24 δι᾿ αὐτὸ von Arnim 

25 συνεργὸν) αἴτιον von Wedel (falsch) 26 προδήλως — ἀδήλως Po, von 
Arnim [παρόντος] Po «προδήλου Po 


1 


10 


102 Clemens. 


στρατιώτης καὶ ὃ συνέφηβος ἔφηβος. τὸ μὲν οὖν συνεργὸν αἴτιον 7 
τῷ συνεχτιχῷ πρὸς τὴν ἐπίτασιν βοηϑεῖ τοῦ ὑπ᾽ αὐτοῦ γινομένου, 
τὸ δὲ συναίτιον οὐκ ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἐστιν ἐννοίας" δύναται γὰρ συν- 
αἰτιον ὑπάρχειν, κἂν μὴ συνεχτιχὸν αἴτιον 1) τι. νοεῖται γὰρ σὺν 
ἑτέρῳ τὸ συναίτιον οὐδ᾽ αὐτῷ δυναμένῳ κατ᾽ ἰδίαν ποιῆσαι τὸ ἀπο- 
τέλεσμα, αἴτιον ὃν σὺν αἰτίῳ. διαφέρει δὲ τοῦ συναιτίου τὸ συνεργὸν 
ἐν τῷ τὸ μὲν συναίτιον {μεϑ᾽ ἑτέρου) κατ᾽ ἰδίαν um ποιοῦντος τὸ 
ἀποτέλεσμα παρέχειν, τὸ δὲ συνεργὸν [ἐν τῷ] κατ᾽ ἰδίαν μὴ ποιεῖν, 
ἑτέρῳ δὲ προσερχόμενον τῷ κατ᾽ ἰδίαν ποιοῦντι συνεργεῖζν) αὐτῷ 
πρὸς τὸ σφοδρότερον γίνεσϑαι τὸ ἀποτέλεσμα. μάλιστα δὲ τὸ ἐκ 
προχαταρχτικοῦ συνεργὸν γεγονέναι (πρὸς τὸ συνεργὸν) τὴν τοῦ 
αἰτίου διατείνειν δύναμιν παρίστησιν. 


1—12 vgl. Strom. I 99, 2 


5 αὐτῷ Hervet αὖ τῷ L 7 {μεϑ᾽ ἑτέρου) St {μεϑ᾽ ἑτέρου αἰτίου) von 
Amim 8 [ἐν τῷ] St 9 συνεργεῖν St συνεργεῖ Δ, ἰ[αὐτῷ) Heyse 10 σφο- 
δρότερον von Arnim σφοδρότατον L 11 {πρὸς τὸ συνεργὸν) St (ἐπὶ τοῦτο) von 
Arnim 12 Subseriptio: αἱ τῶν ζητήσεων ἔφοδοι καὶ ἀρχαὶ περὶ ταῦτα καὶ ἐν 
τούτοις L vgl. 8. 90, τῇ 


EK T2N 
OEOAOTOY ΚΑΙ ΤῊΣ ANATOAIKHZ 
ΚΑΛΟΥΜΈΝΗΣ AIAASKAAIAS 


KATA ΤΟΥΣ OYAAENTINOY XPONOY2 
EIITTOMAI 


ai 


10 


ΕΚ ΤῸΝ 
ΘΕΟΔΟΤΟΥ ΚΑΙ ΤῊΣ ΔΝΑΤΌΛΙΚΗΣ KAAOY- 
ΜΕΝΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 


ΚΑΤᾺ ΤΟΥΣ OYAAENTINOY ΧΡΟΝΟΥΣ ἘΠΙΤΟΜΑΙ 


»Πάτερ,« φησί, »παρατίϑεμαί σοι εἰς χεῖρας τὸ πνεῦμά μους. ὃ 
προέβαλε, φησί, σαρχίον τῷ Λόγῳ ἡ Σοφία, τὸ πνευματικὸν σπέρμα, 
τοῦτο στολισάμενος κατῆλϑεν ὁ Σωτήρ. ὅϑεν ἐν τῷ πάϑει τὴν 
Σοφίαν παρατίϑεται τῷ πατρί, ἵνα αὐτὴν ἀπολάβῃ παρὰ τοῦ πατρὸς 
χαὶ μὴ κατασχεϑῇ ἐνταῦϑα ὑπὸ τῶν στερίσκειν δυναμένων" οὕτως πᾶν 
πνευματικὸν σπέρμα, τοὺς ἐχλεκτούς, | διὰ τῆς προειρημένης φωνῆς 
παρατίϑεται. 

Τὸ ἐκλεκτὸν σπέρμα φαμὲν καὶ σπινϑῆρα ζωπυρούμενον ὑπὸ 
τοῦ Aoyov καὶ κόρην ὀφϑαλμοῦ καὶ κόχχον | σινάπεως καὶ ζύμην. τὰ 
δόξαντα καταδιηρῆσϑαι γένη ἕνοποιοῦσαζ») εἰς πίστιν». οἱ δ᾽ ἀπὸ 
Οὐαλεντίνου πλασϑέντος φασὶ τοῦ ψυχικοῦ σώματος τῇ ἐκλεχτῇ φυχῇ 


9. zu Theodotos vgl. Theodor. Haer. fab. 1 8 (wohl aus Clem.); Zahn, Forsch. ΠῚ 
. 123 #f u. Harnack, Gesch. ἃ. altchr. Lit. IS. 181 2f zu ἀνατολιχὴ διδασκαλία 
2% Hippolyt Philos. VI 35 p. 286, 12f; Tertull. Adv. Valent. 11 5 Luk. 23, 46 
(eine andere Erklärung derselben Stelle Exc. 62,3) δ vgl. Iren. 17,2 τὸ ἀπὸ 
τῆς ᾿Αχαμὼϑ' σπέρμα πνευματικόν 6 vgl. Hippolyt a. a. O. πνευματικὸν ἣν τὸ 
σῶμα τοῦ σωτῆρος 8 zur Gleichsetzung von Σοφία mit dem πνευματικὸν 
σπέρμα vgl. S. 115, 15f u. Hippolyt Philos. VI 34 p. En 30 χαλεῖται N 
σοφία πνεῦμα vgl. Joh. 10, 17 9. zaraoy. vgl. Exc. 22, 7 10 die &xAexroi 
— ἐχκχλησία) sind πνευματικὸν oder διαφέρον σπέρμα vgl. S. 115, 168 u. Iren. I 
5, 6 (τὸ σπέρμα τῆς Σοφίας --- ἐκκλησία) 12 zu ἐχλεχτὸν on. vgl. I Petr. 2,9 
(= Jes. 43, 20) zu σπινϑ. ζωπ. vgl. Jes. 42, 3 13 zu χορ. ὀφϑ. vgl. Deut. 
32, 10 u. ö. zu χόχκον σιν. vgl. Matth. 13,31 zu ζύμην vgl. Matth. 13, 33 
eine andere Ausdeutung der ζύμη s. Iren. 1 8, 3 14 vgl. Ephes. 4, 13 15f vgl. 
Gen. 2, 21 


4 χρόνους) x L 9. στερίσκειν δυναμένων) ἀριστερῶν δυνάμεων Bernays 
bei Bunsen, Anal. Antenic. I p. 201 ἀστρικῶν δυνάμεων Usener bei Ruben (Ausg. 
der Exc. vg]. Einl. zu Bd. I p. LXXV) 12 ζωπυρούμενον Bernays ζωοποι- 
obuevov L 14 ἑνοποιοῦσα ») Bunsen 


966 P 


967 P 


106 Clemens. 


0007 ἐν ὕπνῳ ἐντεϑῆναι ὑπὸ τοῦ Λόγου σπέρμα. ἀρρενιχόν, ὅπερ 
ἐστὶν ἀπόρροια τοῦ ἀγγελικοῦ, ἵνα μὴ ὑστέρημα ἢ. καὶ τοῦτο ἐζύ- 
umoev, τὰ δόξαντα καταδιῃρῆσϑαι ἑγοποιοῦν, τὴν ψυχὴν καὶ τὴν 
σάρκα, ἃ χαὶ ἐν μερισμῷ ὑπὸ τῆς Σοφίας προηνέχϑη᾽ ὕπνος δὲ [ἢν] 
5 Adau ἦν λήϑη τῆς ψυχῆς, 9 συνεῖχε μὴ διαλυϑῆναι τὸ σπέρμα τὸ πνευ- 
ματικόν, ὕπερ ἐνέϑηκεν τῇ ψυχῇ ὁ Σωτήρ. "τὸ ὅπέρμα (ὁ᾽ ) ἀπόρροια 
nv τοῦ ἄρρενος καὶ ἀγγελικοῦ. διὰ τοῦτο λέγει ὃ Σωτήρ᾽ »σώζου σὺ 
καὶ ὴ ψυχή σου.« ἐλϑὼν οὖν ὁ Σωτὴρ τὴν ψυχὴν ἐξύπνισεν, ἐξῆψεν 
ὁὲ τὸν σπινϑῆρα" δύναμις γὰρ οἱ λόγοι τοῦ κυρίου. διὰ τοῦτο εἴρη- 
10 xev' »λαμψ ἅτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσϑεν τῶν ἀνϑρώπων.ς καὶ μετὰ 
τὴν ἀνάστασιν ἐμφυσῶν τὸ πνεῦμα τοῖς ἀποστόλοις τὸν μὲν χοῦν, καϑά- 
περ τέφραν, ἀπεφύσα καὶ ἐχώριζεν, ἐξῆπτε δὲ τὸν σπινϑῆρα καὶ ἐξωπύρει. 
Ὁ κύριος διὰ πολλὴν ταπεινοφροσύνην οὐχ οὑς ἄγγελος ὥφϑη, 
ἀλλ᾽ οἧς ἄν ὕρώπος, καὶ ὅτε ἐν δόξῃ ὥφϑη τοῖς ἀποστόλοις ἐπὶ τοῦ 
ὄρους, οὐ δι᾽ ἑαυτὸν ἑποίησεν δεικνὺς ἑαυτόν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐκκλη- 
σίαν, ἥτις ἐστὶ »τὸ γένος τὸ ἐκλεχτόνςε, ἵνα μάϑῃ τὴν προκοπὴν αὐ- 
τοῦ μετὰ τὴν ἐκ τῆς σαρχὸς ἔξοδον. αὐτὸς γὰρ καὶ ἄνω φῶς ὴν καὶ 
ἐστὶ τὸ ἐπιφανὲν ἐν σαρκὶ καὶ τὸ ἐνταῦϑα ὀφϑὲν οὐχ ὕστερον τοῦ 
avo, οὐδὲ διεχέχοπτο j ἄνωϑεν μετέστη δεῦρο, τόπον ἐκ τόπου 
20 ἀμεῖβον, oc τὸν μὲν ἐπιλαβεῖν, τὸν δὲ ἀπολιπεῖν" ἀλλ᾽ ἡν τὸ πάντῃ 
ὃν χαὶ παρὰ τῷ πατρὶ κἀνταῦϑα" δύναμις γὰρ ἢν τοῦ πατρός. ἄλλως 
τε ἐχρῆν κἀχεῖνον πληρωϑῆναι τὸν λόγον τοῦ σωτῆρος, ὃν εἶπεν" 
»εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἱ οὐ μὴ γεύσονται ϑανάτου, ἕως 
ἂν ἴδωσι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνϑρώπου ἐν δόξῃ.« εἶδον ovv καὶ ἐκοιμήϑη- 
95 σαν ὃ TE Πέτρος καὶ Ἰάκωβος zal Ἰωάννης. 
Πῶς οὖν τὴν μὲν ὄψιν τὴν φωτεινὴν ἰδόντες οὐχ ἐξεπλάγησαν, 
τὴν δὲ φωνὴν ἀκούσαντες ἔπεσον ἐπὶ γῆν; ὅτι ὦτα τυγχάνει ἀπιστό- 
1f zu ἀρρενιχύν --- ἀγγελικόν vgl. S. 113, 21 7f vgl. Gen. 19, 17 (Luk. 
17, 28—33); Hilgenfeld, Nov. Test. extra can. IV* S. 44. 47; Resch, Agrapha? 
Nr. 141 8. 180f; Ropes, Sprüche Jesu S. 122 ff 8. vet 5. 106,12 9 vgl. Luk. 
4, 32 10 Matth. 5, 16 101 vgl. Joh. 20, 22 14f vgl. Matth. 17, 1-8; 
Mark. 9, 2—8; Luk. 9, 23—36 16 I Petr. 2, 9 (= Jes. 43, 20) 18 vgl. 
I Tim. 3, 16 19—21 vgl. 8.5, 25—6,1 οὐ γὰρ ἐξίσταταί ποτε τῆς αὑτοῦ περιω- 
πῆς ὃ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ, οὐ μεριξόμενος, οὐκ ἀποτεμνόμενος, οὐ μεταβαίνων ἐχ τό- 
που εἰς τόπον, πάντῃ δὲ ὧν πάντοτε καὶ μηδαμῇ περιεχόμενος. 91 vgl. 8.7, 22; 
8,10 987 vgl. Matth. 16, 28; Mark. 9, 1; Luk. 9,217 97: vgl. Herodot 1,5; 
Heraklit Fr. 15 Byw. (Diels, Vorsokr. 8. 65 Nr. 17); A. Otto, Sprichw. ἃ. Röm. S. 251 


μ᾿ 
σι 


4 [ἢ»] Schw 5 ἦν Schw ἡ L ἣ Bernays ἣν L τὸ σπέρμα Usener 
ὥσπερ 1, ἕωσπερ Bernays 6 ὅπερ) σπέρμα Benays (6’)St 9 γὰρ {πυρὸς" 


vgl. Jerem. 23, 29) Bernays, Ruben 12 ἐζωπύρει Bernays ἐζωποίει L 15 etwa 
ϑάμβος αὐτοῖς) ἐποίησεν St 17 ἐκ ἅν. ἃ. Z. 11 18 (z&tw) ἔστι Bernays 

δ᾽ οὐχ Usener 19 διεχέχοπτο (vgl. οὐ μεριζόμενος 8.5, 20) ἢ] διεκκύπτον [ἡ] 
Bernays viell. διεχχύπτων --- ἀμείβων Ruben 90 τὸ] ταὐτὸ Usener 


τῷ 


τῷ 


τῷ 


10 


15 


20 


Excerpta ex Theodoto 2, 2—6, 4. 107 


> - \ c \ LE x - u > Au ΒΞ «ς vr 
teoa ὀφϑαλμῶν καὶ ἡ παρὰ δοξαν φωνὴ μᾶλλον ἔχπλήσσει. ὁ δὲ 


> , ς x - - 2 ‚ 2 > 0.9, c ον > 
Ioavvns ὁ Bartıorng τῆς φωνῆς axovoas οὐκ | Eyoßndn, ὡς av Ev | 


πνεύματι ἀκούσας συνήϑει τῆς τοιαύτης φωνῆς" χαϑὸ δὲ ἄνϑρωπός 
τίς ἐστι μόνον, ἀκούσας κατεπλάγη" διὸ καὶ λέγει αὐτοῖς ὁ σωτήρ᾽ 
»μηδενὶ εἴπητε ὃ εἴδετει. χαίτοι οὐδὲ σαρκικοῖς ὀφθαλμοῖς τὸ φῶς 
ἑωράκεισαν (οὐδὲν γὰρ συγγενὲς καὶ οἰχεῖον ἐκείνῳ τῷ φωτὶ καὶ τῇδε 
τῇ σαρκί), ἀλλ᾽ ὡς ἡ δύναμις καὶ ἡ βούλησις τοῦ σωτῆρος ἐνεδουνά- 
μῶσεν τὴν σάρκα εἰς τὸ ϑεάσασϑαι᾽ ἄλλως τε καὶ ὃ ἡ ψυχὴ εἶδεν, 
μετέδωκεν κοινωνούσῃ τῇ σαρκὶ (διὰ To) osvunenkiydau αὐτῇ. τὸ δὲ 
» μηδενὶ εἴπητες, ἵνα un ὁ ἐστιν ὃ κύριος νοήσαντες, ἀπόσχωνται τοῦ 
ἐπιβάλλειν τῷ κυρίῳ τὰς χεῖρας καὶ are) ὴς ἡ οἰκονομία γένηται χαὶ 
ὃ ϑάνατος ἀπόσχηται. τοῦ κυρίου, ὡς μάτην πειράζων ἐπὶ ἀνηνύτῳ. 
καὶ ἔτι ἡ μὲν ἐν τῷ ὄρει φωνὴ τοῖς Ἴδη συνιεῖσιν ἐκλεκτοῖς ἐγένετο, 
διὸ καὶ ἐθαύμασαν μαρτυρουμένου τοῦ πιστευομένου, ἡ δὲ ἐπὶ τῷ 
ποταμῷ τοῖς μέλλουσι πιστεύειν. διὸ καὶ ἡμελήϑη ἡ φωνὴ αὐτοῖς 
προκατεχομένοις ἐπὶ τῇ τῶν νομοδιδασκάλων ἀγωγῇ: 

To »ἐν ἀρχῇ ἣν ὁ λύγος καὶ ὁ λόγος ἢν πρὸς τὸν ϑεὸν καὶ ϑεὸς 
ἣν ὃ λόγος« οἱ ἀπὸ Οὐαλεντίνου οὕτως ἐχδέχονται. ἀρχὴν μὲν γὰρ 
τὸν Μονογενῆ λέγουσιν, ὃν καὶ ϑεὸν προσαγορεύεσϑαι, ὡς καὶ ἐν 
τοῖς ἑξῆς ἄντιχρυς ϑεὸν αὐτὸν δηλοῖ λέγων" »ὁὃ μονογενὴς ϑεὸς ὁ 
ὧν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός, ἐχεῖνος ἐξηγήσατο.« τῷ δὲ λόγῳ 
τῷ ἐν τῇ ἀρχῇ, τοῦτ᾽ ἐστὶν ἐν τῷ Μονογενεῖ, ἐν τῷ No καὶ τῇ 
᾿Αληϑείᾳ, μηνύει τὸν Χριστόν, τὸν Λόγον zei τὴν Zen‘ ὅϑεν 
εἰκότως καὶ αὐτὸν ϑεὸν λέγει τὸν ἐν τῷ ϑεῷ τῷ No ὄντα. »ὃ γέ- 
γονεν ἐν αὐτῷ« τῷ λόγῳ, »ζωὴ ἦν«, ἡ σύζυγος" διὸ καί φησιν ὁ κύ- 
ρίος" »ἐγώ εἰμι ἡ ζωή.« 


1f vgl. Matth. 3, 17; Mark. 1,11; Luk. 3, 22 5. 10 Matth. 17, 9; Mark. 9, 9 
10f vgl. Matth. 26,50 14 vgl.zuZ.1f 17f.21f Joh. 1,1; zur gnostischen 
Exegese des Joh.-Ev. vgl. Iren. I S, 5 20 £ Joh. 1, 18 21—24 zu den Ema- 
nationen vgl. Hippolyt Philos. VI 31 p. 276, 28 (Χριστὸς u. Πνεῦμα ἅγιον aus 
Νοῦς u. ᾿Αλήϑεια); Iren. 12,5 (Χριστὸς u. Ilv. @y. aus Movoyerng); IL 11, 1 
(Aöyog aus ΪΜΨονογενής, der = ‘Adexn); 11 13, 8 (Aöyos u. Ζωή aus Νοῦς); ebenso 
Hippolyt VI 29 p. 272, 60; Orig. Joh.-Comm. II 24. Bei Clem. erscheint alles 
combiniert: Αριστός = Μόγος u. Ζωή aus Ἀρχή = Movoyerig — Νοῦς (u. λή- 
ϑεια). ΙΜΠονογενής --- Noög auch Iren. 11,1; 2,1 24f vgl. Joh. 1,3 25 vol. 
Orig. Joh.-Comm. 11 24 p. 81,4 Preuschen ἣ zart αὐτοὺς σύζυγος τοῦ λόγου ζωή. 
Iren. 1 8, 5 »δ' γέγονεν ἐν αὐτῷ«, φησί, »ζωή ἐστιν « ἐνθάδε χαὶ συζυγίαν ἐμή- 
γυσε. 26 Joh. 11, 25; 14; 6 


4 ἐστι, μόνον ἀχούσας Ruben χατεπλάγη α κα Ruben 5 ἴδετε L 
9 (διὰ co) Bunsen (vgl. z.B. Iren. 1 4. 1) 10 ὅίτι ἔστιν Usener tod Sy 
τοῖς L 91 ἢ τῷ δὲ λόγῳ τῷ St τὸν δὲ λόγον τὸν 1, 22 τοῦτ᾽ ἐστὶν Schw 


τοῦτον τὸν 1, 23 μηνύειν Ruben 


ὧι 


10 


108 ᾿ Clemens, 


: Ayvooros οὖν ὃ πατὴρ ὧν ἠϑέλησεν γνωσϑῆναι τοῖς αἰῶσι, καὶ 
διὰ τῆς ἐνθυμήσεως τῆς ἑαυτοῦ, ὡς ἂν ἑαυτὸν ἐγνωκώς, πνεῦμα 
γνώσεως οὔσης ἐν γνώσει προέβαλε τὸν διονογενῆ. γέγονεν οὖν καὶ 
ὃ ἀπὸ γνώσεος, τουτέστι τῆς πατρικῆς ἐνθυμήσεως, προελϑὼν γνῶσις, 
τουτέστιν ὁ υἱὸς, ὅτι »δι᾽ υἱοῦ ὃ πατὴρ ἐγνώσϑης. τὸ δὲ τῆς ἀγάπης 
πνεῦμα κέχραται τῷ τῆς γνώσεως, ος πατὴρ υἱῷ καὶ ἐνθύμησις ἀλη- 


ϑείᾳ, ἀπ᾽ ἀληϑείας προελϑὸν ὡς ἀπὸ ἐνθυμήσεως ἡ γνῶσις. καὶ ὁ. 


μὲν μείνας »μονογενὴς υἱὸς εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρὸς« τὴν ἐνθϑύ- 
μησιν διὰ τῆς γνώσεως ἐξηγεῖται τοῖς αἰῶσιν, ος ἂν καὶ ὑπὸ τοῦ 
χύόλπου αὐτοῦ προβληϑείς, ὃ δὲ ἐνταῦϑα ὀφϑεὶς οὐχέτι »μονογενήςε, 
ἀλλ᾽ »οὗὑς μονογενὴςς πρὸς τοῦ ἀποστόλου προσαγορεύεται, "δόξαν 
DS μονο ἱγενοῦςε, ὅτι εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὧν ἐν μὲν τῇ κτίσει »προωτό- 
toxöc« ἐστιν Ἰησοῦς, ἐν δὲ πληρώματι μονογενής" ὁ δὲ αὐτός ἐστι 
τοιοῦτος ὧν ἑκάστῳ τόπῳ οἷος χεχωρῆσϑαι δύναται. καὶ οὐδέποτε 
τοῦ μείναντος ὁ καταβὰς μερίζεται. φησὶ γὰρ ὁ ἀπόστολος" »ὃ γὰρ 
ἀναβὰς αὐτός ἐστι καὶ ὃ zaraßac.ı εἰχόνα δὲ τοῦ Μιονογενοῦς τὸν 
Δημιουργὸν λέγουσιν. διὸ καὶ λυτὰ τῆς εἰχόνος τὰ ἔργα, ὅϑεν καὶ ὁ 
κύριος εἰχόνα τῆς πνευματικῆς ἀναστάσεως ποιήσας τοὺς νεκροὺς οὺς 
ἤγειρεν, οὐκ ἀφϑάρτουςτὴνσάρχα, ἀλλ᾽ ds αὖϑις ἀποϑανουμένουςἤγειθρεν. 

Ἡμεῖς δὲ τὸν ἐν ταὐτότητι λόγον ϑεὸν ἐν ϑεῷ φαμεν, ὃς καὶ 
»εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρὸες εἶναι λέγεται, ἀδιάστατος, ἀμέριστος, 
εἷς ϑεός. »πάντα δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετος, κατὰ τὴν προσεχῆ ἐνέργειαν 
τοῦ ἐν ταὐτότητι λόγου, τά τε πνευματικὰ καὶ νοητὰ καὶ αἰσϑητά. 
»οὗτος τὸν κόλπον τοῦ πατρὸς ἐξηγή, σατος, ὃ σωτὴρ καὶ [Ἡσαΐας 
»χαὶ ἀνταποδώσω τὰ ἔργα αὐτῶν εἰς τὸν κόλπον αὐτῶνε, εἰς τὴν 
ἔννοιαν αὐτῶν τὴν ἐν τῇ ψυχῇ, ἀφ᾽ ἧς πρώτης ἐνεργεῖται) »πρωτό- 
τοχος πάσης κτίσεως. ὁ δὲ ἐν ταὐτότητι μονογενής, οὗ κατὰ δύνα- 
μιν ἀδιάστατον ὁ σωτὴρ ἐνεργεῖ, οὗτός ἐστι »τὸ φῶςς τῆς ἐχκλησίας 
τῆς πρότερον ἐν σχότῳ χαὶ ἐν ἀγνοίᾳ οὔσης. »καὶ ἡ σχοτία αὐτὸν 


5 vgl. Matth. 11, 27; Luk. 10, 22 7-- 9 vgl. Joh. 1, 18 117 06 1 

12 f vgl. πρωτότοχος πάσης χτίσεως Kol. 1, 15 14 f. 21 vgl. S. 106, 19 mit 
Anm. 15 f vgl. Ephes. 4, 10 16 f vgl. Iren. I 5, 1 τοῦτον (sc. τὸν δημιουρ- 
γὸν) . . τοῦ μονογενοῦς υἱοῦ (sc. εἰχόνα γενέσθαι); II 7,2 imaginem mihi dieitis 
emissam a mundi fabrieatore Unigeniti 17 vgl. viell. I Joh. 3, 8 21 vgl. 
Joh. 1, 18 22 Joh. 1, 3 24 vgl. Joh. 1, 18 25 Jes. 65, 7 26f Kol. 
1, 15 27 1 vgl. Exc. 19, 2 28 vgl. Joh. 1,4 997 Joh. 1,5; vgl. Iren. 18,5 


21 ὡς ἂν γνώσεως οὔσης, ἑαυτὸν ἐγνωκὼς πατέρα, ἐν γνώσει St ἃ γνώσει 
ἑνώσει Bernays  προελϑὸν Bunsen προελϑὼν 7 8 [εἰς] (vgl. Z. 24) Ruben; 
aber vgl. Job. 1, 18 u. Ζ. 21 14 [ὧν] St 17 λυτὰ Usener αὐτὰ 1, ἀργὰ Ber- 
nays 24 πατρός, (τὴν Evvorav,) Ruben ὁ σωτὴρ (zal) «ὦ nach ἐνεργεῖται 
tuben 24—26 [Ἡσαΐας --- ἐνεογεῖται) St als Randparallele 26 ὑφ᾽ Ruben 
28 φῶς “τῶν ἀνθρώπων" Ruben 


ἀεὶ 


969 P 


8,1 
2 


336 S 


3 


ΕΙ 


ut a A 


οι 


10 


20 


30 


Excerpta ex Theodoto 7, 1—10, 5. 109 


οὐ κατέλαβεν«, οἱ ἀποστατήσαντες, καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνϑρώπων οὐχ 
ἔγνωσαν αὐτόν, καὶ ὁ ϑάνατος οὐ χατέσχεν αὐτόν. 

H πίστις οὐ μία, ἀλλὰ διάφορος. ὁ γοῦν σωτήρ φησι »γενηϑήτοω 
σοῦ κατὰ τὴν πίστιν᾽'« ὅϑεν εἴρηται τοὺς μὲν τῆς κλήσεως ἀνϑρό- 
πους χατὰ τὴν παρουσίαν τοῦ ἀντιχρίστου πλανηϑήσεσθαι" ἀδύνατον 
δὲ τοὺς ἐκλεκτούς" διό φησι »καὶ εἰ δυνατόν, τοὺς ἐκλεκτούς uov.« 
πάλιν ὅταν λέγῃ »ἐξέλϑετε ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός μου-, τοῖς κλη- 
τοῖς λέγει. πάλιν τῷ ἐξ ἀποδημίας ἐλϑόντε χαὶ κατεδηδοκότι τὰ 
ὑπάρχοντα, ᾧ τὸν σιτευτὸν ἔϑυσεν μόσχον, τὴν χλῆσιν λέγει. καὶ 
ὅπου ὁ βασιλεὺς εἰς τὸ δεῖπνον τοῦ γάμου τοὺς ἐν ταῖς ὁδοῖς χέχλη- 
κεν. πᾶντες μὲν οὖν κέχληνται ἐπ᾽ ἴσης (βρέχει γὰρ ἐπὶ δικαίους 
καὶ ἀδίχους χαὶ τὸν or (ΟΡ ἐπιλάμπει πᾶσιν» ὦ), ἐχλ ἔγονται δὲ οἱ μᾶλλον 
πιστεύσαντες, πρὸς οὖς λέγει" »τὸν πατέρα μου οὐδεὶς ἑώρακεν εἰ μὴ 
ὁ υἱός "« καί: »ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου « καί, »πάτερ ἅγιε, 
ἁγίασον αὐτοὺς ev τῷ ὀνόματί σου.« 

AR οὐδὲ τὰ πνευματικὰ καὶ νοερά, οὐδὲ οἱ ἀρχάγγελοι (οὐδὲ 
οἱ πρωτύὐχτιστοι οὐδὲ μὴν οὐδ᾽ αὐτὸς ἄμορφος καὶ | ἀνείδεος καὶ 
ἀσχημάτιστος καὶ ἀσώματός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ μορφὴν ἔχει ἰδίαν καὶ 
σῶμα ἀνὰ λόγον τῆς ὑπεροχῆς τῶν πνευματικῶν ἁπάντων, oc δὲ 
καὶ οἱ πρωτόκτιστοι ἀνὰ λόγον τῆς ὑπεροχῆς τῶν ὑπ᾽ αὐτοὺς οὐσιῶν. 
ὅλως γὰρ τὸ γενητὸν οὐκ ἀνούσιον μέν, οὐχ ὅμοιον δὲ μορφὴν καὶ 
σῶμα ἔχουσι τοῖς ἐν τῷδε τῷ χύσμῳ σώμασιν. ἄρρενά TE γὰρ καὶ 
ϑήλεα τὰ ἐνταῦϑα καὶ διάφορα πρὸς αὐτά᾽ ἐκεῖ δὲ ὃ μὲν μονογενὴς 
καὶ ἰδίως νοερὸς ἰδέᾳ ἰδίᾳ καὶ οὐσίᾳ ἰδίᾳ κεχρημένος ἄκρως εἰλικριν»εῖ 
καὶ ἡγεμονικωτάτῃ καὶ προσεχῶς τῆς τοῦ πατρὸς ἀπολαύων δυνά- 
μεῶς, οἱ δὲ πρωτόκχτιστοι, εἰ καὶ ἀριϑμῷ διάφοροι καὶ ὁ καϑ'᾽ 
ἕχαστον περιώρισται καὶ περιγέγραπται, ἀλλ᾽ ἡ ὁμοιότης τῶν πρα- 
γμάτων ἑνότητα καὶ ἰσότητα καὶ ὁμοιότητα ἐνδείκνυται. οὐ γὰρ 
τῷδε μὲν πλέον, τῷδε δὲ ἧττον παρέσχηται τῶν ἑπτά, οὐδ᾽ ὑπο- 
λείπεταί τις αὐτοῖς προχοπή, ἐξ ἀρχῆς ἀπειληφότων τὸ τέλειον 
ἅμα τῇ πρώτῃ γενέσει παρὰ τοῦ ϑευῦ διὰ τοῦ υἱοῦ. χαὶ ὃ μὲν 


3f vel. Matth. 9, 29 4—6 vgl. Matth. 24, 24; Resch, Agrapha? Log. 
Nr. 134 S.175; Ropes, Sprüche Jesu 8. 33f 7 vgl. Joh. 2, 16; Ropes, Sprüche 
Jesu S. 60 Sf vgl. Luk. 15, 23 10f vgl. Matth. 22, 9 11—13 vgl. Strom. 
Marz! 111 vgl. Matth. 5. 45 13£ Joh. 6, 46 14 Matth. 5 
LER Joh. 17, 11. 17 


3 φησὶ Li φασὶ Li 16 (οὐδὲν Bunsen 17 [οἱ πρωτόχτιστοιϊ Usener 

19. 20 ἀνάλογον L 19 [δὲ] DD 20 ὑπ᾽ 1,2 ὑφ L* αὐτοὺς Sy αὑτοῦ L 
οὐσιῶν Bernays ὁσίων L 91 γεννητὸν Arcerius 23 πρὸς αὑτά Di πρό- 
σωπα Bernays 80 προχοπὴ ἐξ ἀρχῆς, ἀπειληφότων 1, Ausgg. vor τὸ ist α 


von L! getilgt 


9,1 


3 
10,1 
970 P 
9 
3 
4 


1 


- 
σι 


20 


wo 


110 Clemens. 


"φῶς ἀπρόσιτονς εἴρηται, ος »UOVOYELNS« καὶ »πρωτότοκοςς, »ἃ 
ὀφϑαλμὸς οὐχ εἶδε καὶ οὐὺς οὐκ ἤκουσεν οὐδὲ ἐπὶ καρδίαν ἀνϑρώπου 
ἀνέβη«, οὐδὲ ἔσται τις τοιοῦτος, οὔτε τῶν πρωτοχτίστων οὔτε ἀνϑρώ- 
zo». οἵ δὲ »διὰ᾽ παντὸς τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς βλέπουσινς, πρόσωπον 
δὲ πατρὸς ὁ υἱός, δι᾿ οὗ γνωρίζεται ὁ πατήρ. τὸ τοίνυν ὁρῶν καὶ 
ὁρώμενον ἀσχημάτιστον εἶναι οὐ δύναται οὐδὲ ἀσώματον. ὁρῶσι δὲ 
ὀφϑαλμῷ οὐχ αἰσϑητῷ, ἀλλ᾽ οἵῳ παρέσχεν ὃ πατήρ, νοερῷ. 

Ὅταν οὖν εἴπῃ ὁ κύριος »μὴ καταφρονήσητε ἑνὸς τῶν μιχρῶν 
τούτων" ἀμὴν λέγω ᾿ὑμῖν: τούτων οἱ ἄγγελοι τὸ πρόσωπον τοῦ 
πατρὸς διὰ παντὸς βλέπουσινε, οἷον τὸ προχέντημα, τοῖοι ἔσονται 
οἱ ἐχλεχτοί, τὴν τελείαν ἀπολαβόντες προχοπήν" "μακάριοι δὲ οἱ 
καϑαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν ϑεὸν ὄψονται. « πρόσωπον de τοῦ 
ἀσχηματίστου πῶς ἂν εἴη; σώματα γοῦν ἐπουράνια εὔμορφα καὶ νοερὰ 
οἶδεν ὁ ἀπόστολος. πῶς δ᾽ ἂν καὶ ὀνόματα διάφορα αὐτῶν ἐλέγετο, 
εἰ μὴ σχήμασιν ἣν περιγεγραμμένα, Ι μορφῇ καὶ σώματι; »ἄλλη δόξα 
ἐπουρανίων, ἄλλη ἐπιγείων, ἄλλη ἀγγέλων, ἄλλη ἀρχαγγέλων" « 08 
πρὸς τὴν σύγκρισιν τῶν τῇδε σωμάτων (οἷον ἄστρων) ἀσώματα καὶ 
ἀνείδεα, (ἀλλ ὡς πρὸς τὴν σύγκρισιν τοῦ υἱοῦ σώματα μεμετρημένα 
καὶ αἰσϑητά' οὕτως καὶ ὁ υἱὸς πρὸς τὸν πατέρα παραβαλλόμενος" 
καὶ δύναμιν μὲν ἰδίαν ἔχει ἕκαστον τῶν πνευματικῶν καὶ ἰδίαν ol- 
κονομίαν, καϑὸ δὲ ὁμοῦ τε ἐγένοντο καὶ τὸ ἐντελὲς ἀπειλήφασιν οἱ 
προωτόκτιστοι, κοινὴν τὴν λειτουργίαν καὶ ἀμέριστον. 

Οἱ πρωτόκτιστοι οὖν τόν τε υἱὸν ὁρῶσι χαὶ ἑαυτοὺς καὶ τὰ 
ὑποβεβηκότα, ὥσπερ καὶ οἱ ἀρχάγγελοι τοὺς πρωτοχτίστους. ὁ ὁὲ 
υἱὸς ἀρχὴ τῆς πατρικῆς ὑπάρχει ϑέας, πρόσωπον τοῦ πατρὸς λεγό- 


x \ - x ’ ’ N > 
μενος. καὶ οἱ μὲν ἄγγελοι νοερὸν πῦρ καὶ πνεύματα νοερᾶ, τὴν OV- 


’ > - x οἱ « x > x - 
σίαν ἀποκεκαϑαρμένοι, φῶς δὲ νοερὸν ἢ μεγίστη προκοπὴ ἄπο τοῦ 
- x 2 a 3 
νοεροῦ πυρὸς ἀποχεχαϑαρμένου τέλεον, »εἰς ἃ ἐπιϑυμοῦσιν ἀγγελοι 

c , ER re c \ \ ‚ ᾿ 
παραχύψαις, ὁ Πέτρος φησίν" ὁ δὲ υἱὸς ἔτι τούτου καϑαρώτερος, 
2 ’ - x ’ - \ N \ 2 ’ ‚ 
»ETDOOTOV φῶς« καὶ »δύναμις ϑεοῦς, καὶ κατὰ τὸν ἀποστολον »τιμίῳ 


1.1. Dım.,6,,18 Job; 1, 14: K01.1, 15 1—3 1Kor. 2, 9 4 Matth. 
18,10  4f vgl. Paed. I 57, 2; Strom. V 34, 1; VIL 58, 3; Exe. 12, 1; 28, 5 
8—10 Matth. 18, 10 11f Matth. 5, 8 15f I Kor. 15, 40 17 zu ἄστρων 
vgl. I Kor. 15, 41 251 vgl. zuz.4f 981 vgl.IPetr. 1,12 80 I Tim. 6, 16; 
Röm. 1, 16 830 f I Petr. 1, 18f 


I, \ 1 @] Ὺ 
1 εἴρηται] εἴληφε Bernays (ὃν) ἥρηται Schw ἃ] ὃ Sy Bunsen 3 ovre! 
Di οὐδὲ Τὶ 10 τὸ προχέντημα, τοῖοι (oder τοιοῦτοι, wie Fr. Junius bei Sy) St 


x ’ τ ‚ x 

τὸ moozerrnudtow, οἷοι L ἀπὸ προχεντημάτων, οἷοι Ruben ro πρωτογέννημα, 
τοῖοι Valckenaer, De Aristob. p. 91 15 μορφῇ (re) Sy (zal) μορφῇ Üsener 

18 33’) Schw, Ausg. des Tatian p. 82 80 ϑεοῦ (οὐ) Usener 


111 


τῷ 


9.1 


12,1 


Br 


Excerpta ex Theodoto 10, 6—15, 2. 111 


καὶ ἀμώμῳ καὶ ἀσπίλῳ αἵματι ἐλυτρώϑημενκ. οὗ »τὰ μὲν ἱμάτια 

οὡς φῶς ἔλαμψεν, τὸ πρόσωπον δὲ ὡς ὁ ὁ ἥλιοςς, ᾧ μηδὲ ἀντωπῆσαι 

ἔστι ῥᾳδίως. 

Οὗτός ἔστιν »ἄρτος ἐπουράνιος « χαὶ »πνευματιχὴ τροφὴς Coms 18,1 

5 παρεχτιχὴ κατὰ τὴν βρῶσιν καὶ γνῶσιν, "τὸ φῶς τῶν ἀνϑρώπωνςε, 

τῆς ἐκκλησίας δηλονότι. οἱ μὲν οὖν τὸν οὐράνιον ἄρτον φαγόντες 9 

ἀπέϑανον, ὁ δὲ τὸν ἀληϑινὸν ἄρτον τοῦ πνεύματος ἐσθίων οὐ τεϑνή- 

ξεται. ὁ ζῶν ἄρτος ὁ ὑπὸ τοῦ πατρὸς δοϑεὶς ὁ υἱός ἐστι τοῖς ἐσϑίειν 8 

βουλομένοις" »ὁ δὲ ἄρτος ὃν ἐγὼ δώσως, φησίν, "ἡ σάρξ μού ἐστινε, 4 
10 ἤτοι (0) τρέφεται ἡ σὰρξ διὰ τῆς εὐχαριστίας. (m), ὕπερ καὶ μᾶλλον, 

ἡ σὰρξ τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐστιν, "ὅπερ ἐστὶν ἡ ἐχκλησίαε, "ἄρτος οὐ- 

ράνιοες, συναγωγὴ εὐλογημένη᾽ τάχα δὲ ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας 5 

τῶν ἐκλεχτῶν χατὰ τὸ ὑποχείμενον γενομένων, καὶ ὡς τοῦ αὐτοῦ 


τέλους τευξομένων. 


15 Τὰ δαιμόνια »ἀσώματας εἴρηται, | οὐχ ὡς σῶμα μὴ ἔχοντα (ἔχει 14,1 3375 


γὰρ καὶ σχῆμα: διὸ καὶ συναίσϑησιν κολάσεως ἔχει), ἀλλ᾽ ὡς πρὸς 
σύγκρισιν τῶν σῳζομένων σωμάτων πνευματικῶν σχιὰ | ὄντα ἀσώ- 912 P 
ματα εἴρηται. καὶ οἱ ἄγγελοι σώματά εἰσιν ὁρῶνται γοῦν. ἀλλὰ 5 
zal ἢ ψυχὴ σῶμα. ὁ γοῦν ἀπόστολος" »σπείρεται μὲν γὰρ σῶμα ψφυ- 

20 χιχόν, ἐγείρεται δὲ σῶμα πνευματικόν. « πῶς δὲ καὶ αἱ κολαζόμεν αι 8 
ψυχαὶ συναισϑάνονται μὴ σώματα οὖσαι; »φοβήϑητες γοῦν λέγει »τὸν 
μετὰ ϑάνατον δυνάμενον καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα εἰς γέενναν βαλεῖν. ς 
τὸ γὰρ φαινόμενον οὐ πυρὶ καϑαίρεται, ἀλλ᾽ εἰς γῆν ἀναλύεται. 4 
ἄντικρυς ὁὲ ἀπὸ τοῦ Λαζάρου χαὶ τοῦ πλουσίου διὰ τῶν σωματικῶν 

25 μελῶν σῶμα εἶναι δείκνυται ἡ ψυχή. 

»2c δὲ ἐφορέσαμεν τὴν eixova τοῦ χοϊκοῦ, φορέσωμεν καὶ τὴν 15,1 
εἰχύόνα τοῦ ἐπουρανίους τοῦ πνευματικοῦ, χατὰ πρόχο πὴν τελειούμενοι. 
πλὴν πάλιν εἰχόνα λέγει, ὡς εἶναι σώματα πνευματιχά. καὶ πάλιν" 2 
»ἄρτι βλέπομεν de’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς 

80 πρόσωπον.« αὐτίχα γὰρ ἀρχόμεϑα γενώσκει» * *. οὗ δὲ πρόσωπον, (καὶ 


if Matth. 17, 2 4 vgl. Joh. 6, 51; Psal. 77, 24 vel. I nn 10, 3 
5£ Joh. 1, 4; vgl. 5. 108, 8 6-—8 vgl. Joh. 6, 49f 8 vgl. Joh. 6, 32f 
9 Joh. 6, 51 11 Kol. 1, 24 11 1 vgl. Joh. 6, 51; Psal. 77, 24 Ἂ vgl. den 
Paralleltext zu Luk. 24, 39 bei Ignat. ad Smyrn. III2 οὐχ εἰμὲ δαιμόνιον ἀσώμα- 
τον u. dazu Resch, Agrapha? Nr. 72 8. 90: 1901 Kor. 15, 44 5217 Matth. 
1028; Luk. 12, 5 24f vgl. Luk. 16, 24 (ebenso verwendet Iren. Il 34, 1; Ter- 
tull. De an. 7) 961 Kor. 15, 49 29f I Kor. 13, 12 


- ) ’ Tr w 
1 χαὶ ἀμώμῳ zal ἀσπίλῳ)] ἀμνοῦ auwuov καὶ ἀσπίλου Usener 10 (ἢ) 
7 N) ἢ ῃ L 1 
Sy 13 vor τῶν ist χαὶ von L! getilgt 20 [αἱ Usener 30 x x Schw 
οὗ δὲ Bernays οὐδὲ L (καὶ Bernays «τούτου χαὶ St 


10 


20 


113 Clemens. 


ἰδέα καὶ σχῆμα καὶ σῶμα. σχῆμα μὲν οὖν σχήματι ϑεωρεῖται καὶ 
πρόσωπον προσώπῳ καὶ ἐπιγινώσκεται τὰ γνωρίσματα τοῖς σχήμασι 
χαὶ ταῖς οὐσίαις. 

Καὶ ἡ περιστερὰ δὲ σῶμα ὥφϑη, ἣν οἱ μὲν τὸ ἅγιον πνεῦμά 
φασιν, οἱ δὲ ἀπὸ Βασιλείδου τὸν διάχονον, οἱ δὲ ἀπὸ Οὐαλεντίνου 
τὸ πνεῦμα τῆς ἐνθυμήσεως τοῦ πατρός, (TO) τὴν κατέλευσιν πεποιη- 
μένον ἐπὶ τὴν τοῦ λόγου σάρχα. 

Ἔστιν Ἰησοῦς καὶ ἡ Ἐχκλησία καὶ ἡ Σοφία δι᾿ ὅλων χρᾶσις τῶν 
σωμάτων δυνατὴ κατὰ τοὺς Οὐαλεντινιανούς. ἡ γοῦν ἀνθρωπίνη 
μῖξις ἡ κατὰ γάμον 2x δυεῖν μεμιγμένων σπερμάτων ἑνὸς γένεσιν 
παιδίου ἀποτελεῖ, καὶ τὸ σῶμα εἰς γῆν ἀναλυϑὲν χέχραται τῇ γῇ καὶ 
τὸ ὕδωρ τῷ οἴνῳ, τὰ δὲ χρείττω καὶ διαφορώτερα σώματα ῥᾳδίαν 
ἴσχει τὴν χρᾶσιν" πνεῦμα γοῦν πνεύματι μίγνυται. ἐμοὶ δὲ δοχεῖ κατὰ 
παράϑεσιν τοῦτο γενέσϑαι, ἀλλ οὐ κατὰ χρᾶσιν. μή τι οὖν ἡ ϑεία 
δύναμις διήκουσα τὴν ψυχὴν ἁγιάζει αὐτὴν κατὰ τὴν τελευταίαν 
προκοπήν. »ὁ γὰρ ϑεὸς πνεῦμα, ὅπου ϑέλει πνεῖ... ἡ γὰρ δύναμις 
οὐ χατ᾽ οὐσίαν διήκει, ἀλλὰ κατὰ δύναμιν καὶ ἰσχύν, παράκειται δὲ 
τὸ πνεῦμα τῷ πνεύματι, ὡς τὸ πνεῦμα τῇ ψυχῇ. 

Ὁ σωτὴρ ὦφϑη κατιὼν τοῖς ἀγγέλοις, διὸ καὶ εὐηγγελίσαντο 
αὐτόν, ἀλλὰ al τῷ ᾿βραὰμ καὶ τοῖς λοιποῖς δικαίοις τοῖς ἐν τῇ 
ἀναπαύσει οὖσιν ἐν τοῖς δεξιοῖς open’ »ἠγαλλιάσατος, γὰρ φησίν, 
οἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμήν«, τὴν ἐν σαρκὶ παρουσίαν. ὅϑεν ἀνα- 
στὰς ὁ κύριος εὐηγγελίσατο τοὺς δικαίους τοὺς ἐν τῇ ἀναπαύσει καὶ 
μετέστησεν αὐτοὺς καὶ μετέϑηκεν, καὶ πάντες »ἐν τῇ σκιᾷ αὐτοῦ 
ζήσονταις. σχιὰ γὰρ τῆς δόξης τοῦ σωτῆρος τῆς παρὰ τῷ πατρὶ 7 
παρουσία ἡ ἐνταῦϑα' φωτὸς δὲ σκιὰ οὐ σκότος, ἀλλὰ φωτισμός ἐστιν. 

» Καὶ ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετος, οὐ κατὰ τὴν παρουσίαν μόνον Av- 
ϑρῶώπος γενόμενος, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀρχῇ ὁ ἐν ταὐτότητι λόγος, κατὰ 

περιγραφὴν καὶ οὐ κατ᾽ οὐσίαν γενόμενος [Ὁ] υἱός. καὶ πάλιν σὰρξ 
ἐγένετο διὰ προφητῶν ἐνεργήσας" τέχνον δὲ τοῦ ἐν ταὐτότητι λόγου 
ὁ σωτὴρ εἴρηται" διὰ τοῦτο »ὲν ἀρχῇ ἢν ὁ λόγος χαὶ ὁ λόγος nv πρὸς 
τὸν ϑεόν" ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ, ζωή ἐστιν« ζωὴ δὲ ὁ κύριος. καὶ ὁ 


4—7 vgl. Iren. I 15, 3; III 17, 4 4 vgl. Mark. 1, 10; Luk. 3, 22; Joh. 

1, 32f; Usener, Religionsgesch. Unters. I S. 57; Strom. 11 36, 1 6 vgl. S.108,2 

Οἵ vgl. S. 105,6 16 Joh. 4, 24; 3,8 19f vgl. Luk. 3,10 21 zu & row 

δεξιοῖς vgl. z. B. Matth. 25, 33 f 911 Joh. 8, 56 22f vgl. 1 Petr. 3, 19; Strom. 

V146,2. 24 vgl. Kol. 1, 13 24f vgl. Klagel. Jerem. 4, 20 27 Joh. 1,14 
807 vgl. S. 108, 27 ἢ Sit. Joh. 1 150 32 vgl. Joh. 11, 25; 14, 6 


6 «τὸ; Usener 8 (διότι ἡ" δι᾿ Schw 94. ἀνέστησεν (wegen Strom. VI 
47, 1) Bernays 29 [Ὁ] Usener 


16 


973P 18,1 


τῷ 


19.1 


Excerpta ex Theodoto 10---22, 1. 113 


Παῦλος »ἔνδυσαι τὸν καινὸν ἄνϑρωπον τὸν χατὰ ϑεὸν χτισϑέντας. 
οἷον εἰς αὐτὸν πίστευσον τὸν ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ »χατὰ ϑεόνε, τὸν ἐν 
ϑεῷ λόγον, κτισϑέντα. δύναται δὲ τὸ »κατὰ ϑεὸν χτισϑέντας τὸ 
εἰς ὁ μέλλει τέλος προκοπῆς φϑάνειν ὃ ἄνϑρωπος μηνύειν ἐπ᾽ ἴσης 

5 τῷ ᾽ἀπόλαβε τὸ εἰς ὃ ἐκτίσϑης τέλος «" καὶ ἔτι σαφέστερον zal διαρ- 4 
ρήδην ἐ ἐν ἄλλοις λέγει" 05 ἐστιν εἰκὼν τοῦ ϑεοῦ τοῦ ἀοράτου᾽« εἶτα 
ἐπιφέρει" »πρωτότοχος πάσης χτίσεως.« »aoparov« μὲν γὰρ »ϑεοῦ εἰ- 
κόνα« τὸν (viov) λέγει τοῦ λόγου τοῦ ἐν ταὐτότητι, »πρωτότοκον δὲ 
πάσης χτίσεωςς, (ὅτι) γεννηϑεὶς ἀπαϑῶς, κτίστης καὶ γενεσιάρχης τῆς 

10 ὅλης ἐγένετο κτίσεώς τε καὶ οὐσίας. ἐν αὐτῷ γὰρ ὁ πατὴρ τὰ πάντα 
ἐποίησεν. ὅϑεν καὶ »μορφὴν δούλου λαβεῖν« εἴρηται, οὐ μόνον τὴν 5 
σάρχα χατὰ τὴν παρουσίαν, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσίαν ἐκ τοῦ ὑποχειμένου, 
δούλη δὲ ἡ οὐσία, οἐς ἂν παϑητὴ καὶ ὑποχειμένη τῇ δραστηρίῳ καὶ 
κυριωτάτῃ αἰτίᾳ. 


\ \ NBre ’ DER RE: o ie 
15 To γὰρ πρὸ ξωσφοροῦυ ἐγέννησα OE« οὐὑτῶς ἐξακούομεν ἐπὶ τοῦ 30 
- ’ \ c , 
πρωτοχτίστου ϑεοῦ λόγου χαὶ »πρὸ ἡλίους χαὶ σελήνης καὶ πρὸ 
’ x ” ’ 
πασῆς KTIOEDS »TO ογνομαὰ σους. : 


Τῷ »κατ᾽ eixova ϑεοῦ ἐποίησεν αὐτούς, ἄρσεν καὶ ϑῆλυ ἐποίησεν 91,1 
αὐτοὺος τὴν προβολὴν τὴν ἀρίστην φασὶν οἱ Οὐαλεντινιανοὶ τῆς 07 
20 plag λέγεσϑαι, ἀφ᾽ ἧς τὰ μὲν ἀρρενικὰ ἡ ἐκλογή, τὰ δὲ ϑηλυκὰ ἡ 
κλῆσις, καὶ τὰ μὲν ἀρρενικὰ ἀγγελικὰ καλοῦσι, τὰ ϑηλυκὰ δὲ ὃ ἑαυτούς, 
τὸ διαφέρον. σπέρμα. οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Adau τὸ μὲν ἀρρενικὸν 9 
ἔμεινεν αὐτῷ, πᾶν δὲ τὸ ϑηλυκὸν σπέρμα ἀρϑὲν ἀπ᾽ αὐτοῦ Eve γέ- 
yovev, | ἀφ᾽ ἧς αἵ ϑήλειαι, ὡς ἀπ᾿ ἐχείνου οἱ ἄρρενες. τὰ οὖν ἄρρε- 9149} 
25 νικὰ μετὰ τοῦ λόγου συνεστάλη, τὰ ϑηλυκὰ δὲ ἀπανδρωϑέντα ἑνοῦται 
τοῖς ἀγγέλοις καὶ εἰς πλήρωμα χωρεῖ. διὰ τοῦτο ἡ γυνὴ εἰς ἄνδρα 
μετατίϑεσϑαι λέγεται καὶ ἡ ἐνταῦϑα ἐκκλησία εἰς ἀγγέλους. ᾿ 
Καὶ ὅταν εἴπῃ ὁ ἀπόστολος "ἐπεὶ τί ποιήσουσιν οἱ βαπτιζόμενοι 22,1 
ὑπὲρ τῶν νεχρῶν;« ὑπὲρ ἡμῶν γάρ, φησίν, ol ἄγγελοι ἐβαπτίσαντο, 


1 Ephes. 4, 24 6—9 Kol. 1, 15 10f vel.Kol.1,16f 11 Phil.2,7 
15 Psal. 109, 3 168 Psal‘' 71,17 181 Gen.1,27 25 zu συνεστάλη vol. 
5. 117,.25 26f vgl. Herakleon Fr. 5, 26 Brooke (in Orig. Joh.-Comm. VI 20 
p. 129, 21f Preuschen); Exec. 79 u. das Citat aus dem Ägypter-Ev. Strom. ΠῚ 
92,2 28T uwS.114,3. 5 I Kor. 15, 29 


5 ἀπόλαβε τὸ St ἀπεβάλετό (sie) 1, ἐπιβαλοῦ τὸ Bunsen ἐπέβαλε τῷ Usener 


ἐχτίσϑης Bunsen ἐχτίσϑη L 8 τὸν (viör) λέγει Bunsen τὸν λόγον 1, ζαὺ"- 
τὸν λέγει Ruben 9. (ὅτι) St (χαϑὼς) Schw 10 λόγου χαὶ] χαὶ λόγου 
Ruben 18 Τῷ Bunsen τὸ L 19 Οὐαλεντινιανοὶ Sy οὐαλεντινιανοῦ L 


τ σπέρμα (vel. Strom. I1 10,2; S. 115, 19; 118, 12; 119, 17. 27) Bernays πνεῦμα 
L (Ruben) 23 ἀρϑὲν Wl(achter), Usener ἄρα 1, ἀράμενον Bernays πλευρὰ Ruben 
Clemens III. 8 


114 Clemens. 


T ᾿ x x « = ’ - ΄ 
ὧν ἐσμεν μέρη. νεχροὶ δὲ ἡμεῖς οἵ νεκρωϑέντες τῇ συστάσει ταύτῃ, 2 
- “ x x ’ - ’ 
ζῶντες δὲ οἱ ἄρρενες οἱ μὴ μεταλαβόντες τῆς συστάσεως ταύτης. 
> \ 2 ‚ \ " ’ 3 c 
»εἰ νεχροὶ οὐχ ἐγείρονται, τί καὶ Bartılousda;« ἐγειρομεϑα οὖν ἡμεῖς, ὃ 
> e = 2 ω ᾿ 
ἰσάγγελοι τοῖς ἄρρεσιν ἀποκατασταϑέντες, τοῖς μέλεσι τὰ μέλη, | εἰς 338 5 
r ’ r ’ TER - - - 
5 ἕνωσιν. »οἱ Bartılousvors δέ, φασίν, »ὑπὲρ [ἡμῶν] τῶν vexomv« οἱ 4 
πῶς ΄ ἢ / c \ 
” ’ x ς nr fi a ” x 
ayyekol εἰσιν οἱ ὑπὲρ ἡμῶν βαπτιξόμενοι, ἵνα ἔχοντες καὶ ἡμεῖς τὸ 
ὄνομα μὴ ἐπισχεϑῶμεν χκωλυϑέντες εἰς τὸ πλήρωμα παρελϑεῖν τῷ 
Ὅρφ καὶ τῷ Σταυρῷ. διὸ καὶ ἐν τῇ χειροϑεσίᾳ λέγουσιν ἐπὶ τέλους > 
»εἰς λύτρωσιν ἀγγελικήνς, τουτέστιν» ἣν καὶ ἄγγελοι ἔχουσιν, iv’ ᾿ (6) 
βεβαπτισμένος ὁ τὴν λύτρωσιν χομισάμενος τῷ αὐτῷ ὀνόματι, ᾧ καὶ 
ὁ ἄγγελος αὐτοῦ προβεβάπτισται. ἐβαπτίσαντο δὲ ἐν ἀρχῇ οἱ ἄγγελοι 6 
Ri TEEN, = N \ > m = = 
ἐν λυτρώσει τοῦ ὀνόματος τοῦ ἐπὶ τὸν Ιησοῦν ἐν τῇ περιστερᾷ 
a \ ‚ a, \ \ 
χατελϑόντος καὶ λυτρωσαμένου αὐτόν. ἐδέησεν δὲ λυτρώσεως καὶ 7 
- - \  “ μὰ )» ’ < ΄ - c 
τῷ Ἰησοῦ, ἵνα μὴ κατασχεϑῇ τῇ Evvoia ἡ ἐνετέϑη τοῦ ὑστερήματο 
4 / 2 / ν 4 4 σ 4 4 = - N ς 
’ x - ’ , 
15 προϊ[σ]ερχόμενος διὰ τῆς Σοφίας, ὡς φησιν ὁ Θεοδοτος. 
τὰ r MEN 2 ’ \ > - [7 
Tov Παράκλητον οἱ ἀπὸ Οὐαλεντίνου τὸν Ἰησοῦν λέγουσιν, ὅτι 38,1 
RR - Εν δλῃλ 9. < BR ΤᾺ ὦ ϑώ X \ 
πληρὴῆς τῶν αἰώνῶν ἑληλυϑεν, ὡς ἀπὸ τοῦ ὁλου προελϑῶν. Agıoroc 2 
x ’ x - IREEN x“ ’ > x x »- 
γὰρ καταλείψας τὴν προβαλοῦσαν avrov | Σοφίαν εἰσελϑὼν εἰς To 9170 Ρ 
Ν 
ὠς" δ᾽ « x - Im ᾿, en ᾿ > ’ x ’ 
πληρώμα ὑπὲρ τῆς ἕξω χκαταλειφϑείσης Σοφίας ἡτήσατο τὴν βοηϑειαν 
IS R ͵ 5 Α £ τ: 4 5 2 
Ε \ = , m > ni - 
20 καὶ ἐξ εὐδοκίας τῶν αἰώνων Inoovs προβαλλεται παραάχλῆτος τῷ 
- [4 \ ’ c - > Ψ, 
παρελϑόντι αἰῶνι. ἐν τύπῳ δὲ Παρακλήτου ὁ Παῦλος ἀναστάσεω 
N 5 4 N 5 5 
> [4 - , ’ x x ’ - x 
ἀπόστολος γέγονεν. αὐτίκα μετὰ TO παϑος τοῦ κυρίου καὶ AUTOS ἀπε- ὃ 
’ > ’ ’ y 
- ’ x x ς \ x - 
στάλη κηρύσσειν" διὸ καὶ καϑ' ElXE)TEIOV ἐχήρυξε τὸν σωτῆρα, γεγζν)η- 
Ike, \ \ \ Be ‚ hi = : 
τὸν καὶ παϑητὸν διὰ τοὺς ἀριστῴζερ)ους, ὁτε τοῦτον γνῶναι δυνη- 
/ N N 3 E 
’ x \ ‚ - ns Ἢ \ \ 
25 ϑέντες χατὰ τὸν TOROV τοῦτον δεδίασιν, καὶ κατὰ TO πνευματικον 
, x ς 
ἐξ ἁγίου πνεύματος καὶ παρϑένου, οἰ οἱ δεξιοὶ ἄγγελοι γινώσκουσιν. 
0 \ ' \ ’ \ 2 « ΄ ’ \ 
ἰδίως γὰρ ἕχαστος γνωρίζει τὸν κύριον καὶ οὐχ ομοίως πᾶντες »To 4 
- x c - 1 [2 - - - 
πρόσωπον τοῦ πατρὺς ὁρῶσιν οἱ ἄγγελοι τούτων’ τῶν μικρῶν« τῶν 
- - ’ - I “ x ’ 
ἐχλεχκτῶν, τῶν ἐσομένων Ev τῇ αὐτῇ κληρονομίᾳ καὶ TEAEIOTNTL. 
\ x x x c ’ x \ [4 
τάχα δὲ τὸ πρόσωπον ἔστι μὲν καὶ ὁ υἷος, ἔστι δὲ καὶ 000» κατα- 


1 


Dsunamn 


90 


ΔΩ 


. 


7 vgl. Exec. 42 9 vgl. Iren. 121,3 u. Hilgenfeld, Ketzergesch. S. 380 
19: vgl. Mark. 1, 10; Luk. 3, 22; Joh. 1, 32f 21f vgl. Iren. II 21,2 sed neque 
de Paulo quwidem tacendum est, sed exigendum ab his, in cwius Aeomis typum apo- 
stolus nobis traditus est, nisi forte in Salvatoris compositi eorum, qui et ex om- 
nium eollatione subsistit. 271 Matth. 18, 10 30 vgl. zu S. 110, 4f 


% 
| 


1 οἱ Bernays za L 5 [ἡμῶν] Bunsen 9 (ὁ) Schw 10 αὐτῷ Bunsen 


αὐτοῦ 1, 15 προερχόμενος L* προσερχόμενος 1," 16 ὅτι (te) Usener 
22 ἀπόστολος Sy ἀποστολὴ L 98 &xdreoov Bunsen ἕτερον L 938 γεννητὸν 
Sy γενητὸν L 24 ἀριστερούς Sy ἀρίστους L 25 χατὰϊ] μετὰ Bernays 


Töonov Bernays τύπον Ruben (aber τόπον ist wie S. 108, 14 gebraucht) 


10 


15 


20 


25 


30 


Excerpta ex Theodoto 22, 2—27, 2. 115 


ληπτὸν τοῦ πατρὸς δι᾿ υἱοῦ δεδιδαγμένοι ϑεωροῦσι, τὸ δὲ λοιπὸν 
ἄγνωστόν ἐστι τοῦ πατρός. ' u 

Δέγουσιν οἱ Οὐαλεντινιανοὶ ὅτε 0 κατὰ εἷς τῶν προφητῶν 24,1 
ἔσχεν πνεῦμα ἐξαίρετον εἰς διακονίαν, τοῦτο ἐπὶ πάντας τοὺς τῆς 
ἐκκλησίας ἐξεχύϑη" διὸ καὶ τὰ σημεῖα τοῦ πνεύματος, ἰάσεις καὶ προ- 
φητεῖαι, διὰ τῆς ἐκκλησίας ἐπιτελοῦνται. ἀγνοοῦσι dE ὅτι ὁ Παρά- 
κλητος (0) προσεχῶς ἐνεργῶν νῦν (ἐν) τῇ ἐκκλησίᾳ τῆς αὐτῆς οὐσίας 
ἐστὶ καὶ δυνάμεως τῷ προσεχῶς ἐνεργήσαντι χατὰ τὴν παλαιὰν 
διαϑήκην. 

Tov ἄγγελον ὠρίσαντο οἱ ἀπὸ Θυαλεντίνου λόγο» ἀπαγγελίαν 25,1 
ἔχοντα τοῦ ὄντος. λέγουσι δὲ καὶ τοὺς αἰῶνας ὁμωνύμως τῷ λόγῳ 
λόγους. οἱ ἀπόστολοι, φησί, μετετέϑησαν τοῖς δεχαδύο ζῳδίοις. οὑς 3 
γὰρ ὑπ᾽ ἐκείνων ἡ γένεσις διοιχεῖται, οὕτως ὑπὸ τῶν ἀποστόλων ἡ 
ἀναγέννησις (ἐφ)ορᾶται. 

Ἰὺ ὁρατὸν τοῦ Ἰησοῦ ἡ Σοφία καὶ ἡ Ἐχκλησία ἣν τῶν σπερμά- 36,1 
τῶν τῶν διαφερόντων, ἣν ἐστολίσατο διὰ τοῦ σαρκίου, ὥς φησιν ὁ 
Θεόδοτος: τὸ δὲ ἀόρατον (TO) ὄνομα, ὕπερ ἐστὶν ὁ υἱὸς ὁ μονογενής. 
ὅϑεν ὅταν εἴπῃ »ἐγώ eig ἡ ϑύρας, τοῦτο λέγει, ὅτι μέχρι τοῦ ὕρου 2 
οὗ εἰμι ἐγὼ ἐλεύσεσϑε οἱ τοῦ διαφέροντος σπέρματος" ὅταν δὲ καὶ 8 
αὐτὸς εἰσέρχηται, καὶ τὸ σπέρμα συνεισέρχεται αὐτῷ εἰς τὸ πλήρωμα 
διὰ τῆς ϑύρας συναχϑὲν καὶ εἰσαχϑέν. 

Ὁ ἱερεὺς εἰσιὼν ἐντὸς τοῦ καταπετάσματος τοῦ δευτέρου to τε 27,1 
πέταλον ἀπετίϑει παρὰ To | ϑυσιαστηρίῳ τοῦ ϑυμιάματος, αὐτὸς δὲ 916Ρ 
ἐν σιγῇ τὸ ἐν τῇ καρδίᾳ ἐγκεχαραγμένον ὄνομα ἔχων εἰσήει, δεικνὺς 
τὴν ἀπόϑεσι» τοῦ καϑάπερ πετάλου χρυσοῦ χαϑαροῦ γενομένου καὶ 
κούφου διὰ τὴν κάϑαρσιν, τοῦ ὥσπερ σώματος τῆς ψυχῆς [ἀπό- 
ϑεσιν»), ἐν ᾧ ἐγκεχάρακτο τὸ γάνωμα τῆς ϑεοσεβείας, δι᾿ οὗ ταῖς ἀρ- 
χαῖς καὶ ταῖς ἐξουσίαις ἐγινώσκετο τὸ ὀνομα περικείμενος. ἀποτίϑεται 2 
δὲ τοῦτο τὸ σῶμα, τὸ πέταλον τὸ ἀβαρὲς γενόμενον, ἐντὸς τοῦ κατα- 
πετάσματος τοῦ δευτέρου, ἐν τῷ νοητῷ κόσμῳ, 0 ἔστι δεύτερον 
ὁλοσχερὲς χαταπέτασμα τοῦ παντός, παρὰ τὸ ϑυσιαστήριον τοῦ 


15) 


4 vgl. viell. Hebr. 1, 14 λειτουργικὰ πνεύματα εἰς διακονίαν 15f vel. 
S. 105, 6—8 18 Joh. 10, 7 20f vgl. QDS 36, 5; 35, 8; zu συναχϑὲν vol. 
Matth. 3, 12 u. ä. St.; Apostellehre 9, 4; 10, 5 22 f vgl. Hebr. 9, 7; Lev. 16, 3 
—24 vgl. Exod. 28, 32 (36) 


ὃ ὁ 1, 7 (6) Schw νῦν (ἐνδ St ἐν Schw αὐτῆς Sy αὐτοῦ L 
12 φασὶ Di viell. (ἐν) τοῖς Usener 14 (Ep)ooäraı Bernays ὁρᾶτε (mit 
dem Folgenden verbunden) L 15 5»] 9 Schw, Nachr. ἃ. Gött. Ges. ἃ. Wiss. 1908 
S.1322 17 {τὸ Usener 90 συνεισέρχεται Sy συνεισέρχηται L 22 [re] Bunsen 
25 [ἀπόϑεσιν)] Usener 908 [ἀπόϑεσιν] St 


116 Clemens, 


ϑυμιάματος, παρὰ τοὺς λειτουργοὺς τῶν ἀναφερομένων εὐχῶν ἀγ- 
γέλους. γυμνὴ δὲ ἡ ψυχὴ ἐν δυνάμει τοῦ συνειδότος, οἷον σῶμα τῆς g 
δυνάμεως γενομένη μεταβαίνει εἰς τὰ πνευματικά, λογικὴ τῷ ὄντι καὶ 
ἀρχιερατικὴ γενομένη, ος ἂν ἐμψυχουμένη ὡς εἰπεῖν ὑπὸ τοῦ λόγου 
5 προσεχῶς ἤδη, χαϑάπερ οἱ ἀρχάγγελοι τῶν ἀγγέλων ἀρχιερεῖς γενό- 
μενοι καὶ τούτων πάλιν οἱ πρωτόκτιστοι. ποῦ δὲ ἔτι γραφῆς καὶ 4 
μαϑήσεως κατόρϑωμα τῇ ψυχῇ ἐκείνῃ τῇ καϑαρᾷ γενομένῃ, ὅπου καὶ 
ἀξιοῦται »πρόσωπον πρὸς πρόσωπονς« ϑεὸν ὁρᾶν; τὴν γοῦν ἀγγελικὴν 5 
διδασκαλίαν ὑπερβᾶσα χαὶ τὸ ὄνομα τὸ διδασκόμενον ἐγγράφως ἐπὶ 
10 τὴν γνῶσιν καὶ κατάληψιν τῶν πραγμάτων ἔρχεται, οὐχέτι νύμφη, 
ἀλλ᾽ ἤδη λόγος γενόμενος zal παρὰ τῷ νυμφίῳ καταλύων μετὰ τῶν 
πρωτοκλήτων καὶ πρωτοχτίστων, φίλων μὲν δι᾽ ἀγάπην, υἱῶν δὲ 
διὰ τὴν διδασκαλίαν καὶ ὑπακοήν, ἀδελφῶν δὲ διὰ τὸ τῆς γενέσεως 
κοινόν. ὥστε τὸ μὲν τῆς οἰκονομίας ἣν, τὸ πέταλον περικεῖσθαι καὶ 6 
1 μανϑάνειν εἰς γνῶσιν, τὸ δὲ δυνάμεως, τὸ ϑεοφόρον γίνεσϑαι τὸν 
ἄνϑρωπον προσεχῶς ἐνεργούμενον ὑπὸ τοῦ κυρίου καὶ καϑάπερ σῶμα 
αὐτοῦ γινόμενον. 
Τὸ »ϑεὸς ἀποδιδοὺς ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς aneı- 38 
ϑοῦσις φασὶν οἱ ἀπὸ Βασιλείδου κατὰ τὰς ἐνσωματώσεις, οἱ δὲ ἀπὸ 
20 Οὐαλεντίνου τοὺς τρεῖς τόπους δηλοῦσϑαι τοὺς ἀριστερούς, τετάρτην 
δὲ γενεὰν τὰ σπέρματα αὐτῶν, »ἔλεον δὲ ποιῶν εἰς χιλιάδαςς ἐπὶ 
τὰ δεξιά. 
H Σιγή, φασί, μήτηρ οὖσα πάντων τῶν προβληϑέντων ὑπὸ τοῦ 29 
Βάϑους, ὃ μὲν οὐχ ἔσχεν εἰπεῖν, περὶ τοῦ ἀρρήτου σεσίγηκεν, ὃ δὲ 
25 χα τέλαβεν, τοῦτο ἀκατάληπτον προσηγόρευσεν. 339 5 
Εἶτα ἐκλαϑόμενοι τῆς δόξης τοῦ ϑεοῦ παϑεῖν αὐτὸν λέγουσιν 80,1 
ἀϑέως. ὃ γὰρ συνεπάϑησεν 6 πατήρ, στερεὸς ὧν τῇ φύσει, φησὶν ὃ 
Θεόδοτος, χαὶ ἀνένδοτος, | ἐνδόσιμον ἑαυτὸν παρασχών, ἵνα ἡ σιγὴ 911 


1 zum Vergleich zwischen εὐχή u. ϑυμίαμα vgl. Psal. 140, 2 8 vgl. 
I Kor. 13, 12; Matth. 5, S 9 vgl. 5, 120, 15 181 Deut. 5, 9; vgl. Num. 
14, 18 21 Deut. 5, 10 23—25 vgl. Iren. 1 2, 1 ὁ Noös... διενοεῖτο καὶ 
τοῖς λοιποῖς Αἰῶσιν ἀνακοινώσασϑαι τὸ μέγεϑος τοῦ Πατρός, ἡλίχος τε καὶ ὕσος 
ὑπῆρχε, καὶ ὡς ἦν ἀναρχός τε χαὶ ἀχώρητος χαὶ οὐ καταληπτὸς ἰδεῖν. χατέσχε 
δὲ αὐτὸν ἣ Σιγὴ βουλήσει τοῦ Πατρός. Die Σιγή ist σύζυγος des Βυϑός; vgl. 
Iren. I 11, 5; Hippol. Philos. VI 38 p. 294, 18 


4 ἐμψυχουμένη Bernays ἔμψυχον μένη L ἐμφυσωμένη Schw, Nachr. 1908 S. 1243 

10 πραγμάτων] πνευμάτων Schw, Ausg. des Tat. p.S9 14 περιχεῖσϑαι Bunsen 

παρακχεῖσϑαι ἃ, 15 [εἰς] St γνῶσιν] γάνωσιν (vgl. S. 115, 27) Schv 24 Βά- 

$ovg] βυϑοῦ Bunsen, Lipsius, Jahrbb. f. prot. Theol. 13 (1887) S. 631; aber vgl. Hippol. 

Philos. VI 30 p. 274, 4—6 ὁ μὲν ἀγέννητος, ὑπάρχων ἀρχὴ τῶν ὕλων καὶ ῥίζα καὶ 

βάϑος χαὶ βυϑός 9 ᾿Αχατάληπτον προσαγορεύουσιν Bernays; vgl. Hippol. Phi- 
los. VI 38 p. 294, 11f ἐκ δὲ τῆς ἀνεννοήτου .. . (προβεβλῆσϑαι) Ἀχατάληπτον 


10 


15 


20 


25 


Excerpta ex Theodoto 27, 3—33, 3. 117 


τοῦτο καταλάβῃ, πάϑος ἐστίν. ἡ γὰρ συμπάϑεια πάϑος τινὸς διὰ 
πάϑος ἑτέρου. ναὶ μὴν καὶ τοῦ πάϑους γενομένου τὸ ὅλον συνεπά- 
ϑησεν καὶ αὐτὸ εἰς διόρϑωσιν τοῦ παϑόντος. 

᾿Ἱλλὰ καὶ εἶ ὁ κατελϑὼν εὐδοκία τοῦ ὅλου ἦν (ἐν αὐτῷ γὰρ 
πᾶν τὸ πλήρωμα ἦν σωματικῶς), ἔπαϑεν δὲ οὗτος, δῆλον ὅτι χαὶ 
τὰ ἐν αὐτῷ σπέρματα συνέπαϑεν, δι᾿ ὧν τὸ ὅλον χαὶ τὸ πᾶν εὑρί- 
ὄχεται πάσχον. ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς τοῦ δωδεχάτου αἰῶνος πείσεως τὰ 
ὅλα παιδευϑέντα, ὥς φασι, συνεπάϑησεν. τότε γὰρ ἐπέγνωσαν ὅτι 
(6) εἶσιν, χάριτι τοῦ πατρός εἰσιν, ὄνομα ἀνωνόμαστον, μορφὴ καὶ 
γνῶσις. ὁ δὲ βουληϑοὶξ αἰὼν τὸ ὑπὲρ τὴ» γνῶσιν λαβεῖν ἐν ἀγνωσίᾳ 
καὶ ἀμορφίᾳ ἐγένετο. ὅϑεν καὶ κένωμα γνώσεως εἰργάσατο, ὅπερ ἐστὶ 
σχιὰ τοῦ ὀνόματος" ὕπερ ἐστὶν viog, μορφὴ τῶν αἰώνων. οὕτως τὸ 
κατὰ μέρος ὄνομα τῶν αἰώνων ἀπώλεια ἐστὶ τοῦ ὀνόματος. 


Ἔν πληρώματι οὖν ἑνότητος οὐ "σης ἕχαστος τῶν αἰώνων ἴδιον : 


ἔχει πλήρωμα, τὴν συξυγίαν. ὅσα οὐ» ἐκ ,συξυγίας, φασί, προέρχεται, 
πληρώματά ἐστιν, ὅσα δὲ ἀπὸ ἑνός, εἰχόνες. ὅϑεν ὃ Θεόδοτος τὸν 
Χριστὸν ἐξ ἐνγοίας προελϑόντα τῆς “Σοφίας εἰκόνα τοῦ πλ ἠρώματος 
ἐχάλεσεν. οὗτος δὲ καταλείψας τὴν μητέρα ἀνελϑὼν εἰς τὸ πλ ἤρωμα 
ἐκράϑη, ὥσπερ τοῖς ὅλοις, οὕτω δὲ χαὶ τῷ Παρακλήτῳ. υἱόϑετος 
μέντοι γέγονεν ὁ Χριστὸς DS πρὸς τὰ πληρώματα ἐκλεχτὸς γενόμενος 
καὶ »πρωτότοκοος τῶν ἐνθάδε πραγμάτων. 

Ἔστιν οὖν ὁ λόγος οὗτος παράχουσμα τοῦ ἡμετέρου, ἐκ τοῦ ὑπο- 
κειμένου »πρωτύτοχονκ λέγοντος τὸν σωτῆρα, καὶ ἔστιν ὡσπερεὶ ῥίζα 
καὶ κεφαλὴ ἡμῶν, ἡ δὲ ἐκκλησία καρποὶ αὐτοῦ. 

Χριστοῦ, φασί, τὸ ἀνοίκειον φυγόντος (καὶ) συσταλέντος εἰς τὸ 


91,1 


πλήρωμα, ἐκ τῆς μητρῴας γενομένου ἐνγοίας, ἡ μήτηρ αὖϑις τὸν τῆς 


οἰχονομίας προηγάγετο ἄρχοντα εἰς τύπον τοῦ φυγόντος αὐτὴ» κατ᾽ 
ἐπιπόϑησιν αὐτοῦ, χρείττονος ὑπάρχοντος, ὃς ἢν τύπος τοῦ πατρὸς 


4 1 ΚΟ]. 2, 9 7 der 12. Äon ist die Σοφία; vel. Hippol. Philos. VI 30 
p. 274, 95 9 vel..2.Kor. 15, 10 10f vgl. Iren. 1 4, 1 τὴν Ἐνϑύμησιν τῆς 
ἄνω Σοφίας . .. ἀφορισϑεῖσαν τοῦ Πληρώματος σὺν τῷ πάϑει λέγουσιν ἐν σκιῶς 
καὶ χενώματος τόποις ἐχβεβράσϑαι κατὰ ἀνάγχην. ἔξω γὰρ φωτὸς ἐγένετο καὶ 
Πληρώματος ἄμορφος καὶ ἀνείδεος, ὥσπερ ἔχτρωμα, διὰ τὸ μηδὲν κατειληφέναι. 

12 μορφὴ τῶν αἰώνων, weil Emanation aller Äonen; vgl. Iren. 12, 6 
15f vgl. Valentin in Strom. IV 90, 2 18f. 25f£ vgl. Iren. 111,1 21. 23 vgl. 
Roi 1.10 24 zu χεφαλὴ vel. Ephes. 4, 15 


3 χαὶ αὐτὸ Wlachter) καὶ αὐτοὺς L χατ᾽ αὐτοὺς Bernays 9 (8) Usener 
[εἰσὶν1] Bernays 12 οὕτως Lipsius a. a. O. 5. 6321 οὗτος L 13 χατὰ μέρος 
13 ’ Bi > ’ on > [4 - "in 
voua] κατάπλεως ὧν Bernays ἀπώλεια Schw ἀμέλει 1, 15 συξυγον Bernays 


(falsch) 19 ἐχράϑη (vgl. Exc. 17. 36) Bernays ἐχρατήϑη L 23 λέγοντος St 
λέγων 1, 25 φυγόντος Sy pyuyövresL (zal)St 26 γενομένου Π1 γεννομένου Τὶ 
[γενομένου] Schw, Nachr. ἃ, Gött. Ges. ἃ. Wiss. 1908 5, 187: 98. [αὐ]τοῦ Bernays 


10 


20 


25 


30 


115 Clemens. 


- Un x x a ’ c „x > ’ - > ’ 
τῶν ολῶν. διὸ καὶ NTrov γίνεται, ως av Ex παϑους τῆς ἐπιϑυμίας 4 


συνεστώς. ἐμυσάχϑη μέντοι ἐνιδοῦσα τὴν ἀποτομίαν αὐτοῦ, ὥς φασιν 
αὐτοί. 

᾿λλὰ zei (ai) εὐώνυμοι δυνάμεις, πρῶται προβληϑεῖσαι τῶν 
δεξιῶν ὑπ᾽ αὐτῆς, ὑπὸ τῆς τοῦ φωτὸς παρουσίας οὐ μορφοῦνται, 
κατελείφϑησαν de αἱ ἀριστεραὶ ὑπὸ τοῦ Torov μορφωϑῆναι. τῆς 
μητρὸς οὖν μετὰ τοῦ υἱοῦ καὶ τῶν σπερμάτων | εἰσελϑούσης εἰς τὸ 
πλήρωμα, τότε ὁ Τύπος τὴν ἐξουσίαν τῆς μητρὺς καὶ τὴν τάξιν 
ἀπολήψεται, ἣν νῦν ἔχει ὴ μήτηρ. 

Ὁ Ἰησοῦς »τὸ φῶςς ἡμῶν, ὡς λέγει 6 ἀπόστολος. ἑαυτὸν »χκενώ- 
σαςς, τουτέστιν ἐχτὸς τοῦ Ὅρου γενόμενος κατὰ Θεόδοτον, ἐπεὶ Ay- 
γελος ἦν τοῦ πληρώματος, τοὺς ἀγγέλους τοῦ διαφέροντος σπέρματος 
συνεξήγαγεν ἑαυτῷ" καὶ αὐτὸς μὲν τὴν λύτρωσιν ὡς ἀπὸ πληρώματος 
προελϑὼν εἶχεν, τοὺς δὲ ἀγγέλους εἰς διόρϑωσιν τοῦ σπέρματος ἤγα- 
γεν oc γὰρ ὑπὲρ μέρους δέονται καὶ παρακαλοῦσι καὶ δι᾿ ἡμᾶς 
χατεχόμενοι, σπεύδοντες εἰσελϑεῖν, ἄφεσιν ἡμῖν αἰτοῦνται, ἵνα συνεισ- 
ἔλϑωμεν αὐτοῖς" σχεδὸν γὰρ ἡμῶν χρείαν ἔχοντες, ἵνα εἰσέλϑωσιν, 
ἐπεὶ ἄνευ ἡμῶν οὐχ ἐπιτρέπεται αὐτοῖς (διὰ τοῦτο γὰρ οὐδὲ ἡ μήτηρ 
συνελήλυϑεν ἄνευ ἡμῶν, φασίν), εἰχότως ὑπὲρ ἡμῶν δέονται. 

Ἔν ἑνότητι μέντοι re προεβλήϑησαν οἱ ἄγγελοι ἡμῶν, φασίν, 
εἷς ὄντες, ὡς ἀπὸ ἕνὸς προελϑόντες. ἐπεὶ δὲ ἡμεῖς ἦμεν, οἵ 
μεμερισμένοι, διὰ τοῦτο ἐβαπτίσατο ὁ Ἰησοῦς. τὸ ἀμέριστον μερισϑῆναι, 
μέχρις ἡμᾶς ἑνώσῃ αὐτοῖς εἰς τὸ πλήρωμα, ἵνα ἡμεῖς, ol πολλοὶ ἕν 
γενόμενοι, [οἱ πάντες τῷ ἑνὶ τῷ δι᾿ ἡμᾶς μερισϑέντι ἀναχραϑῶμεν. 

Οἱ ἀπὸ ᾿Αδὰμ ἐξελϑόντες οἱ μὲν δίκαιοι διὰ τῶν ἐχτισμένων τὴν 
ὁδὸν ποιούμενοι παρὰ τῷ Toro κατείχοντο κατὰ τοὺς Οὐαλεντινια- 
νούς, οἱ δὲ ἕτεροι &v τῷ τοῦ σκότου ἐχτισμένῳ 'ἐν τοῖς ἀριστεροῖς, 
ἔχοντες συναίσϑησιν τοῦ πυρός. 


Ποταμὺς ἐχπορεύεται πυρὸς ὑποκάτω τοῦ ϑρόνου τοῦ Τόπου, 
καὶ ῥεῖ εἰς τὸ κενὸν τοῦ ἐχτισμένου, 0 ἐστιν ἡ γέεννα, ἀπὸ κτίσεως 
τοῦ πυρὸς δέοντος μὴ πληρουμένη" καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Τόπος πύρινός 
ἐστι. διὰ τοῦτο, φησί, καταπέτασμα ἔχει, ἵνα μὴ ἐκ τῆς προσόψεως 

10 Joh. 8,1  10fPhil.2,7 157 νρῖ. 5. 118, 29 987 vgl. Joh. 
17, 11. 21f£ 29 vgl. Dan. 7,97 31 vgl. Hippol. Philos. VI 32 p. 280, 1-5 
u. VIII 9 p. 418, 9 πύρινος ϑεός 

1 (ZmuSvulas) ἥττων Bernays 1f ἥττων — συνεστώς Bernays ἧττον — 
συνεστῶσα 1 4 (al) St moöregov St 21 eig ὄντες Schw, Nachr. d. Gött. 


Ges. ἃ. Wiss. 1908 8.1313 εἰσιόντες 1, ἕν ὄντες Bernays οἱ πάντες Usener (auch 
Relig. Untersuch. 5. 1445)  [oi]St 22 Ἰησοῦς x » Schw (zal),tö ἀμέριστον 
ἐμερίσϑη St 94 [οἷ] St [οἱ πάντες] Usener 25 τῶν ἐκτισμένων] τῆς πίστεως 
Bernays 27 τῷ σχότῳ τοῦ ἐχτισμένου (vgl. Z. 30) St 31 πληρουμένη Po 
πληρουμένης L 


34,1 


τῷ 


36,1 


37 


38,1 


19 
nd 


10 


15 


20 


25 


30 


Excerpta ex T'heodoto 33, 4—41, 4. 119 


ἀναλωϑῇ τὰ πνεύματα" μόνος δὲ ὁ ἀρχάγγελος εἰσέρχεται πρὸς 
αὐτόν, οὗ κατ᾽ eixova καὶ ὃ ἀρχιερεὺς ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ εἰς τὰ 
ἅγια τῶν ἁγίων εἰσήει. ἔνϑεν χαὶ ὁ Ἰησοῦς παραχληϑεὶς συνε- 
καϑέσϑη τῷ Toro, ἵνα μένῃ τὰ πνεύματα καὶ μὴ προαναστῇ αὐτοῦ, 
χαὶ ἵνα τὸν ἸΤύπον ἡμερώσῃ καὶ τῷ σπέρματι δίοδον εἰς πλήρωμα 
παράσχῃ. 

A μήτηρ προβαλοῦσα τὸν Χριστὸν» ὁλόκληρον. καὶ ὑπ᾽ αὐτοῦ 
καταλειφϑεῖσα τοῦ λοιποῦ οὐχέτι οὐδὲν προέβαλεν ὁλόκληρον, ἀλλὰ 
τὰ δυνατὰ παρ᾽ αὐτῇ κατέσχεν, ὥστε καὶ τοῦ Toxov χαὶ τῶν 
κλητῶν [οὖν] τὰ ἀγγελικὰ αὐτὴ προβαλοῦσα παρ᾽ αὐτῇ κατέχει, 
τῶν ἐκλεχτῶν τῶν ἀγγελικῶν ὑπὸ τοῦ ἄρρενος ἔτι πρότερον προβε- 
βλημένων. 

Τὰ μὲν γὰρ δεξιὰ πρὸ τῆς τοῦ φωτὸς αἰτήσεως προηνέχϑη ὑπὸ 
τῆς μητρός, τὰ δὲ σπέρματα τῆς ἐκκλησίας μετὰ τὴν τοῦ φωτὺς ei- 
τησιν, ὅτε ὑπὸ τοῦ ἄρρενος τὰ ἀγγελικὰ τῶν σπερμάτων προεβάλ(λ) το. 

Τὰ διαφέροντα σπέρματά φησι μήτε ος πάϑη, ὧν λυομέν ον 
συνελύϑη ἂν καὶ τὰ σπέρματα, μήτε ὡς κτίσιν προεληλυϑέναι, ἀλλ᾽ 
οἷς τέκνα. ἀπαρτιζομένης γὰρ τῆς κτίσεως | συναπηρτίσϑη ἂν καὶ 
τὰ σπέρματα" διὸ καὶ τὴ» οἰκειότητα ἔχει πρὸς τὸ φῶς, ὃ πρῶτον 
προήγαγεν, τουτέστι τὸν Ἰησοῦν, ὃ αἰτησάμενος τοὺς αἰῶνας Χριστός, 
ev 07) συνδιυλίσϑη κατὰ δύναμιν. καὶ τὰ σπέρματα (τὰν συνελϑόντα 
αὐτῷ εἰς τὸ πλήρωμα" διότι πρὸ καταβολῆς κόσμου εἰκότως λέγεται 
ἡ ἐχκλησία ἐκλελέχϑαι. ἐν «ἀρχῇ τοίνυν συνελογίσϑημεν, φασί, καὶ 
ἐφανερώϑημεν. διὰ τοῦτο ὃ σωτὴρ λέγει »λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶνς, 
μηνύων περὶ τοῦ φωτὸς τοῦ φανέντος καὶ μορφώσαντος, περὶ οὗ ὁ 
ἀπόστολος λέγει" 0 φωτίζει πάντα ἄνϑρωπον ἐρχόμενον». εἰς τὸν 


κόσμονς, τὸν τοῦ διαφόρου σπέρματος. ὅτε γὰρ ἐφωτίσϑη ὃ ἄνϑρο- 


πος, τότε εἰς τὸν κόσμον ἤλϑεν, τουτέστιν ἑαυτὸν ἐκόσμησεν, χωρίσας 

αὑτοῦ τὰ ἐπισχοτοῦντα καὶ συναναμεμιγμένα αὐτῷ πάϑη. καὶ τὸν 

> \ c x > \ - ᾿ NER 

Adau ὁ Anwovoyos Evvoia προσχὼν ἐπὶ τέλει τῆς δημιουργίας αὐτὸν 
’ 

προήγαγεν. 


ΦΥ͂ vgl. Hebr. 9, 7 3f vgl. Psal. 109, 1; Exc. 62, 1; Iren. I 30, 14 
24 Matth. 5, 16 26f Joh. 1, 9 


1 u. 4 πνεύματα Schw πράγματα 1, 9 δυνατὰ (wie προέβαλεν ... ὅπερ 
ἠδύνατο Hippol. Philos. VI 30 p. 274, 11)] σπέρματα Bernays αὐτῆι L χκχατέσχεν 
Bernays παρέσχεν ἴ, Τόπου (τὰ ἀγγελικὰ» Lipsius, Jahrbb. f. prot. Theol. 13 
(1837) 8. 633?° zal?ü.d. 2. Lt 10 χλητῶν Bernays χλήρων L [οὖν] St αὖ 


Bernays ἀγγελιχὰ] σπέρματα (vgl. 2. 14. 16) Lipsius προβαλοῦσα Lipsius 
προβάλλουσα U 15 προεβάλλετο Ruben προεβάλετο 1, 91 (τὰ, Usener 
22 διὸ Usener διότι L 28 χωρίσας Lt χωρήσας L* 29 αὐτοῦ L 30 al- 


τὸς Usener 


39 


40 


979P 41,1 


2 340 5 


10 


20 


120 Clemens. 


Ὁ Σταυρὸς τοῦ ἐν πληρώματι Ὅρου σημεῖόν ἐστιν" χωρίξει γὰρ 
τοὺς ἀπίστους τῶν πιστῶν ὡς ἐχεῖνος τὸν κόσμον τοῦ πληρώματος" 
διὸ καὶ τὰ σπέρματα ὃ Ιησοῦς διὰ τοῦ σημείου ἐπὶ τῶν ὦμων βαστά- 
σᾶς εἰσάγει εἰς τὸ πλήρωμα. ὦμοι γὰρ τοῦ σπέρματος ὁ Ἰησοῦς λέ- 
γεται, κεφαλὴ δὲ ὁ Χριστός. ὅϑεν εἴρηται" »ὃς οὐχ αἴρει τὸν σταυ- 
ρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουϑεῖ μοι, οὐχ. ἔστι μου ἀδελφός.« ἤρεν οὖν τὸ 
σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, ὅπερ ὁμοούσιον ἦν τῇ ἐκκλησίᾳ. 

“Πέγουσιν οὐν ὅτι αἵ δεξιαὶ ἤδεσαν τοῦ Ἰησοῦ καὶ τοῦ Χριστοῦ 
τὰ ὀνόματα καὶ πρὸ τῆς παρουσίας, ἀλλὰ τοῦ σημείου οὐχ ἤδεσαν 
τὴν δύναμιν. καὶ δόντος πᾶσαν τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατρός, συναινέ- 
σαντος δὲ καὶ τοῦ πληρώματος, ἐκπέμπεται »0 τῆς βουλῆς ἄγγελος. 
χαὶ γίνεται κεφαλὴ τῶν ὅλ ων μετὰ τὸν πατέρα" »πάντα γὰρ ἐν αὐτῷ 
ἐχτίσϑη τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, ϑρόνοι, “κυριότητες, βασιλεῖαι, ϑεό- 
τητες, λειτουργίαι" « »διὸ καὶ ὃ ϑεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσεν χαὶ ἔδωκεν 
αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, iva πῶν γόνυ κάμψῃ καὶ πᾶσα 
γλ ὥσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι κύριος τῆς δόξης Ἰησοῦς Χριστὸς σωτήρ. « 
»ἀναβὰς αὐτὸς καὶ καταβάς" τὸ δὲ ἀνέβη τί ἐστιν, εἰ μὴ ὅτι καὶ 
κατέβη; ὃ καταβὰς αὐτός ἐστιν εἰς τὰ κατώτατα τῆς γῆς καὶ ἀναβὰς 
ὑπεράνω τῶν iger. 

᾿δοῦσα δὲ αὐτὸν ἡ Σοφία ὅμοιον τῷ καταλιπόντι αὐτὴν φωτὶ 
ἐγνώρισεν καὶ προσέδραμεν καὶ ἠγαλλιάσατο καὶ προσεχύνησεν, τοὺς 

1f vgl. Hippol. Philos. VI 81 p. 276, 44 (ὁ orav 902) ὅρος γίνεται τοῦ πλη- 
ρώματος. — χαλεῖται δὲ ὅρος οὗτος, ὕτι ἀφορίζει ἀπὸ τοῦ πληρώματος ἔξω τὸ 
ὑστέρημα. Iren. 13,5 5 zu χεφαλὴ vgl. Ephes. 1, 22; 4, 15; 5, 23; Kol. 1,18 

5f Luk. 14, 27; Matth. 10, 38 (vgl. Iren. 13, 5) 6f τῆς 5. τοῦ ΕΣ 
115, 15f; 126, 17 10—14 vgl. Iren. 14,5 (Χριστὸς) ἀνελϑὼν μὲν eis τὸ Πλή- 
ρωμα αὐτὸς μὲν (εἰκὸς ὅτι) ὥκνησεν ἐχ Br χατελϑεῖν, τὸν Παράκλητον δὲ ἐξέ- 
πεμψεν αὐτήν (.. αὐτῇ), τουτέστιν τὸν Σωτῆρα, ἐνδόντος αὐτῷ πᾶσαν τὴν δύναμιν 
τοῦ πατρὸς χαὶ πᾶν ὑπ᾽ ἐξουσίαν παραδόντος χαὶ τῶν αἰώνων δὲ ὁμοίως, ὅπως 
ἐν αὐτῷ τὰ πάντα χτισϑῇ, »τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, ϑρόνοι, ϑεότητες, 


κυριότητεςκ. 10 vgl. Matth. 28, 18 10f vgl. Kol. 1,19 11 Jes. 9, 6 
19. 14 Kol. 1,16 14—16 vgl. Phil. 2, 9—11 17-19 vgl. Ephes. 4, 9£ 


42,1 


2 


3 


43,1 


44.1 


20—8. 121,4 Iren. 14,5 τὴν δὲ ᾿χαμὼϑ ἐντραπεῖσαν αὐτὸν λέγουσι πρῶτον. 


μὲν κάλυμμα ἐπιϑέσϑαι δι᾿ αἰδῶ, Er δὲ ἰδοῦσαν αὐτὸν σὺν ὕλῃ τῇ καρπο- 
φορίᾳ αὐτοῦ προσδραμεῖν αὐτῷ. 1 8,2 τήν τε μετὰ τῶν ἡλικιωτῶν τοῦ Σωτῆρος 
παρουσίαν πρὸς τὴν Ἀιχαμὼϑ ὁμοίως πεφανερωκέναι αὐτὸν (τὸν Παῦλον). .. 
εἰπόντα᾽ »δεῖ τὴν γυναῖχα κάλυμμα ἔχειν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς διὰ τοὺς ἀγγέλους. « zal 
ὕτι ἥχοντος τοῦ Σωτῆρος πρὸς αὐτὴν δι’ αἰδῶ κάλυμμα ἐπέϑετο ἣ ᾿Αχαμώϑ. 


, 9 πιστῶν Pearse bei Potter ἀπίστων 1, 7 (αὐτοῦ Ruben [τοῦ] Besokiriil 
(6) Ἰησοῦςς) Bernays 8 τοῦ Ἰησοῦ χαὶ τοῦ Xoıorod St (vgl. Lipsius a. a. O. 
Ss, 6391) τὸν Ἰησοῦν καὶ τὸν Χριστὸν L 9 τοῦ σημείου St (vgl. Lipsius) τὸ 


σημεῖον L 10 τὴν δύναμιν St φησὶ δύναμιν 1, φασὶ (τὴν) δύναμιν Lipsius 
φασί, δυνάμεις Bunsen (αἰτησάμενος οὐν), φησί, δύναμιν Bernays [φησὶ δύναμιν) 
Usener, Ruben πατρός Grabe zu Iren. 1 4, ὃ (p. 22 ed. Oxon. 1702) πνεύματος L 


δίδωσι 


Excerpta ex Theodoto 42, 1—47, 3. 121 


δὲ ἄρρενας ἀγγέλους τοὺς σὺν αὐτῷ ἐχπεμφϑέντας ϑεασαμένη, κατῃ- 
δέσϑη καὶ κάλυμμα ἐπέϑετο. διὰ τούτου τοῦ μυστηρίου ὁ Παῦλος 
κελεύει τὰς γυναῖχας »φορεῖν ἐξουσίαν ἐπὶ τῆς χεφαλῆς διὰ τοὺς 
ayyekovce. 
5 Εὐθὺς οὖν 6 Σωτὴρ ἐπιφέρει αὐτῇ μόρφωσιν τὴν κατὰ γνῶσιν 
N 4 N 
χαὶ ἴασιν τῶν παϑῶν, δείξας ἀπὸ πατρὸς ἀγεννήτου τὰ ἐν πληρώ- 
ματι καὶ τὰ μέχρι αὐτῆς ἀποστήσας δὲ τὰ πάϑη τῆς πεπονϑυίας 
αὐτὴν μὲν ἀπαϑῆ κατεσκεύασεν, τὰ πάϑη δὲ διαχρίνας ἐφύλαξεν, καὶ 
2 a \ - Jr r BAD 3 er ” δεν 
οὐχ ὥσπερ (Ta) τῆς ἔνδον διεφορήϑη, ἀλλ εἰς οὐσίαν͵ ἤγαγεν αὐτὰ 
10 τε χαὶ (ta) τῆς δευτέρας διαϑέσεως. οὕτως διὰ τῆς τοῦ Σωτῆρος 
ἐπιφανείας ἡ Σοφία (ἀπαϑὴς) γίνεται χαὶ τὰ ἔξω κτίζεται. »πάντα 
γὰρ δι᾿ αὐτοῦ γέγονεν καὶ χωρὶς αὐτοῦ γέγονεν οὐδέν. « 

Πρῶτον οὖν ἐξ ἀσωμάτου πάϑους χαὶ συμβεβηκότος εἰς ἀσώματον 
ἔτι τὴν ὕλην αὐτὰ μετήντλησεν καὶ μετέβαλεν, εἶϑ'᾽ οὕτως εἰς συγκρί- 

15 ματα καὶ σώματα ἀϑρόως γὰρ' οὐσίαν ποιῆσαι τὰ πάϑη οὐχ ἐνῆν᾽ 
καὶ τοῖς σώμασι κατὰ φύσιν ἐπιτηδειότητα ἐνεποίησεν. 

Πρῶτος μὲν οὖν δημιουργὸς ὁ Σωτὴρ γίνεται καϑολικός, »ἡ δὲ 
Σοφίας δευτέρα »οἰχοδομεῖ οἶχον ἑαυτῇ καὶ ὑπήρεισεν στύλους ἑπτάς. 
καὶ πρῶτον πάντων προβάλλεται εἰχόνα τοῦ πατρὸς ϑεόν, δι᾿ οὗ 

20 ἐποίησεν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, τουτέστι »τὰ οὐράνια καὶ τὰ ἐπί- 
γειας, τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερά. οὗτος εἷς εἰκὼν πατρὺς πατὴρ 
γίνεται καὶ προβάλλει πρῶτον τὸν ψυχιχὸν Χριστὸν υἱοῦ εἰχόνα, 
ἔπειτα τοὺς ἀρχαγγέλους αἰώνων εἰκόνας, εἶτα ἀγγέλους (ἀρχ)αγγέλων 

61 Κον. 11,10 δ: vgl. Iren. 1 4,5 χἀχεῖνον μορφῶσαι αὐτὴν μόρφω- 
σιν τὴν κατὰ γνῶσιν καὶ ἴασιν τῶν παϑῶν ποιήσασϑαι αὐτῆς 7—17 vgl. 
Iren. 14,5 χωρίσαντα δ᾽ αὐτὰ (τὰ πάϑη) αὐτῆς, μὴ ἀμελήσαντα δ᾽ αὐτῶν (οὐ γὰρ 
ἦν ΓΝ ἃ ἀφανισϑῆναι, ὡς τὰ τῆς προτέρας, διὰ τὸ ἑκτικὰ ἤδη καὶ δυνατὰ εἶναι), 
ἀλλ᾽ ἀποχρίναντα χωρήσει τοῦ (1. χωρίς, εἶτα) συγχέαι καὶ πῆξαι καὶ ἐξ ἀσωμά- 
του πάϑους εἰς ἀσώματον τὴν ὕλην μεταβαλεῖν αὐτά" εἶϑ᾽ οὕτως ἐπι- 
τηδειότητα καὶ (l. κατὰ) φύσιν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς, ὥστε εἰς συγκρί- 
ματα καὶ σώματα ἐλϑεῖν, πρὸς τὸ γενέσϑαι δύο οὐσίας, τὴν φαύλην τῶν παϑῶν 
τήν τε τῆς ἐπιστροφῆς ἐμπαϑῆ᾽ καὶ διὰ τοῦτο δυνάμει τὸν σωτῆρα δεδη μιουρ- 
γηχέναι φάσχουσιν᾽ τήν τε ᾿χαμὼϑ ἐκτὸς πάϑους γενομένην κτλ. 

ΤΙ Jon. 1, 3 17—21 vgl. Iren. 1, 2 17 £ Prov. 9,1 19 Ὁ vgl. Gen. 1,1 


20£ vgl. Phil. 2,10 23 εἰκόνες τῶν αἰώνων sind en, u. ἄγγελοι auch 
Iren. 15, 1 (Ende) 


5 αὐτῇ Grabe αὐτὴν L κατὰ γνῶσιν Grabe χατάγνωσιν L 9 (τὰ 
Bernays Θθ αὐτά τε] ἅτε Grabe zu Iren. 14,5 10 τε χαὲ (re) (vel. Iren. 1 4,1 
ἐπισυμβεβηχέναι. δ᾽ αὐτῇ χαὶ ἑτέραν διάϑεσιν, τὴν τῆς ἐπιστροφῆς Ent τὸν 
ζωοποιήσαντα) Heinriei, Valent. Gnosis S. 1091 ἑχτικὰ Bermays 11 (ἀπαϑὴς 
γίνεται Bernays γάνυται Usener 14 ἔτι Bernays Ent L [ἐπὶ] Grabe zu Iren. I 
4,5 14f ovyxoiuara corr. aus σύγχριμα 1! 15 nach xai ist τὰ getilgt 1," 

| er Bone 
23 (ἀρχλαγγέλων (sc. εἰκόνας) Bunsen 


980} 2 


122 Clemens. 


ἐκ τῆς ψυχικῆς καὶ φωτεινῆς οὐσίας, ἣν φῆσιν ὁ προφητικὸς λόγος 
»καὶ πνεῦμα ϑεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τῶν ὑδάτωνς, κατὰ τὴν συμπλο- 
κὴ» τῶν δύο οὐσιῶν τῶν αὐτῷ πεποιημένων τὸ εἰλικρινὲς, »ἐπιφέρε- 
σϑαικς εἰπών, τὸ δὲ “ἐμβριϑὲς χαὶ ὑλικὸν ὑποφέρεσϑαι, τὸ ϑολερὸν 


ὅ χαὶ παχυμερές. ἀσώματον δὲ καὶ ταύτην ἐν ἀρχῇ αἰνί ὅσεται τῷ 


10 


15 


φάσχειν »ἀὐρατον«᾿ οὔτε γὰρ ἀνϑρώπῳ τῷ μηδέπω ὄντι ἀόρατος 
ἢν οὔτε τῷ ϑεῷ" ἐδημιούργει γάρ' ἀλλὰ τὸ ἄμορφον καὶ ἀνείδεον 
καὶ ἀσχημάτιστον αὐτῆς ὧδέ πως ἐξεφώνησεν. 

Διακρίνας δὲ ὁ Δημιουργὸς τὰ χαϑαρὰ ἀπὸ τοῦ ἐμβριϑοῦς, ὡς ἂν 
ἐνιδὼν τὴν ἑκατέρου φύσιν, φῶς ἐποίησεν, τουτέστιν ἐφανέρωσεν καὶ εἰς 
φῶς καὶ ἰδέαν προσήγαγεν, ἐπεὶ τό γε ἡλιακὸν καὶ οὐράνιον φῶς πολλῷ 
ὕστερον ἐργάζεται" καὶ ποιεῖ [ἐκ] τῶν ὑλικῶν τὸ μὲν ἐκ τῆς λύπης, 
οὐσιωδῶς κτίζων »πνευματιχὰ τῆς πονηρίας, πρὸς | ἃ ἡ πάλη ἡμῖν«" 
διὸ χαὶ λέγει ὃ ἀπόστολος" »καὶ μὴ λυπεῖτε τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ 
ϑεοῦ, ἐν © ἐσφραγίσϑητε᾽« τὸ δὲ ἐκ τοῦ φόβου τὰ ϑηρία, τὸ δὲ ἐκ 
τῆς (ἐκπλήξεως καὶ ἀπορίας τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου. ἐν δὲ τοῖς 
τρισὶ στοιχείοις τὸ πῦρ ἐναιωρεῖται καὶ ἐνέσπαρται καὶ ἐμφωλεύει 
καὶ ὑπὸ τούτων ἐξάπτεται καὶ τούτοις ἐπαποϑνήσχει, μὴ ἔχον τόπον 


2 Gen. 1, 2 3f zu εἰλικρινὲς, ἐμβριϑὲς vgl. Plato Phaed. p. S1C; zu ϑο- 
λερὸν viell. Phaed. p. 113 A 5 vgl. Sext. Emp. Adv. Math. VII 374 τὸ ὕδωρ 
παχυμερέστερόν ἐστι πνεύματος 5—8 vgl. Hippol. Philos. VI 30 p. 274, 11—14 

6 vgl. Gen. 1, 2 10 vgl. Gen. 1, 3 111 vgl. Herakleon Fr. 2 Brooke 
(Orig. Joh.-Comm. II 21 p. 77, 27 Preuschen) αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν 
χατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παφέσχε, τὰ ὑπ᾽ ἄλλου σπαρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς 
φωτισμὸν καὶ περιγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. 12—S. 123, 2 vgl. 
Iren. 15, 4 ἐπεὶ οὖν τὴν ὑλικὴν οὐσίαν ἐκ τριῶν παϑῶν συστῆναι λέγουσι, φόβου TE 
χαὶ λύπης καὶ ἀπορίας, ἐκ μὲν τοῦ φόβου χαὶ τῆς ἐπιστοφῆς τὰ ψυχιχὰ τὴν σύ- 
στασιν εἰληφέναι" 22 μὲν τῆς ἐπιστροφῆς τὸν Δημιουργὸν βούλονται τὴν γένεσιν 
ἐσχηκέναι" ἐκ δὲ τοῦ φόβου τὴν λοιπὴν πᾶσαν ψυχιχὴν ὑπόστασιν, ὡς ψυχὰς 
ἀλόγων ζῴων καὶ ϑηρίων καὶ ἀνθρώπων... ἐκ δὲ τῆς λύπης τὰ πνευμα- 
τικὰ τῆς πονηρίας διδάσκουσι γεγονέναι... ἐκ δὲ τῆς ἐχπλήξεως καὶ τῆς 
ἀμηχανίας ὡς ἐκ τοῦ ἀσημοτέρου τὰ σωματιχά, καϑὼς προείπαμεν, τοῦ κόσμου 

στοιχεῖα γεγονέναι" γῆν μὲν χατὰ τῆς ἐχπλήξεως στάσιν, ὕδωρ δὲ κατὰ τὴν τοῦ 
φόβου κίνησιν, ἀέρα τε κατὰ τῆς λύπης πῆξιν" τὸ δὲ πῦρ ἅπασιν αὐτοῖς ἐμ- 
πεφυχέναι ϑάνατον καὶ φϑοράν, ὡς χαὶ τὴν ἄγνοιαν τοῖς τρισὶ πάϑεσιν ἐγχε- 
χρύφϑαι διδάσκουσιν. 13 Ephes. 6, 12 14f Ephes. 4, 30 16 vgl. viell. 
Kol. 2, 8. 20 (στοιχεῖα τοῦ κόσμου) 17 ἐμφωλεύειν vom Feuer auch Iren. 17,1 


3 αὐτῷ πεποιημένων Ruben αὐτῶν πεπεισμένων L οὕτως (oder ἐς ταὐτὸ) 


πεπιεσμένων Bernays > ταύτην] τὴν γῆν Bernays (Ruben nimmt vor ἀσώμα- 
τον Lücke an) τῷ Ruben τὸ 1, 12 [ἐχ] St 13 οὐσιωδῶς Usener ov- 
σιῶδες 71 κτίζων Bunsen χτίζον L 16 (ἐχ᾽ πλήξεως Bernays πλήξεως L 


18 τόπον Sy τύπον 1, 


es ET SE τ δ, 


5 


ὧι 


10 


15 


20 


Excerpta ex Theodoto 47, 4—5l, 2. 123 


ἀποταχτὸν ἑαυτοῦ os καὶ τὰ ἄλλα στοιχεῖα, ἐξ ὧν τὰ συγχρίματα 
δημιουργεῖται. 

᾿Επεὶ δὲ οὐκ ἐγίνωσχεν τὴν δι᾿ αὐτοῦ ἐνεργοῦσαν οἰόμενος ἰδίᾳ 
δυνάμει δημιουργεῖν. φιλεργὸς ὧν φύσει, διὰ τοῦτο εἶπεν ὃ ἀπόσ τολ 02° 
"ὑπετάγη τῇ ματαιότητι τοῦ κόσμου, οὐχ ἑκών, ἀλλὰ διὰ τὸν | ὑπο- 
τάξαντα, ἐπ᾿ ἐλπίδι, ὅτι zal αὐτὸς ἐλευϑερωϑήσεταις, ὅταν re 
τὰ σπέρματα τοῦ ϑεοῦ. τεχμήριον δὲ μάλιστα τοῦ ἀκουσίου τὸ εὐλο- 
γεῖν τὸ σάββατον χαὶ τὴν ἀπὸ τῶν πόνων ἀνάπαυσιν ὑπερασπάζεσθϑαι. 


Ά, - > x - nd > - Ba - > x - - " 
» Aaßov χοὺν ἀπο τῆς γῆςε, οὐ τῆς ξηρᾶς, ἀλλα τῆς πολυμεροῦς 


καὶ ποικίλης ὕλης μέρος, ψυχὴν γεώδη καὶ ὑλικὴν ἐτεκτήνατο ἄλογον 
καὶ τῇ τῶν ϑηρίων ὁμοούσιον" οὗτος (Ὁ) »κατ᾽ εἰκόνας ἄνϑρωπος. 
ὃ δὲ »καϑ' ὁμοίωσιν« τὴν αὐτοῦ! τοῦ δημιουργοῦ ἐχεῖνός ἐστιν, ὃν 
εἰς τοῦτον »ἐνεφύσησέν. τὲ καὶ ἐνέσπειρεν, ὁμοούσιόν τι αὐτῷ δι᾿ 
ἀγγέλων ἐνθείς" χαϑὸ μὲν ἀόρατός ἐστι καὶ ἀσώματος, τὴν οὐσίαν 
αὐτοῦ "πνοὴν ζωῆς- προσεῖπεν, μορφωϑὲν ὁὲ ψυχὴ ζῶσας« ἐγένετο, 
ὅπερ εἶναι χαὶ αὐτὸς ἐν ταῖς προφητικαῖς γραφαῖς ὁμολογεῖ. 
᾿Ἄνϑρωπος γοῦν ἐστιν ἐν ἀνϑρώπῳ, ψυχιχὸς ἐν χοϊκῷ, οὐ μέρει 
μέρος, ἀλλὰ 020 ὅλος συνών, ᾿ἀρρήτῳ δυνάμει ϑεοῦ ὅϑεν ἐν τῷ 
παραδείσῳ, τῷ τετάρτῳ οὐρανῷ, δημιουργεῖται" ἐκεῖ γὰρ χοϊκὴ σὰρξ 
οὐκ ἀναβαίνει, ἀλλ᾽ nv τῇ ψυχῇ (τῇ) ϑείᾳ οἷον σὰρξ ἡ ὑλική. ταῦτα 
σημαίνει »τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μους, τὴν ϑείαν ψυχὴν 


3f vgl. Hippol. Philos. ΥἹ 33 p. 282, 2 226 οὐδὲν οἶδεν, λέγουσιν, ö Δημιουρ- 
γὸς ὅλως, ἀλλ᾽ ἔστιν ἄνους χαὶ μωρὸς κατ᾽ αὐτούς, καὶ τί πράσσει ἢ ἐργάξεται, 
οὐχ οἶδεν. ἀγνοοῦντι δὲ αὐτῷ, ὁτιδὴ ποιεῖ, ἡ Σοφία ἐνέργησε πάντα καὶ ἐνίσχυσε, 
χαὶ ἐχείνης ἐνεργούσης αὐτὸς ᾧετο ἀφ᾽ ξαυτοῦ ποιεῖν τὴν κτίσιν τοῦ χόσμου. Das 
Gleiche ausführlicher Iren. I ε 3 5f Röm. 8, 20 ὃ 6f vgl. Matth. 13, 30 
(6; sel: Gen. 2,3 9 Gen. 2, 7; zu γῇ ξηρά vgl. Gen.1,9f 9—16 vgl. Iren. 
28; 5 δημιουργήσαντα di) τὸν χόσμον πεποιηκέναι χαὶ τὸν ἄνϑρωπον τὸν χοϊκόν, 
οὐχ ἀπὸ ταύτης δὲ τῆς ξηρᾶς γῆς, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς ἀοράτου οὐσίας, ἀπὸ τοῦ 
χεχυμένου καὶ δευστοῦ τῆς ὕλης λαβόντα" χαὶ εἰς τοῦτον ἐμφυσῆσαι τὸν ψυχικὸν διορί- 
ξονται" χαὶ τοῦτον εἶναι τὸν »κατ᾽ εἰχόνα καὶ ὁμοίωσιν « γεγονότα" zart’ εἰχόνα μὲν 
τὸν ὑλικὸν ὑπάρχειν, παραπλήσιον μέν, ἀλλ᾽ οὐχ ὁμοούσιον τῷ ϑεῷ" καϑ᾽ ὁμοίω- 
σιν δὲ τὸν ψυχικόν, oder καὶ πνεῦμα ζωῆς τὴν οὐσίαν αὐτοῦ εἰρῆσϑαι ἐκ 
πνευματικῆς ἀπορροίας οὖσαν. 11 Gen. 1,26 13. 15 Gen. 2,7 14fvel. 
S. 122, 5f 181 vgl. Iren. 1 5, 2 τὸν nanddeıaov ὑπὲρ τρίτον οὐρανὸν ὄντα, 
τέταρτον ἄγγελον λέγουσι δυνάμει ὑπάρχειν. Die Versetzung des Paradieses in 
den vierten Himmel stammt aus der Haggada; vgl. L. Ginzberg, Monatsschrift für 
Gesch. und Wiss. des Judentums 42 (1897) S. 550 31 Gen. 2, 23 


4 (μὴ) φιλεργὸς wegen 2. τῇ ὯΝ 8 ὑπερασπάζεσϑαι Sy ὑπερασπίζεσϑαι 1, 

11 τῇ Bernays, Usener τῆς L ) Bunsen 17 χοϊκῷ]} ὑλικῷ Bernays, Ruben 
wegen Hippol. Philos. VI 34 p. 282, 58 ἢ ὁ ὁ ἔσω ἄνϑρωπος, ὃ ψυχικός, ἐν τῷ σώ- 
ματι κατοιχῶν τῷ ὑλικῷ, ὕ ἐστιν ὁ ὑλικός. Vgl. aber p. 384, 60f (A ὀγοι) χατοι- 
χοῦντες ἐν σώματι χοϊχῷ μετὰ ψυχῆς 20 (τῇ) Bunsen 21 {δι᾽ ov) τὴν Schw 


10 


μι 
σι 


20 


25 


124 Clemens. 


αἰνίσσεται τὴν ἐγκεκρυμμένην τῇ σαρκὶ καὶ στερεὰν καὶ δυσπαϑῆ καὶ 
δυνατοωτέραν, »καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μους, τὴν ὑλικὴν ψυχὴν σῶμα 
οὖσαν τῆς ϑείας ψυχῆς. περὶ τούτων τῶν δυεῖν χαὶ 6 σωτὴρ λέγει 
»φοβεῖσϑαι δεῖν τὸν δυνάμενον ταύτην τὴν ψυχὴν καὶ τοῦτο τὸ σῶμα 
τὸ ψυχιχὸν ἐν γεέννῃ ἀπολέσαι. 

Τοῦτο τὸ σαρχίον »avridızove ὃ σωτὴρ εἶπεν καὶ ὁ Παῦλος 
»γόμον ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μους, χαὶ »δῆσαις 
παραινεῖ καὶ »ἁρπάσαι οἰς ἰσχυροῦ τὰ σκεύης, τοῦ ἀντιπολεμοῦντος 
τῇ οὐρανίῳ ψυχῇ, ὃ σωτήρ, καὶ »ἀπηλλάχϑαι αὐτοῦς παραινεῖ »κατὰ 
τὴν ὁδόν, μὴ τῇ φυλαχῇ περιπέσωμεν καὶ τῇ κολάσεις" ὁμοίως | δὲ 
χαὶ »εὐνοεῖν«ε αὐτῷ, μὴ τρέφοντας χαὶ δωννύντας τῇ τῶν ἁμαρτη- 
μάτων ἐξουσίᾳ, ἀλλ᾽ ἐντεῦϑεν νεχροῦντας ἤδη καὶ ἐξίτηλον ἀποφαί- 
γοντας ἀποχῇ τῆς πονηρίας, ἵνα ἐν τῇ διαλύσει ταύτῃ διαφορηϑὲν 
χαὶ διαπνεῦσαν 1497, ἀλλὰ μὴ καϑ᾽ αὐτό τινος ὑποστάσεως λαβό- 
μενον, τὴν ἰσχὺν ἔχῃ παράμονον ἐν τῇ διὰ πυρὸς διεξόδῳ. 

Τοῦτο »ζιζάνιονκ« ὀνομάς εται συμφυὲς τῇ ψυχῇ, τῷ χρηστῷ σπέρ- 
ματι, τοῦτο καὶ σπέρμα τοῦ διαβόλου ὡς ὁμοούσιον ἐχείνῳ καὶ ὄφις 
καὶ διαπτερνιστὴς χαὶ λῃστὴς ἐπιτιϑέμενος κεφαλῇ βασιλέως. ἔσχεν 
δὲ ὁ ᾿Αδὰμ ἀδήλως αὐτῷ ὑπὸ τῆς Σοφίας ἐνοσπαρὲν τὸ σπέρμα τὸ 
πνευματικὸν εἰς τὴν ψυχήν" »διαταγείςς ; φησί, ade” ἀγγέλον ἐν χειρὶ 
μεσίτου" ὁ δὲ μεσίτης ἑνὸς οὐκ ἔστιν" ὁ δὲ ϑεὸς εἷς ἐστιν. « δι᾿ ἀγ- 
γέλων οὖν τῶν ἀρρένων τὰ σπέρματα ὑπηρετεῖται τὰ εἰς γένεσιν 
προβληϑέντα ὑπὸ τῆς Σοφίας, χαϑὸ ἐγχωρεῖ γίνεσϑαι. ἅτε γὰρ An- 
uıov 0708 ἀδήλ = κινούμενος ὑπὸ τῆς “οφίας οἴεται αὐτοκίνητος εἶναι, 
ὁμοίως καὶ οἱ ἄνϑρωποι. πρῶτον οὖν σπέρμα «πνευματικὸν τὸ ἐν 
τῷ Adau προεῖί βαλεν ἡ Σοφία, ἵνα ἡ τὸ ὀστοῦν, ἡ λογικὴ καὶ οὐρανία 
ψυχή, μὴ κενή, ἀλλὰ μυελοῦ γέμουσα πνευματικοῦ. 

᾿Απὸ δὲ τοῦ ᾿᾿δὰμ τρεῖς φύσεις γεννῶνται, πρώτη μὲν ἡ ἄλογος, 
ἧς ἦν Κάιν, δευτέρα δὲ ἡ λογικὴ καὶ ἡ δικαία, ἧς ἦν ABER τρίτη 


2 Gen. 2, 23 4f Matth. 10, 28 6 vgl. Matth. 5, 25; Luk. 12, 58 
7 Röm. 7, 23 7f vgl. Matth. 12, 29 9f vgl. Luk. 12, 58; Matth. 5, 25 
11 vgl. Matth. 5, 25 14 zu dıenveücav vgl. Strom. VII 32,1 16 vgl. Matth. 
13, 25 17 vgl. Matth. 13, 39 17 f vgl. Gen. 3, 15 18 vgl. Joh. 10,1 
18—21 vgl. Herakleon Fr. 36 Brooke (Orig. Joh.-Comm. XIH 50 p. 278, 34 ff 
Preuschen) οἱ δὲ χεχοπιακότες εἰσὶν οἱ τῆς οἰχονομίας ἄγγελοι, δι’ ὧν ὡς μεσιτῶν 
ἐσπάρη (τὰ σπέρματα) zal ἀνετράφη. ΦΟΥ͂ Gal. 3, 19 231 vgl. Iren. 17, 4 
261 vgl. S. 123, 211 28—S. 125, 2 vgl. Iren. 17,5 ἀνθρώπων δὲ τρία 
γένη ὑφίστανται, πνευματικόν, χοϊκόν, ψυχικόν, καϑὼς ἐγένοντο Κάιν, 
Ἄβελ, Σήϑ, χαὶ ἐκ τούτων τὰς τρεῖς φύσεις. Ähnlich die Naassener Hipp. 
Philos. X 9 p. 502, 945 


14 dıenveücev Sy διαπνεῦσαι 1, 


2 982 P 


ῦ 


2 


φι 


3,1 


10 


15 


20 


Excerpta ex Theodoto 51, 3—56, 4. 125 


δὲ ἡ πνευματιχή, ἧς ἦν 279. καὶ ὃ μὲν χοϊχός ἔστι »κατ᾽ εἰχόνας, 
ὁ δὲ ψυχικὸς 220%” ὁμοίωσιν« ϑεοῦ, ὁ δὲ πνευματιχὸς κατ᾽ ἰδίαν, ἐφ᾽ 
οἷς τρισὶν ἄνευ τῶν ἄλλων παίδων τοῦ ᾿Αδὰμ εἴρηται" »αὕτη ἡ βίβλος 
γενέσεως ἀνϑρώποων.« ὅτι δὲ πνευματιχὸς ὁ Σήϑ, οὔτε ποιμαίνει 
οὔτε γεωργεῖ, ἀλλὰ παῖδα καρποφορεῖ, ος τὰ πνευματικά: καὶ τοῦ- 
τον, ὃς γ»γἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα κυρίους, ἄνω βλέποντα, οὗ 
»τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανῷ, τοῦτον ὁ κόσμος οὐ χωρεῖ. 

Τοῖς τρισὶν ἀσωμάτοις ἐπὶ τοῦ Adau τέταρτον ἐπενδύεται ὁ 
χοϊχὸς τοὺς »δερματίνους χιτῶναες. OUT οὖν ἀπὸ τοῦ πνεύματος 
οὔτ᾽ οὖν ἀπὸ τοῦ ἐμφυσήματος σπείρει ὁ ᾿Αδάμ' ϑεῖα γὰρ ἄμφω, καὶ 
δι’ αὐτοῦ μέν, οὐχ ὑπ᾽ αὐτοῦ δέ, προβάλλεται ἄμφω" τὸ δὲ ὑλικὸν 
αὐτοῦ ἐνεργὸν εἰς σπέρμα καὶ γένεσιν, ὡς ἂν τῷ σπέρματι συγχεχρα- 
μένον καὶ ταύτης ἐν ζωῇ τῆς ἁρμονίας ἀποστῆναι μὴ δυνάμενον. 
κατὰ τοῦτο πατὴρ ἡμῶν ὁ ᾿Αδάμ,»ὁ πρῶτος [δ᾽ ἄνϑρωπος ἐκ γῆς yoizos«. 
εἰ δὲ καὶ ἐκ ψυχικοῦ ἐσπειρεν καὶ ἐκ πνευματιχοῦ καϑάπερ ἐξ ὑλικοῦ, 
πᾶντες ἂν ἴσοι καὶ δίκαιοι ἐγεγόνεισαν χαὶ ἐν πᾶσιν | ἂν ἡ διδαχὴ ἡ nv. 
διὰ τοῦτο πολλοὶ μὲν οἱ ὑλικοί, οὐ πολλοὶ δὲ ol wurızol' σπάνιοι δὲ οἱ 
πνευματικοί. τὸ μὲν οὖν πνευματιχὸν φύσει σῳζόμενον, τὸ δὲ ψυχικὸν 
αὐτεξούσιον ον ἐπιτηδειότητα ἔχει πρός τε πίστιν καὶ ἀφϑαρσίαν χαὶ 
πρὸς ἀπιστίαν καὶ φϑορὰν χατὰ τὴν οἰχείαν αἵρεσιν, τὸ δὲ ὑλικὸν 
φύσει ἀπόλλυται. ὅταν οὖν τὰ ψυχικὰ »ἐγκεντρισϑῇ τῇ καλλιελαίῳ « εἰς 


1f vgl. Gen. 1, 20 Sf Gen. 5,1 4f vgl. Gen. 4, 2 >f vgl. Gen. 
4, 26 7 Phil. 3, 20 vielleicht Verwechslung zwischen Enos und Enoch (vgl. 
Gen. 5, 24) 9 Gen. 3, 21; vgl. Iren. 1 5, 5 ὕστερον δὲ περιτεϑεῖσϑαι λέγουσιν 
αὐτῷ τὸν δερμάτινον χιτῶνα" τοῦτο δὲ τὸ αἰσϑητὸν σαρκίον εἶναι λέγουσιν. 
10 ἐμφύσημα --- ψυχικόν vgl. 8. 123, 10 mit Ζ. 2 141 Kor. 15, 47 
17—21 vgl. Iren. 1 6, 1 τριῶν οὖν ὄντων τὸ μὲν ὑλικὸν. .. χατὰ Avdyany 
ἀπόλλυσϑαι λέγουσιν... τὸ δὲ ψυχικὸν . .-. ἐχεῖσε χωρεῖν, ὅπου ἂν καὶ τὴν 
πρόσχλισιν ποιήσηται, τὸ δὲ πνευματικὸν .- -. εἶναι λέγουσι τὸ ἅλας καὶ τὸ φῶς 
τοῦ χόσμου". .. τὸ ψυχικὸν ... αὐτεξούσιόν ἐστιν. 18 vgl. Strom. Π 10, 2; 
II 8, 3; IV 89, 4 u. Iren. 1 6, 2 αὑτοὺς... διὰ τὸ φύσει πνευματικοὺς εἶναι 
πάντῃ τε χαὶ πάντως σωϑήσεσϑαι δογματίζουσιν. 18—20 vgl. Herakleon Fr. 
40, 16 Brooke (Orig. Joh.-Comm. XIII 60 p. 291, 84 f Preuschen) οὐκ ἀϑάνατόν γε 
εἶναι ἡγεῖται τὴν ψυχὴν ὁ Ἡρακλέων, ἀλλ᾽ ἐπιτηδείως ἔχουσαν πρὸς σωτηρίαν. 
21 vgl. Röm. 11, 24 


1 χοϊχός] ὑλικός Bunsen, Ruben (wegen Exc. 50. 55); aber vgl. S. 123, 9. 11 
und Iren. 17,5 2 ἰδίαν) ἰδέαν Höschel und Harvey zu Iren. vol. I p. 65 
Sf ὁ χοϊχὸς Schw τὸν χοϊχόν L 12 ἐνεργῶν Bunsen σπέρματι) πνεύματι 
Bernays σώματι Schw 128 συγχεχραμένον L! συγχεχραμμένον L* 13 δυνά- 
μενον Usener δυνάμενος L 14 [δ᾽] St 17 vielleicht [οὐ] St; vgl. Herakleon 
Fr. 37 Brooke (Orig. Joh.-Comm. XII 51 p. 280,1f Preuschen) &monueiverei γε 
τὸ »πολλοὶς« (Joh. 4, 39) ὡς πολλῶν ὄντων ψυχιχῶν 19 re] τὴν Bunsen 


120 Clemens. 


πίστιν καὶ ἀφϑαρσίαν καὶ μετάσχῃ »τῆς πιότητος τῆς ἐλαίαςςε, καὶ 
ὅταν »εἰσέλϑῃ τὰ ἔϑνης, τότε 20070 πᾶς Ἰσραὴλ (σωϑήσεται)ε. 
Ἰσραὴλ δὲ ἀλληγορεῖται ὁ πνευματικὺς ὁ ὀψόμενος τὸν ϑεὸν ὁ τοῦ > 
πιστοῦ Apgaayı υἱὸς γνήσιος ὃ »ἐκ τῆς ἐλευϑέραςε, οὐχ ὁ »χκατὰ 

5 σάρκας, ὁ ἐκ τῆς δούλης τῆς “ἰγυπτίας. 

Γίνεται οὐν ἐκ τῶν γενῶν τῶν τριῶν τοῦ μὲν μόρφωσις τοῦ 57 

ar ευματικοῦ, τοῦ δὲ μετάϑεσις τοῦ ψυχικοῦ ἐκ δουλείας εἰς ἐλευϑερίαν. 

Μετὰ τὴν τοῦ ϑανάτου τοίνυν βασιλείαν μεγάλην μὲν zal εὐπρόσ- 58,1 
ro» τὴν ἐπαγγελίαν πεποιημένην, οὐδὲν δὲ ἧττον διακονίαν ϑανά- 

10 του γεγενημένην, πάσης ἀπειπούσης ἀρχῆς zal ϑεότητος ὁ μέγας 
ἀγωνιστὴς Ἰησοῦς (Χριστὸς) ἐν ξαυτῷ δυνάμει τὴν ἐκκλησίαν ἀνα- 
λαβών, τὸ ἐκλεκτὸν καὶ τὸ χλητόν, τὸ μὲν παρὰ | τῆς τεκούσης τὸ 342 8 
πνευματικόν, τὸ δὲ ἐκ τῆς οἰκονομίας τὸ ψυχικόν, [6] ἀνέσωσεν zal 
ἀνήνεγκεν ἅπερ ἀνέλαβεν, καὶ δι᾿ αὐτῶν καὶ τὰ τούτοις ὁμοούσια. 

15 »εἰ γὰρ ἡ ἀπαρχὴ ἁγία, καὶ τὸ φύραμα᾽ εἰ ἡ ῥίζα ἁγία, καὶ οἱ 3 
κλάδοι.« 

Σπέρμα μὲν οὖν πρῶτον (τὸ) παρὰ τῆς τεκούσης ἐνεδύσατο, οὐ ὅϑ,1 
χωρηϑείς, ἀλλὰ χωρήσας αὐτὸ δυνάμει, ὃ κατὰ μικρὸν μορφοῦται διὰ 
γνώσεως" κατὰ δὲ τὸν Torov “γενόμενος εὗρεν Ἰησοῦς Χριστὸν ἐνδύ- 2 

20 σασϑαι τὸν προχεχηρυγμένον, ὃν» κατήγγελλον οἱ προφῆται χαὶ ὁ νόμος, 
ὄντα εἰκόνα τοῦ Σωτῆρος. ἀλλὰ καὶ οὗτος ὁ ψυχικὸς Χριστός, ὃν 8 
ἐνεδύσατο, ἀόρατος ἦν, ἔδει δὲ τὸν εἰς κόσμον ἀφικνούμενον, ἐφ᾽ ᾧτε 
ὀφϑῆναι, χκρατηϑῆναι, πολιτεύσασϑαι, καὶ αἰσϑητοῦ σώματος ἀνέχεσϑαι. 
σῶμα τοίνυν αὐτῷ ὑφαίνεται ἐκ τῆς ἀφανοῦς ψυχικῆς οὐσίας, δυνάμει 4 

25 δὲ ϑείας ἐχγατασχευῆς εἰς αἰσϑητὸν κόσμον ἀφιγμένον. 


1 vgl. Röm. 11, 17 2 vgl. Röm. 11, 25f 3 zur Etymologie vgl. Paed. 
I 57, 2 mit Anm. 4f vgl. Gal. 4, 23; Gen. 16, 1 10—14 vgl. Iren. 1 6, 1; 
1,2 15f Röm. 11, 16; vgl. Iren. IS, 3 17—25 vgl. Iren. 17,2 17 zu 
σπέρμα vgl. Iren. 17, 2 γεγονέναι δὲ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ αὐτὸ (). ἀπὸ) τῆς ᾿χαμὼϑ 
σπέρμα πνευματικόν 21—25 vgl. Iren. 1 6, 1 21 ψυχιχός war der vom 
Demiurgen geschaffene Χριστός; vgl. Iren. I 7,2 23 zu χρατηϑῆναι vgl. 
8. 127, 20£ 


2 (σωϑήσεται; Arcerius aus Röm. 5 ϑανάτου) ϑεοῦ oder δημιουργοῦ St 
vgl. Strom. IV 89, 4 ϑανάτου γένεσιν ἔργον εἶναι τοῦ κτίσαντος τὸν χόσμον 
11 [Χριστὸς] Bernays 13 [Ὁ] Bunsen 14 ὁμοούσια (vgl. S. 123, 13; 124, 17) 
Ruben ὁμοιοῦσα L ὁμοιοῦντα Po ὁμοιούσια Bunsen 17 (τὸν Ruben 18 χω- 
ρηϑείς Ruben χωρισϑείς Τι 19 Ἰησοῦς Bunsen Ἰησοῦν L 23 dviyeodaı L! 
ἀντέχεσϑαι L* 94 ὑφαίνεται St ὑφᾶναι τῆς L ὑφᾶναι [τῆς] Fu Ketzer- 
gesch. Anm. 843 u. Ruben ὑφᾶναί φησι Bernays ὑφάνατο Usener 25 EYRATROREUNG 
Bernays #2 χατασχευῆς L 


Dr 


af δ, δὰ. 


5 


10 


15 


20 


25 


Excerpta ex Theodoto 56, 5—61, 8. 127 


Τὸ οὖν »πνεῦμα ἅγιον (ἐπελεύσεται) ἐπὶ σὲς τὴν τοῦ σώματος 
τοῦ κυρίου (γένεσι»; λέγει, ᾿δύναμις δὲ ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι« τὴν 
μόρφωσιν δηλοῖ τοῦ ϑεοῦ, ἣν ἐνετύπωσεν τῷ ooualtı) ἐν τῇπαρϑένφῳ. 

Ὅτι μὲν οὖν αὐτὸς ἕτερος ἤν ὧν ἀνείληφεν, δῆλον ἐξ ὧν ὁμο- 
λογεῖ" »ἐγὼ ἡ Con, ἐγὼ ἡ ἀλήϑεια, | ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν Eouev.« τὸ 
δὲ πνευματικόν, ὃ ἀνείληφεν, καὶ τὸ ψυχικὸν οὕτως ἐμφαίνει: »τὸ 
δὲ παιδίον. ηὔξανεν καὶ προέχοπτεν (Ev) sopig. σοφίας μὲν γὰρ τὸ 
πνευματικὸν δεῖται, μεγέϑους δὲ τὸ ψυχιχόν. διὰ δὲ τῶν ἐχρυέντων 
ἐκ τῆς πλευρᾶς ἐδήλου ταῖς ἐχρύσεσι τῶν παϑῶν ἀπὸ τῶν ἐμπαϑῶν 
ἀπαϑεῖς γενομένας τὰς οὐσίας σεσῶσϑαι. καὶ ὅταν λέγῃ ν»δεῖ τὸν 
υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἀποδοκιμασϑήγαι, ὑβρισϑῆναι, σταυρωϑήναις, dc 
περὶ ἄλλου φαίνεται λέγων, δηλονότι τοῦ ἐμπαϑοῦς. καὶ »προάξω 
ὑμᾶς: λέγει »τῇ τρίτῃ τῶν ἡμερῶν εἴς τὴν Γαλιλαίαν«ε" αὐτὸς γὰρ 
προάγει πάντα, καὶ τὴν ἀφανῶς σῳφζομένην ψυχὴν ἀναστήσει» ηνίσ- 
σετο καὶ ἀποκαταστήσειν οὗ νῦν προάγει. ἀπέϑανεν δὲ ἀποστάντος 
τοῦ καταβάντος ἐπ᾽ αὐτῷ ἐπὶ τῷ ’Ioodarn πνεύματος, οὐχ ἰδίᾳ γενο- 
μένου, ἀλλὰ συσταλέντος, ἵνα χαὶ ἐνεργήσῃ ὁ ϑάνατος, ἐπεὶ πῶς τῆς 
ζωῆς παρούσης ἐν αὐτῷ ἀπέϑανεν τὸ σῶμα; οὕτω γὰρ ἂν καὶ αὐτοῦ 
τοῦ σωτῆρος ὁ ϑάνατος ἐχράτησεν ἂν, ὕπερ ἄτοπον. δόλῳ δὲ ὁ 
ϑάνατος κατεστρατηγήϑη᾽ ἀποϑανόντος γὰρ τοῦ σώματος καὶ χρατή- 
σαντος αὐτὸ τοῦ ϑανάτου, ἀναστείλας τὴν ἐπελϑοῦσαν ἀκτῖνα τῆς 
δυνάμεως ὁ σωτὴρ ἀπώλεσε μὲν τὸν ϑάνατον, τὸ δὲ ϑνητὸν σῶμα 
ἀποβαλὼν πάϑη ἀνέστησεν. τὰ ψυχικὰ μὲν οὖν οὕτως ἀνίσταται καὶ 
ἀνασῴζεται, πιστεύσαντα δὲ τὰ πνευματικὰ ὑπὲρ ἐκεῖνα σῴζεται. 
»ἐνδύματα Yaumv«ı τὰς ψυχὰς λαβόντα. 

1f Luk. 1, 35 vgl. Hippol. Philos. VI 35 p. 286, 12—17 οἱ δ᾽ αὖ ἀπὸ τῆς 
ἀνατολῆς λέγουσιν, . . . ὕτι πνευματικὸν ἣν τὸ σῶμα τοῦ σωτῆρος" πνεῦμα γὰρ 
ἅγιον ἦλϑεν ἐπὶ τὴν Meolev, τουτέστιν ἣ σοφία, χαὶ ἡ δύναμις τοῦ ὑψίστου, ἣ 
δημιουργικὴ τέχνη, ἵνα διαπλασϑῇ τὸ ὑπὸ τοῦ πνεύματος τῇ Magie δοϑέν. ὅ Joh. 
14, 6; 10, 80 6f Luk. 2, 40. 52 Sf vgl. Joh. 19, 34 10f vgl. Luk. 9, 22; 
19722:724..7;.Mark. 8, 31 12f Matth. 26, 32 15£ vgl. Iren. 17,2 διὰ τοῦτο 
ἦρϑαι, προσαγομένου αὐτοῦ τῷ Πιλάτῳ, τὸ εἰς αὐτὸν κατατεϑὲν πνεῦμα Χριστοῦ 


16 vgl. Mark. 1, 10 17 f zu τῆς ζωῆς vgl. 2.5 24 zu zuor. into £x. vol. 
5, 109, 12f 98 vel. Matth. 22, 12; Exc. 63, 1 
1 (ἐπελεύσεται Sy aus Luk. τὴν] τὸ (sc. πνεῦμα) Bermays 2 {γένεσιν 


λέγει St (οὐσίαν) λέγει Ruben (ὕφανσιν) λέγει Hilgenfeld a. ἃ. Ὁ. Anm. 848 
λέγει (σύλληψιν) Sy λέγει (γένεσιν R. Liechtenhan, Die Offenbarung im Gnostieis- 
mus 8.120 ἃ ἣν} ἣ Bunsen τῷ σώματι δὺ τὸ σῶμα 1 4 ὧν" Bernays ὧι 1, οὗ Sy 
7 (ev) σοφίᾳ Zahn, Gesch. ἃ. neut. Kan. I 8. 740: σφόδρα L 8 δεῖται Bernays 
δεῖξαι L 9. ταῖς ἐκρύσεσι St u. Schw τὰς ἐχρύσεις L 16 f οὐ διαγενομένου St 
17 ἐνεργήσηι 1,1 εὐεργετήσηι L* 21 αὐτὸ Usener αὐτὸν L αὐτοῦ Bunsen 
32 ἀπ. λεσε (wahrsch. ἀπώλεσε) L ἀπείλησε Sy ἀπήλασε Bernays ἀπέχλεισε Üsener 
23 ὧν vonanoßeAwrnichtsicherzulesenL «τὰ πάϑη Ruben «τὴν ψυχὴν ἀνπαϑῆ Schw 


60 


n 


10 


15 


20 


128 Clemens. 


Κάϑηται μὲν οὖν ὁ ψυχικὸς Χριστὸς ἐν δεξιᾷ τοῦ δημιουργοῦ, 62,1 
χαϑὸ καὶ ὁ Δαβὶδ λέγει »χάϑου ἐκ δεξιῶν μους καὶ τὰ ἑξῆς. κάϑηται 2 


δὲ μέχρι συντελείας, εἵνα ἴδωσιν εἰς ὃν ἐξεκέντησαν. ἐξεκέντησαν δὲ 
τὸ φαινόμενον, ὃ ἣν σὰρξ τοῦ ψυχικοῦ. »ὀστοῦν γὰρ αὐτοῦ οὐ συν- 
τρι βήσεταις φησί" καϑάπερ ἐπὶ τοῦ Adayı τὴν ψυχὴν ὀστοῦν ἤλλη- 
γόρησεν ἡ προφητεία. αὐτὴ γὰρ ἡ ψυχὴ τοῦ Χριστοῦ πάσχοντος τοῦ 
σώματος ἑαυτὴν εἰς τὰς χεῖρας τοῦ πατρὸς παρακατέϑετο. τὸ δ᾽ ἐν 
τῷ ὀστέῳ πνευματικὸν οὐχέτι παρακατατίϑεται, ἀλλ᾽ αὐτὸς σῴζει. 

H μὲν οὖν τῶν πνευματικῶν ἀνάπαυσις ἐν κυριακῇ, ἐν ὀγδοάδι, 
ἢ κυριακὴ ὀνομάζεται, παρὰ τῇ μητρί, ἐχόντων τὰς ψυχάς, τὰ ἐνδύ- 
ματα, ἄχρι συντελείας, ai δὲ ἄλλαι πισταὶ ψυχαὶ παρὰ τῷ Δημιουργῷ, 
περὶ δὲ τὴν συντέλειαν ἀναχωροῦσι καὶ αὗται εἰς ὀγδοάδα. εἶτα τὸ 
δεῖπνον τῶν γάμων χοιρὸν πάντων τῶν σῳζομένων, ἄχρις ἂν ἀπι- 
σωϑῇ πάντα καὶ ἄλληλα γνορίσῃ. | 

To δὲ ἐντεῦϑεν ἀποϑέμενα τὰ πνευματιχὰ τὰς ψυχὰς ἅμα τῇ 
μητρὶ κομιζομένῃ τὸν νυμφίον, κομιζόμενα καὶ αὐτὰ τοὺς νυμφίους 
τοὺς ἀγγέλους ἑαυτῶν, εἰς τὸν νυμφῶνα ἐντὸς τοῦ Ὅρου εἰσίασι καὶ 
πρὸς τὴν τοῦ πατρὸς ὄψιν ἔρχονται, αἰῶνες νοεροὶ γενόμενα, εἰς τοὺς 
γοεροὺς καὶ αἰωνίους γάμους τῆς συζυγίας. 

ὋὉ δὲ τοῦ δείπνου μὲν »ἀρχιτρίκλινοςς, τῶν γάμων. δὲ παράνυμ- 
φος, »τοῦ νυμφίου δὲ φίλος, ἑστὼς ἔμπροσϑεν τοῦ νυμφῶνος, ἀκούων 
τῆς φωνῆς τοῦ νυμφίου, χαρᾷ χαίρεις. τοῦτο αὐτοῦ »τὸ πλήρωμα 
τῆς χαρᾶς- καὶ τῆς ἀναπαύσεως. 

Ὁ σωτὴρ τοὺς ἀποστόλους ἐδίδασκεν, τὰ μὲν πρῶτα τυπικῶς 
καὶ μυστικῶς, τὰ δὲ ὕστερα παραβολικῶς καὶ ἡνιγμένως, τὰ δὲ τρίτα 
σαφῶς zal γυμνῶς κατὰ μόνας. 


2 Psal. 109, 1 3 Joh. 19, 37 (= Sach. 12, 10); vgl. Apok. Joh. 1, 7 
4f Joh. 19, 36 (= Exod. 12, 46; Num. 9, 12; Psal. 33, 21) 5f vgl. Gen. 2, 23 
α. 8. 193, 21 6-8 vgl. Exe. 1 6f vgl. Luk. 23,46 9 vgl. Strom. VII 
57, 5; zu ὀγδοάς, die mit der Σοφία gleichgesetzt wird, vgl. Iren. I 5, 3; Hipp. 
VI 31 p.276, 52; 32.280,11 101 vgl.8.127,25 12f vgl. Matth. 22, 2—14 
16f vel. Herakleon Fr. 35, 17 Brooke (Orig. Joh.-Comm. XIII 49 p. 276, 32 ff 
Preuschen ὁ σωτὴρ... ϑεριστὰς πέμπει τοὺς. .- ἀγγέλ ους ἕχαστον ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ 
ψυχήν. 16—19 nach Iren. 17,1 ist die Boolı die νύμφη, der I Σωτήρ der νυμφίος 
und τὸ πᾶν Πλή ἥρωμα der v ὑμφών. Vgl. ebenda: τοὺς δὲ πνευματικοὺς ἀποδυσαμένους 
τὰς ψυχὰς χαὶ πνεύματα νοερὰ γενομένους . .. νύμφας ἀποδοϑήσεσϑαι τοῖς περὶ 
τὸν Σωτῆρα ἀγγέλοις. 20 vgl. Joh. 2,9 91 vgl. Joh. 3, 29 24—26 vgl. 
Matth. 13, 10—13; Joh. 16, 29 Mark. 4, 10; Luk. 9, 18 (χατὰ μόνας) 


9 [ἐν χυριαχῇ] Bermays ἐν χυριαχῇ (ἤτοι) Harvey zu Iren. vol. I p. 66 
10 [ἢ χυριαχὴ ὀνομάζεται] Bernays, Ruben ἐχόντων Bernays ἔχοντα L 14 ἄλ- 
ληλα γνωρίσηι Lt ἀλληγορήσηι L* 18 πατρὸς Bernays πνεύματος (no) L 


63,1 


64 955 Ρ 


10 


15 


20 


25 


30 


Excerpta ex Theodoto 62, 1—71, 2. 129 


»Ote ἦμεν ἐν τῇ σαρχίς, φησὶν ὁ ἀπόστολος, ὥσπερ ἔξω τοῦ 
σώματος Ἴδη λαλῶν. σάρχα οὺν λέγειν αὐτόν φησι» ἐκείνην τὴν 
ἀσϑένειαν, τὴν ἀπὸ τῆς ἄνω γυναικὸς προβολήν. καὶ ὅταν ὁ σωτὴρ 
πρὸς Σαλώμην λέγῃ μέχρι τότε εἶναι ϑάνατον, ἄχρις ἂν ei γυναῖκες 
τίχτωσιν, οὐ τὴν γένεσιν καχίζων ἔλεγεν, ἀναγκαίαν οὖσαν διὰ τὴν 
σωτηρίαν τῶν πιστευόντων" δεῖ γὰρ εἶναι τὴν γένεσιν ταύτην, ἄχρις 
ἂν τὸ σπέρμα προῖΐσ Ἰενεχϑ τὸ προλελογισμένον᾽ ἀλλὰ περὶ τῆς ἄνω 
ϑηλείας αἰνίττεται, ἧς τὰ πάϑη κτίσις γέγονεν τῆς καὶ τὰς “ἀμόρφους 
οὐσίας προβαλίλ Ἰούσης, δι᾿ ἣν χαὶ ὃ κύριος κατῆλϑεν, ἀπὸ μὲν τοῦ 
πάϑους ἡμᾶς ἀποσπάσων, ἑαυτῷ δὲ εἰσποιησόμενος. 

"Ayoı μὲν γὰρ ἤμεν τῆς ϑηλείας μόνης τέχνα, οἷς ἂν αἰσχρᾶς 
συξυγίας, ἀτελῆ καὶ νήπια καὶ ἄφρονα καὶ ἀσϑενῆ καὶ ἄμορφα, οἷον 
ἐχτρώματα προϊσ]ενεχϑέντα, τῆς γυναικὸς nuev τέχνα, ὑπὸ δὲ τοῦ 
σωτῆρος μορφωϑέντες ἀνδρὸς καὶ νυμφῶνος γεγόναμεν τέχνα. 

Ἢ Εἱμαρμένη ἐστὶ σύνοδος πολλῶν καὶ ἐναντίων δυνάμεων, αὗται 
δέ εἰσιν ἀόρατοι καὶ ἀφα)νεῖς, ἐπιτροπεύουσαι τὴν τῶν ἄστρων φορὰν 


\ Ἄ 5 ’ [4 \ x a > — „ 
καὶ δι ἐκείνων πολιτευόμεναι. καϑὸ γὰρ ἕχαστον αὐτῶν Epdazev 2 


τῇ τοῦ X00U0V κινήσει συναναφερόμενον, τῶν χατ᾽ αὐτὴν τὴν ῥοπὴν 
γεννωμένων εἴληχεν τὴν ἐπιχράτειαν, ος αὐτοῦ τέκνων. 

Διὰ τῶν ἀπλανῶν τοίνυν καὶ πλανωμένων ἄστρων αἱ ἐπὶ τούτων 
ἀόρατοι δυνάμεις ἐποχούμεναι ταμιεύουσι τὰς γενέσεις καὶ ἐπισκοποῦσι" 


x Se DEN x Ian = ’ \ \ SE - 
τὰ de ἄστρα αὐτὰ μὲν οὐδὲν ποιεῖ, δείκνυσι δὲ τὴν ἐνέργειαν τῶν 2 


κυρίων δυνάμεων, ὥσπερ καὶ ἡ τῶν ὀρνίϑων πτῆσις σημαίνει τι, 
οὐχὶ ποιεῖ. 

Τὰ τοίνυν δεχαδύο ζῴδια καὶ οἱ ταῦτα ἐπιόντες ἑπτὰ ἀστέρες 
τοτὲ μὲ» συνοδεύοντες, τοτὲ δὲ ὑπαπαντῶντες, ἀνατέλλοντες {(δύνον- 
τες * Ἐ΄. οὗτοι, πρὸς τῶν δυνάμεων | κινούμενοι, κίνησιν τῆς οὐσίας 
δηλοῦσιν εἰς γένεσιν. τῶν ζῴων καὶ τὴν τῶν περιστάσεων τροπήν. 
διάφοροι δ᾽ εἰσὶν καὶ οἱ ἀστέρες καὶ αἵ δυνάμεις, ἀγαϑοποιοὶ χαχο- 
ποιοί, δεξιοὶ ἀριστεροί, ὧν κοινὸν τὸ τικτόμενον" ἕχαστον δὲ (δι 
αὐτῶν γίνεται κατὰ καιρὸν τὸν ἴδιον, τοῦ δυναστεύοντος τὰ χατὰ 
φύσιν ἀποτελοῦντος, τὸ μὲν ἐν ἀρχῇ, τὸ δὲ ἐπὶ τέλει. 


1 Röm, 7,5 δὃ--ῦὔ vgl. Strom. III 45, 3 mit Anm. 11—14 vgl. Exec. 79 
12f vgl. viell. I Kor. 15, 8 (vgl. Iren. I 8, 2) 20—24 vgl. Ecl. proph. 55 


2 λέγειν L! λέγει L* 7 προ[σ]ενεχϑῇ Bunsen viell. προδεδοχιμασμένον 
Schw 9 προβαλ[λ]ούσης Usener 10 &avr® Ruben &avröv L 11 ἂ»] an’ 
Usener 13 προϊ[σ]ενεχϑέντα W(achter), Bunsen 14 μορφωϑέντες Sy μορφω- 
ϑέντας L 19 αὐτοῦ 1, 907 (δύνοντες) κα * . St {(μεσουρανοῦντες δύνοντες) 
Usener 80 ἕχαστον Sy ἑχάστου , (δι) St 81 αὐτῶ»] αὖ τῶν (ἀποτελεσ- 
μάτων. Usener 

Clemens III. 9 


68 


1,1 


986 P 


ν᾽} 


Set. Zt Mi ee 


130 Clemens. 


᾿᾿πὸ ταύτης τῆς στάσεως καὶ μάχης τῶν δυνάμεων ὃ κύριος 19,1 
ἡμᾶς ῥύεται καὶ παρέχει τὴν» εἰρήνην ἀπὸ τῆς τῶν δυνάμεων καὶ τῆς 
τῶν ἀγγέλων παρατάξεως, ἣν οἱ μὲν ὑπὲρ ἡμῶν, οἱ δὲ καϑ' ἡμῶν 
παρατάσσονται. ol μὲν γὰρ στρατιώταις ἐοίκασι, συμμαχοῦντες ἡμῖν, 3 
5 ὡς ἂν ὑπηρέται ϑεοῦ, οἱ δὲ Ζησταῖς" ὃ γὰρ πονηρὸς οὐ παρὰ βασι- 
λέως ἐζώσατο λαβὼν τὴν μάχαιραν, ἑαυτῷ δὲ ἐξ ἀπονοίας ἁρπάσας. 
Διὰ δὴ τοὺς ἀντικειμένους, οἱ διὰ τοῦ σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς 18,1 
ἐπιβατεύουσι τῆς φυχῆς καὶ ἐνεχυράζουσιν εἰς δουλείαν, οἱ [δὲ] δεξιοὶ 
οὐκ εἰσιν ἱκανοὶ παρακολουϑοῦντες σῴζειν καὶ φυλάσσειν ἡμᾶς. οὐ 3 

10 γάρ εἰσι τέλεον προνοητικοί, ὥσπερ ὁ ἀγαϑὸς ποιμήν, ἀλλὰ ; μισϑωτῷ 
παραπλήσιος ἕχαστος, τὸν λύχον ὁρῶντι προσιόντα καὶ φεύγοντι καὶ 
οὐ προϑύμῳ τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν ἰδίων προβάτων ἐπιδιδόναι. προσ- 3 
ἔτι δὲ καὶ ὃ ἄνϑρωπος, ὑπὲρ οὗ ἡ μάχη, ἀσϑενὲς ὃν ζῷον, εὐεπί- 
φορόν ἐστι πρὸς τὸ Ζεῖρον καὶ τοῖς μισοῦσι συλλαμβανόμενον" ὅϑεν 

15 χαὶ πλείω τὰ κακὰ ὑπάρχει αὐτῷ. 

Διὰ τοῦτο ὁ κύριος κατῆλϑεν εἰρήνην ποιήσων. τὴν ἀπ᾽ οὐρανοῦ 24,1 
τοῖς ἐπὶ γῆς, ὥς φησιν ὁ ἀπόστολος" »εἰρήνη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ 2 
δόξα ἐν ὑψίστοις ς διὰ τοῦτο ἀνέτειλεν ξένος ἀστὴρ καὶ καινὸς 
καταλύων τὴν παλαιὰν ἀστροϑεσίαν, καινῷ φωτί, οὐ κοσμικῷ “λαμπό- 

20 μενος, ὁ καινὰς ὁδοὺς καὶ σωτηρίους τρεπόμενος, (ὡς αὐτὸς ö κύριος 
ἀνϑρώπον ὁδηγὸς ὃ κατελϑὼν εἰς γῆν, ἵνα μεταϑῇ τοὺς εἰς τὸν 
Χριστὸν πιστεύσαντας ἀπὸ τῆς Εἱμαρμένης εἰς τὴν ἐκείνου πρόνοιαν. 

Ὅτι δέ ἐστι, φασίν, Εἱμαρμένη τοῖς ἄλλοις, τὰ ἀποτελέσματα 75,1 
προλεγόμενα δείκνυσιν, ἐναργὴς δὲ ἀπόδειξις καὶ ἡ τῶν μαϑημάτων 

25 ϑεοωρία. αὐτίκα οἱ μάγοι οὐ “μόνον εἶδον τὸν ἀστέρα τοῦ κυρίου, 2 
ἀλλὰ καὶ τὸ ἀληϑὲς ἔγνωσαν ὅτι βασιλεὺς ἐτέχϑη καὶ ὧν βασιλεύς, 
ὅτι ϑεοσεβῶν᾽ τότε Ἰουδαῖοι μόνοι διαβόητοι ἦσαν ἐπὶ ϑεοσεβείᾳ. 
διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὃ σωτὴρ, πρὸς ϑεοσεβεῖς κατιών, ἐπὶ τούτους 8 
ἦλϑεν πρώτους | τοὺς τότε ἐπὶ ϑεοσεβείᾳ δόξαν ἀποφερομένους. 937 P 

30 Ὡς οὖν ἡ γέννησις τοῦ σωτῆρος γενέσεος ἡμᾶς καὶ Εἱμαρμένης 76,1 


4f vgl. Hebr. 1, 14 5 vgl. Joh. 10, 1 (λῃστής) u. Justin bei Tatian 18 
p. 20, 15—17 Schw χαὶ ö ϑαυμασιώτατος Ἰουστῖνος ὀρϑῶς ἐξεφώνησεν ἐοιχέναι 
τοὺς προειρημένους (sc. δαίμονας) λῃσταῖς. 10—12 vgl. Joh. 10, 11—13 
161 vgl. viell. Ephes. 2, 17 (Zahn, Gesch. ἃ. neut. Kan. I S. 741! erinnert an Kol. 
1, 20; Ephes. 1, 10) 17f Luk. 2,14 18, 9587 vgl. Matth. 2,2.9f 18—20 vgl. 
Ignat. Ep. ad Ephes. 19, 2 


2 ῥύεται Sy ῥύσεται L 8 [δὲ] St (Usener) 16 τὴν Schw τοῖς L 
16f οὐρανοῦ Schw 0vvov ob L οὐρανῶν, odSy 17 ἐπὶ Schw ἀπὸ L οὐ τοῖς 
ἀπὸ γῆς (μόνον) Zahn φησιν ὁ ἄγγελος Wi φασιν οἱ ἀπόστολοι Bernays paoıw 
οἱ ἄγγελοι Ruben 90 (ὡς) Wi 29 [τοὺς] Usener 


Excerpta ex Theodoto 72, 1—81, 1. 131 


ἐξέβαλεν, οὕτως καὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ πυρὸς ἡμᾶς ἐξείλετο χαὶ τὸ 
πάϑος πάϑους, ἵνα κατὰ πάντα ἀκολουϑήσωμεν αὐτῷ. ὃ γὰρ εἰς 
ϑεὸν βαπτισϑεὶς εἰς ϑεὸν ἐχώρησεν καὶ εἴληφεν »ἐξουσίαν ἐπάνω 
σκορπίων καὶ ὄφεων περιπατεῖνε, τῶν δυνάμεων τῶν πονηρῶν. καὶ 

5 τοῖς ἀποστόλοις ἐντέλλεται" »REQUOVTES κηρύσσετε καὶ τοὺς πιστεύον- 
τας βαπτίζετε εἰς Ovoua πατρὸς καὶ υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος.« εἰς 
οὗς ἀναγεννώμεϑα τῶν λοιπῶν δυνάμεων ἁπασῶν ὑπεράνω γινόμενοι. 

Ταύτῃ ϑάνατος χαὶ τέλος λέγεται τοῦ παλαιοῦ βίου τὸ βάπτισμα 
ἀποτασσομένων ἡμῶν ταῖς πονηραῖς ἀρχαῖς, ζωὴ δὲ χατὰ Χριστόν, 

10 ἧς μόνος αὐτὸς κυριεύει. ἡ δύναμις δὲ τῆς μεταβολῆς τοῦ βα- 
πτισϑέντος οὐ περὶ τὸ σῶμα (ὁ αὐτὸς γὰρ ἀναβαίνει), ἀλλὰ περὶ ψυχήν. 
αὐτίκα δοῦλος ϑεοῦ ἅμα τῷ ἀνελϑεῖν τοῦ βαπτίσματος καὶ κύριος 
τῶν ἀκαϑάρτων λέγεται πνευμάτων, καὶ εἰς ὃν πρὸ ὀλίγου ἐνήργουν, 
τοῦτον ἤδη »φρίσσουσινς. 

15 Meygı τοῦ βαπτίσματος οὖν ἡ Εἱμαρμένη, φασίν, ἀληϑής, μετὰ 
δὲ τοῦτο οὐχέτι ἀληϑεύουσιν οἱ ἀστρολόγοι. ἔστιν δὲ οὐ τὸ λουτρὸν 
μόνον τὸ ἐλευϑεροῦν, ἀλλὰ καὶ ἡ γνῶσις, τίνες μεν, τί γεγόναμεν" 
ποῦ μεν, [)] ποῦ ἐνεβλήϑημεν᾽ ποῦ σπεύδομεν, πόϑεν λυτρούμεϑα᾽ τί 
γέννησις, τί ἀναγέννησις. 

20 Ἕως οὖν ἀμόρφωτον, φασίν, ἔτι τὸ σπέρμα, ϑηλείας ἐστὶ τέχνον" 
μορφωϑὲν δὲ μετετέϑη εἰς ἄνδρα καὶ υἱὸς γυμφίου γίνεται, οὐχέτι 
ἀσϑενὴς καὶ τοῖς χοσμικοῖς ὑποχείμενος ὁρατοῖς τε καὶ ἀοράτοις, ἀλλ 
ἀνδρωϑεὶς ἄρρην γίνεται καρπός. 

Ὃν γεννᾷ ἡ μήτηρ, εἰς ϑάνατον ἄγεται χαὶ εἰς κόσμον, ὃν δὲ 

25 ἀναγεννᾷ Χριστός, εἰς ζωὴν μετατίϑεται, εἰς ὀγδοάδα" καὶ ἀποϑνή- 
σχουσιν μὲν τῷ κόσμῳ, ζῶσι δὲ τῷ ϑεῷ, ἵνα ϑάνατος ϑανάτῳ ‚N, 


ἀναστάσει δὲ ἡ φϑορά. διὰ γὰρ πατρὸς καὶ υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος : 


σφραγισϑεὶς ἀνεπίληπτός ἐστι πάσῃ τῇ ἄλλῃ δυνάμει καὶ διὰ τριῶν 
ὀνομάτων. πάσης τῆς ἐν φϑορᾷ τριάδος ἀπηλλάγη: ᾿φορέσας τὴν 
80 εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, τότε φορεῖ τὴν εἰχόνα τοῦ ἐπουρανίου. ς 
Τοῦ πυρὸς τὸ μὲν σωματιχὸν σωμάτων ἅπτεται πάντων, τὸ δὲ 
καϑαρὸν καὶ ἀσώματον ἀσωμάτων φασὶν ἅπτεσθαι, οἷον δαιμόνων, 


2f vgl. Gal. 3, 27 3f Luk. 10, 19 (Psal. 90, 13) 5f Matth. 28, 19 
8—10 vgl. Röm. 6,4 12f£ vgl. Matth. 10,1 u.ä. St. 14 vgl. Jak. 2, 19 
20—23 vel. Exc. 65 24f vgl. Exc. 63 25f vgl. Röm. 6, 10 27 τυρὶ. 
Matth. 28, 19 29 vgl. 1 Kor. 15, 49; vgl. Ecl. 24 31—S. 132, 9 vgl. Eel. 8 


1 (nvoög) πυρὸς Bernays 3 [εἰς] Usener, Relig. Unters. S. 16335 12 τῷ 
Sy L toöl!röLl* xal χύριος Bernays (vgl. Liechtenhan, Die Offenb. im 
Gnostic. 8. 1681) χαὲ πρὸς 1, χαϑαρὸς Usener 13 λέγεται) γίνεται UÜsener 


ὀλίγου Sy ὀλίγον L 18 [ἢ] Bunsen 21 μετατίϑεται St 
ρὲ 


σι 


10 


20 


30 


132 Clemens. - 


ἀγγέλ ων τῆς πονηρίας, αὐτοῦ τοῦ διαβόλου. οὕτως ἐστὶ | τὸ ἐπου- 988 P 
ράνιον (καὶ TO ἐπίγειον) πῦρ δισσὸν τὴν φύσιν, τὸ μὲν νοητόν, τὸ 

δὲ αἰσϑητόν. καὶ τὸ βάπτισμα οὖν | διπλοῦν ἀναλόγως, τὸ μὲν 2 8445 
αἰσϑητὸν δι᾿ ὕδατος, τοῦ αἰσϑητοῦ πυρὸς σβεστήριον, τὸ δὲ νοητὸν 

διὰ πνεύματος, τοῦ νοητοῦ πυρὸς ἀλεξητήριον. καὶ τὸ σωματικὸν 3 
πνεῦμα τοῦ αἰσϑητοῦ πυρὸς τροφὴ καὶ ὑπέχχαυμα γίνεται ὀλίγον ὃν, 

πλεῖον δὲ γενόμενον σβεστήριον πέφυχεν, τὸ δὲ ἄνωϑεν δοϑὲν ἡμῖν 
πνεῦμα ἀσώματον ὃν οὐ στοιχείων μόνων, ἀλλὰ καὶ δυνάμεων χρατεῖ 

καὶ ἀρχῶν πονηρῶν. 

Καὶ ὁ ἄρτος χαὶ τὸ ἔλαιον ἁγιάξεται τῇ δυνάμει τοῦ ὀνόματος 83,1 
ϑεοῦ, τὰ αὐτὰ ὄντα κατὰ τὸ φαινόμενον οἷα ἐλήφϑη ἀλλὰ δυνάμει 
εἰς δύναμιν πνευματικὴν μεταβέβληται. οὕτως καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ 3 
ἐξορκιζόμενον καὶ τὸ βάπτισμα γινόμενον, οὐ μόνον χωρ(ίζ»ει τὸ 
χεῖρον, ἀλλὰ zei ἁγιασμὸν προσλαμβάνει. 

’Eri τὸ βάπτισμα χαίροντας ἔρχεσϑαι προσῆκεν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ πολ- 88 
λάκις συγκαταβαίνει τισὶ καὶ ἀχάϑαρτα πνεύματα, (ἃ) παραχολου- 
ϑοῦντα χαὶ τυχόντα μετὰ τοῦ ἀνϑρώπου τῆς σφραγῖδος ἀνίατα τοῦ 
λοιποῦ γίνεται, [ἃ] τῇ χαρᾷ συμπλέχεται φόβος, ἵνα τις μόνος καϑα- 
ρὸς αὐτὸς κατέλϑη. 

Διὰ τοῦτο νηστεῖαι, δεήσεις, εὐχαί, (ἐπάρσεις) χειρῶν, γονυκλισίαι, 84 
ὅτι ψυχὴ ἐκ χύσμου καὶ ν»ἔκ στόματος λεόντων ἀνασῴζεται, διὸ καὶ 
πειρασμοὶ εὐϑέως ἀγανακτούντων τῶν ἀφ᾽ ὧν ἀφῃρέϑη, κἂν τις 
φέρῃ προειδώς, τά γε ἔξω σαλεύουσιν. 

Avtiza ὁ κύριος μετὰ τὸ βάπτισμα" σαλεύεται εἰς ἡμέτερον τύπον 8ὅ,1 


5 χαὶ γίνεται πρῶτον "μετὰ ϑηρίωνς ἐν τῇ. ἐρήμῳ, εἶτα κρατήσας τού- 


τῶν καὶ τοῦ ἄρχοντος αὐτῶν, ὡς ἂν ἤδη βασιλεὺς ἀληϑής, ὑπ᾽ ἀγ- 
γέλων ἤδη διακονεῖται. ὃ γὰρ ἀγγέλων ἐν σαρχὶ χρατήσας εὐλόγως 2 
ὑπ᾽ ἀγγέλ ων ἤδη δουλεύεται. δεῖ οὖν ὡπλίσϑαι τοῖς κυριακοῖς ὅπλοις 3 
ἔχοντας τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν ἄτρωτον, »όπλοις σβέσαι τὰ βέλη 
τοῦ διαβόλου δυναμένοιςε, ὥς φησιν ὃ ἀπόστολος. 


21 Psal.21,92 94- 97 vgl. Mark. 1, 18 (Matth.4,1—11) 29% Ephes. θ,16 


1f ἐπουράνιον (καὶ τὸ ἐπίγειον) (vgl. Eel. 8) St ἐπουνιον 1,2 ἐπουνον L* 
[ἐπ᾿ οὐρανὸν) Ruben ἕν ὄνομα Bernays 2 πυρὸς Bernays 5 ἀλεξιτήριον 1, 
10 τὸ ἔλαιον) ὁ οἶνος Heinriei, Valent. Gnosis S. 1112; vgl. aber Lipsius, Prot. 
Kirchenzeit. 20 (1873) Sp. 180 11 ϑεοῦ Usener οὐ L [οὐ] Bunsen vgl. S. 133, 4 
12 μεταβεβλημένα Anrich, Das antike Mysterienwesen in seinem Einfluß auf das 
Christentum 8.995 (falsch) 12 [zai?]u. 18 [rö!] Bunsen 18 χωρίζει (vgl. S.119, 28 
u. τῶν χειρόνων χωρισμός Paed. I 32, 1) St χωρεῖ L (ob) χωρεῖ Usener ἐξωϑεῖ 
jernays 16 (&) Bunsen 18 [ἃ] τῇ Bunsen αὐτῇ Usener 187 μόνον 
εἰ χαϑαρός, (eis) αὐτὸ Schw 20 (ἐπάρσεις) Ruben 


ie ee se ee Da a Ba a nn nn 


Excerpta ex Theodoto 81, 2---80, 3. 133 


Ἐπὶ τοῦ προ(σ)κομισϑέντος νομίσματος ὃ κύριος εἶπεν οὐ τίνος 
τὸ κτῆμα, ἀλλά" »τίνος ἡ εἰκὼν καὶ ἡ ἐπιγραφή; Καίσαρος" « ἵνα οὐ 
ἐστιν, ἐκείνῳ δοϑῇ. οὕτως καὶ ὁ πιστός" ἐπιγραφὴν μὲν ἔχει διὰ 
Χριστοῦ τὸ | ὄνομα τοῦ ϑεοῦ, τὸ δὲ πνεῦμα ὡς εἰκόνα. καὶ τὰ ἄλογα 

5 ζῷα διὰ σφραγῖδος δείκνυσι τίνος ἐστὶν ἕχαστον, καὶ ἐκ τῆς σφραγῖδος 
ἐχδικεῖται" οὕτως καὶ ἢ ψυχὴ ἡ πιστὴ τὸ τῆς ἀληϑείας λαβοῦσα 
σφράγισμα »τὰ στίγματα τοῦ Χριστοῦς περιφέρει. οὗτοί εἰσιν »τὰ 
παιδία τὰ ἤδη ἐν τῇ κοίτῃ συναναπαυόμενας χαὶ ναὶ παρϑένοι αἱ 
φρόνιμοις, αἷς ai λοιπαὶ αἱ μέλλουσαι οὐ συνεισῆλϑον εἰς τὰ νἧτοι- 

10 μασμένα ἀγαϑά, εἰς ἃ ἐπιϑυμοῦσιν ἄγγελοι παρακύψαι «. 


1—10 vgl. Eel. 24 1—3 vgl. Matth. 22. 205 7 vgl. 68]. 6,17 Τῇ vgl. 


Lok; 11,7 Sf vgl. Matth. 25, 1 9£ IKor. 2, 9; I Petr. 1,12 (vgl. Resch, 
Agrapha! Log. 71 8. 301; Ropes, Sprüche Jesu S. 50f; QDS 23, 3; Harnack, Gesch. 


d. altchristl. Lit. I S. 853) 


1 προ(σ) χομισϑέντος Di 4 χαὶ] ὡς Usener 6 ἐχδικάζεται St 


ἘΚ ΤῸΝ UPOPHTIK2N 
EKAOTAI 


»εοὐ τον. 


ἔνι κὰν le 


[9] = Öttob. 94 Ξᾷς Η 
Ὦ Ξε Ottob. 98. Saga 


= 
--  ---- 
z 
EEE = 
«- f 
3: 
» 
=: 
"- ᾿ 


10 


ER T2N HPOSHTIK2N EKAOTAI 


Οἱ ἀμφὶ τὸν Σεδράχ, Mıoaz, ᾿Αβδεναγὼ ἐν τῇ χαμίνῳ τοῦ πυρὸς 1,1 
ὑμνοῦντες τὸν ϑεὸν λέγουσιν" εὐλογεῖτε, οἵ οὐρανοί, τὸν κύριον" 
ὑμνεῖτε zal ὑπερυψοῦτε αὐτὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. -« εἶτα" ᾽εὐλογεῖτε, 

ὅ ἄγγελοι, τὸν κύριον. ς εἶτα" γ»εὐλογεῖτε, ὕδατα καὶ πάντα τὰ ἐπάνω 
τοῦ οὐρανοῦ, τὸν κύριον.« οὕτως ἐπὶ δυνάμεων τάσσουσιν ai γραφαὶ 
χαϑαρῶν τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὰ ὕδατα, cs καὶ ἐπὶ τῇ γενέσει δηλοῦ- 
ται. εἰχότως οὐν ποικίλως τῆς δυνάμεως ὀνομαζομένης ἐπάγει Δανιήλ᾽ 3 
»εὐλογείτω πᾶσα δύναμις τὸν κύριον.« εἶτα ἐφεξῆς" "εὐλογεῖτε, ἥλιος 
καὶ σελήνη, τὸν κύριον. « χαί" »εὐλογεῖτε, ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ, τὸν 4 
κύριον" εὐλογεῖτε, πᾶντες οἱ σεβόμενοι κύριον, τὸν ϑεὸν τῶν ϑεῶν' 
ὑμνεῖτε καὶ ἐξομολογεῖσϑε, ὅτι εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας τὸ ἔλεος αὐ- 
τοῦ.« [ἐν τῷ Δανιὴλ γέγραπται τῶν τριῶν παίδων ἐν τῇ καμίνῳ 5 


᾿ ὑμνούντων. Ἶ 


» Εὐλογημένος εἶ ὁ βλέπων ἀβύσσους, καϑήμενος ἐπὶ Χερουβίμς, 2,1 
ὁ Δανιὴλ λέγει, ὁμοδοξῶν | τῷ Evoy τῷ εἰρηκότι" »καὶ εἶδον τὰς 9900 
ὕλας πάσας. « ἄβυσσος γὰρ τὸ ἀπεράτωτον κατὰ τὴν ἰδίαν ὑπόστασιν, 2 
περαιούμενον δὲ τῇ δυνάμει τοῦ ϑεοῦ. αἱ τοίνυν οὐσίαι ὑλικαί, ἀφ᾽ ἃ 
ὧν τὰ ἐπὶ μέρους γένη καὶ τὰ τούτων εἴδη γίνεται, ἄβυσσοι eionv- 
ται" ἐπεὶ μόνον τὸ ὕδωρ οὐκ ἂν εἶπεν ἄβυσσον. καίτοι καὶ ὕδῶρ 
ἄβυσσος Ἃ ὕλη ἀλληγορεῖται. 

»Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὃ ϑεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆνε, τὰ γήινα 8,1 
καὶ τὰ οὐράνια. ὅτι δὲ τοῦτο ἀληϑές, εἶπεν ὃ κύριος πρὸς 2one' 3 


3-6 Dan. 3, 59. 58. 60 (die Reihenfolge wie bei Theod.) 71 vgl. Gen. 
1,8: 9-13 Dan. 3, 61—63. 90 15 Dan. 3, 54 107 vgl. Orig. De prince. 
IV 35 (universas materias perspexi); Slav. Henoch 40, 1. 12 (vgl. Bonwetsch, Abh. 
d. k. Ges. ἃ. Wiss. zu Gött. N. F. 1, 3; 1896); H. J. Lawlor, The Journ. of Philol. 
25 (1897) S. 151: 22 Gen. 1,1 


1 ἐκ τῶν προφητιχῶν ἐχλογαί steht in L auf der letzten Zeile von f. 377v ἃ. 
sieht daher mehr wie eine Unterschrift zum Vorhergehenden als wie eine Über- 
schrift zum Folgenden aus S τ von εἰχότως in Ras. L? 13 [ἐν — ὑμνούν- 
των] Bunsen 15 nach βλέπων ist χαϑή von L! getilgt 21 ἣ Bunsen ἡ L 


1 


( 


15 


<: 
J 


or 


( 


138 Clemens. 


»Badıle, λαβὲ σεαυτῷ γυναῖχα πορνείας καὶ τέχνα πορνείας, διότι 
ἐχποργνεύουσα ἐχπορνεύσει ἡ γῆ ἀπὸ ὀπισϑεν τοῦ κυρίου.« οὐ γὰρ τὸ 8 
στοιχεῖον λέγει, ἀλλὰ τοὺς ἐπὶ τῷ στοιχείῳ, τοὺς γηγενὲς φρόνημα 
ἔχοντας. 

Ὅτι δὲ ἀρχὴ ὁ υἱός, Ὡσηὲ διδάσκει σαφῶς" ν»καὶ ἔσται ἐν τῷ 4,1 
τόπῳ. οὗ ἐρρέϑη αὐτοῖς -οὐ λαός μου ὑμεῖςς κληϑήσονται καὶ αὐτοὶ 
υἱοὶ ϑεοῦ ζῶντος. καὶ συναχϑήσονται οἱ υἱοὶ Ἰούδα καὶ οἱ υἱοὶ Ἰσ- 
ραὴλ ἐπὶ τὸ αὐτό, καὶ ϑήσονται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν καὶ ἀναβήσονται 
&x τῆς γῆς, ὅτι μεγάλη ἡμέρα τοῦ Ἰσραήλ... © γάρ τις πιστεύει, 3 
τοῦτον αἱρεῖται. πιστεύει δέ τις τῷ υἱῷ, ὃς ἐστιν ἀρχή. διὸ καὶ 
προϊ[σ)εῖπεν" »τοὺς δὲ υἱοὺς Ἰούδα ἐλεήσω καὶ «σώσω ἐν ‚vol ϑεῷ 
αὐτῶνς, σωτὴρ δὲ ὁ σῴζων υἱὸς τοῦ ϑεοῦ. οὗτος ἄρα ἡ ἀρχή. 

Δι᾿ Done τὸ πνεῦμα »ἐγὼ δὲ παιδευτὴς ὑμῶν« φησί" »σαλπίσατε 5,1 
σάλπιγγι ἐπὶ τοὺς βουνοὺς κυρίου, ἠχήσατε ἐπὶ τῶν ὑψηλῶν.« καὶ 9 

μή τι αὐτὸ τὸ βάπτισμα ἀναγεννήσεως ὑπάρχον σημεῖον τῆς ὕλης 
ἐστὶν ἔκβασις διὰ τῆς τοῦ σωτῆρος διδασκαλίας, μεγάλου καὶ σφοδροῦ 
ῥεύματος ἀεὶ φερομένου καὶ παραφέροντος ἡμᾶς. ἐξάγων οὐν τῆς 3 
ἀταξίας ἡμᾶς ὁ κύριος φοτίζει, εἰς τὸ φῶς | ἄγων τὸ ἄσχιον καὶ 345 8 
οὐχέτι ὑλικόν. 

Τοῦτον τὸν ποταμὸν τῆς ὕλης καὶ τὴν ϑάλασσαν διέκοψαν καὶ 6,1 
διέστησαν δυνάμει κυρίου προφῆται δύο, περατουμένης τῆς ὕλης καϑ' 
ἑχάτερον διάστημα ὕδατος βουλήσει τοῦ ϑεοῦ" διυπηρέτουν καϑαροὶ 9 
στρατηγοὶ ἄμφω, δι᾽ ὧν ἐπιστεύϑη τὰ σημεῖα, ἵνα δὴ ὁ δίκαιος ἐκ 
τῆς ὕλης γένηται, δι᾽ αὐτῆς, ὁδεύσας τὰ πρῶτα. ϑατέρῳ μέν γε τῶν 
στρατηγῶν καὶ τοὔνομα τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπεβέβλητο. 

Αὐτίχα δι᾿ »udarog καὶ πνεύματοςς ἡ ἀναγέννησις, καϑάπερ καὶ 7,1 
ἡ πᾶσα γένεσις. ν»πνεῦμα | γὰρ ϑεοῦ ἐπεφέρετο τῇ ἀβύσσῳ.« καὶ διὰ 991 5 
τοῦτο ὁ σωτὴρ ἐβαπτίσατο μὴ χρήζων αὐτός, ἵνα τοῖς ἀναγεννωμένοις 
τὸ πᾶν ὕδωρ ἁγιάσῃ. ταύτῃ τοι οὐ μόνον τὸ σῶμα, ἀλλὰ καὶ τὴν 
ψυχὴν καϑαιρόμεϑα. σημεῖον γοῦν τοῦ καὶ τὰ ἀόρατα ἡμῶν ἁγιάζε- 3 
σϑαι τὸ καὶ πνεύματα ἀκάϑαρτα συμπεπλεγμένα τῇ ψυχῇ διυλίζεσϑαι 
ἀπὸ τῆς γενέσεως τῆς καινῆς τε xal πνευματικῆς. 

» Y6wo ἐπάνω τοῦ οὐρανοῦκ«" ἐπεὶ τὸ βάπτισμα γίνεται δι᾿ »udarog 8,1 


171 ἜΠΓΟΗ 1. ὦ 5—9 Hos. 1, 10 1  ἜΠΟΕ 1 ὦ 18 Hos. 5, 2 
13f Hos. 5,8 90--98 vg]. Jos. 3, 16; Exod. 14, 21 26 vgl. Joh. 3, 5 
27 Gen. 1,2 27f vgl. Matth. 8.1. 30-832 vgl. Exc.8S3 8] vgl. διυλιζό- 
μενοι βαπτίσματι Paed. 1 32, 1 33—S. 139, 7 vgl. Exc. 81 


2 ἐκ von ἐχπορνεύσει üb. ἃ. Z, 1, με γηγενὲς Sy γηγενεῖ 1, 
11 προ[σ)εῖπεν Wi 22 διυπηρέτουν (de) St 23 ἐχ(τὸς) St 


ee le 


10 


Eclogae propheticae 3, 3—12, 1. 139 


καὶ πνεύματοςςε, ἀλεξητήριον ὃν πυρὸς τοῦ δισσοῦ, τοῦ TE τῶν ἀορά- 
τῶν ἁπτομένου καὶ τοῦ τῶν ὁρατῶν, ἀνάγκη καὶ τοῦ ὕδατος τὸ μέν 
τι νοητόν, τὸ δὲ αἰσϑητὸν ὑπάρχειν, ἀλεξητήριον τῆς διπλόης τοῦ 
πυρός" χαὶ τὸ μὲν ἐπίγειον ὕδωρ τὸ σῶμα ἀπορρύπτει, τὸ δὲ ἐπου- 
gavıov ὕδωρ, διὰ τὸ εἶναι νοητὸν καὶ ἀόρατον πνεῦμα ἀλληγορεῖται 
ἅγιον, τῶν ἀοράτων χαϑαρτικόν, οἷον τοῦ πνεύματος ὕδωρ ὥσπερ 
ἐχεῖνο τοῦ σώματος. 

Ὁ ϑεὸς καὶ τὸν φόβον τῇ ἀγαϑότητι συνέμιξεν δι᾿ ἀγαϑότητα. 
τὸ γὰρ συμφέρον ἑκάστῳ τοῦτο ἤδη παρέχει, ὡς ἰατρὸς ἀρρωστοῦντι, 
GG πατὴρ ἀταχτοῦντι τῷ παιόί. "ὁ γὰρ φειδόμενος τῆς βακτηρίας 
αὐτοῦ μισεῖ τὸν υἱὸν αὐτοῦ. « καὶ ὃ κύριος δὲ καὶ οἱ ἀπόστολοι αὐ- 
τοῦ ἐν φόβῳ καὶ πόνοις ἀνεστράφησαν. ὅταν οὖν πιστοῦ σῶμα νοσῇ, 
ἢ δι᾿ ἁμάρτημά τι προημαρτημένον ἐπιτιμῶντος τοῦ κυρίου, ἢ διὰ 
μέλλοντα προφυλαξαμένου, ἢ καὶ κατ᾽ ἐνέργειαν καὶ α προσβολὴν ἔξωϑεν 


15 γενομένην οὐ κωλύσαντος διά τι χρήσιμον [χαὶ] αὐτῷ ἢ τοῖς πέλας 


20 


25 


παραδείγματος χάριν. 

Ἤδη δὲ οἱ ἐν σαϑρῷ οἰκοῦντες σώματι καϑάπερ ἐν πλοίῳ πλέ- 
οντες παλαιῷ οὐχ εἰσὶν ὕπτιοι, ἀλλ᾽ ἀεὶ εὔχονται ἀνατεταμένοι πρὸ 
τὸν ϑεόν. 

Οἱ πρεσβύτεροι σφόδρα ἤχϑοντο, εἰ μή τι πάσχοιεν κατὰ τὸ σῶμα 
ἑκάστοτε" ἐφοβοῦντο γὰρ μή πῶς ἐνταῦϑα οὐ κομιζόμενοι τὰ ἐπί- 
χειρα τῶν ἁμαρτημάτων, ἃ πολλὰ τοῖς ἐν σαρχὶ κατ᾽ ἄγνοιαν παρα- 
κολουϑεῖ, ἀϑρόαν ἐχεῖ χκομίσωνται τὴν δίκην, ὥστε ἐνθάδε ϑερα- 
πεύεσϑαι ἠξίουν. φοβητέον ἄρα οὐχὶ νόσον τὴν ἔξωϑεν, ἀλλὰ τὰ 
ἁμαρτήματα, di ἃ ἡ νόσος, καὶ νόσον φυχῆς, οὐ σώματος, ὅτι »πᾶσα 
σὰρξ χόρτος«, τὰ δὲ σωματικὰ καὶ τὰ ἐκτὸς καλὰ »πρόσκαιρα, τὰ δὲ 
μὴ βλεπόμενα αἰώνιακ. | 

Τὰ τῆς γνώσεως τὰ μὲν Ἴδη μετέχομεν, τὰ δὲ δι ὧν ἔχομεν 
βεβαίως ἐλπίζομεν" οὔτε γὰρ πᾶν χεκομίσμεϑα οὔτε παντὸς VOTE- 
ροῦμεν, ἀλλ᾽ οἷον »ἀρραβῶνα« τῶν αἰωνίων ἀγαϑῶν καὶ τοῦ πατρῴου 


»-“ 
> 


8—10 vgl. z. B. Paed. 167, 2 10 Prov. 13, 24 241 φοβητέον --- σώ. 
ματος Sacr. Par. 279 Holl; Corp. Paris. Nr. 5; Maximus Cap. 26; Antonius Melissa 
p- 19 Gesner 25f Jes. 40, 6 26f£ ΤΠ Kor. 4, 18 80 vgl. II Kor. 1, 22; 
5, 5; Ephes. 1, 14 


1. 3 ἀλεξιτήριον L wie 5. 132, 5 2 ἀνάγχῃ Sy 3 ὑπάρχειν St ὑπάρ- 
χον 1, 12 πιστοῦ σῶμα γοσῇ St πιστοῦ σώματος ἢ 1, ϑλῖψις τοῦ σώματος > 
Bernays πάϑος τοῦ σώματος ἢ Bunsen 14 μέλλοντα] μέλλον τι Wi x x St 
etwa (&AAov τοῦτο γίγνεται, τοῦ χυρίου τὴν. St (τὴν) Schw 15 [zei] Wi 
ἢ Wi χαὶ 1, 20 μή τι Sy μὴ ὅτι 1, 23 χομίσωνται St χομίσονται L 
947 φοβηϑῶμεν — ἀλλ᾽ ἁμαρτήματα Sacr. Par. u. die übr. Flor. 25 χαὲὶ — 
σώματος < Sacr. Par. RLa Ant. 26 [χαλὰ] Schw χαχὰ Bunsen 28 μετέχομεν]) 
χατέχομεν St 


9,1 


τ 


3 


10 


ἘΤῚ 


992P 12,1 


140 Clemens. 


πλούτου προσειλήφαμεν᾽ τὰ δὲ ἐφόδια τῆς κυριακῆς ὁδοῦ οἱ μακα- 

ρισμοὶ τοῦ κυρίου. »ζητεῖτες, γὰρ εἶπεν, »καὶ μεριμνᾶτε τὴν βασι- 3 

λείαν τοῦ ϑεοῦ, καὶ ταῦτα πάντα προστεϑήσεται ὑμῖν" οἶδεν γὰρ ὁ 

πατὴρ ὧν χρείαν ἔχετε.« οὕτως οὐ μόνον τὰς ἀσχολίας, ἀλλὰ καὶ 8 

τὰς φροντίδας περιγράφει. »οὐ γὰρ τῇ ἡλικίᾳς, φησίν, »ἐκ τοῦ poov- 

τίξειν προσϑεῖναί τι δύνασϑε.ς ὁ γὰρ ϑεὸς οἶδεν σαφῶς τίνα μὲν 4 

ἡμῖν ἔχειν, τίνων δὲ ἀπορεῖν συμφέρει. χκενώσαντας οὖν σφᾶς αὐτοὺς 

τῶν κοσμικῶν φροντίδων ἀξιοῖ πληροῦσϑαι τῆς εἰς ϑεόν. »νἡμεῖς γὰρ ὕ 

στενάζομεν ἐπενδύσασϑαι ποϑοῦντεος τὰ ἄφϑαρτα, πρὶν ἐχδύσασϑαι 

τὴν φϑοράν. ἐπιχεομένης γὰρ τῆς πίστεως ἀπορρεῖ KR: ἀπιστία. ὁμοίως 6 

καὶ ἐπὶ γνώσεως καὶ δικαιοσύνης. οὐ χρὴ οὐ» μόνον χενῶσαι τὴν 

ψυχήν. ἀλλὰ καὶ πληρῶσαι ϑεοῦ. οὔτε γὰρ ἔτι κακόν, ἐπεὶ πέπαυται, 7 

οὔτε ἤδη ἀγαϑόν, ἐπεὶ μηδέπω εἴληφεν τὸ δὲ μήτε ἀγαϑὸν μήτε 

χκαχὸν οὐδέν ἐστιν. »ἐπάνεισι γὰρ εἰς τὸν κεκαϑαρμένον οἶχον καὶ 8 

15 χερόνε, ἐὰν μηδὲν τῶν σωτηρίων ἐμβληϑῇ, τὸ προενοικῆσαν ἀκάϑαρ- 
τον πνεῦμα, συμπαραλαμβάνον ἄλλα ἑπτὰ ἀκάϑαρτα πνεύματα. διὸ 9 
κενώσαντας τῶν χακῶν δεῖ πληρῶσαι τὴν ψυχὴν τοῦ ἀγαϑοῦ ϑεοῦ, 
ὅπερ ἐστὶν οἰχητήριον ἐπιλελεγμένον. πληρωϑέντων γὰρ τῶν κενῶν, 
τότε ἡ σφραγὶς ἐπακολουϑεῖ, ἵνα φυλάσσηται τῷ ϑεῷ τὸ ἅγιον. 

20 » Πᾶν ὁῆμα ἵσταται ἐπὶ δύο καὶ τριῶν μαρτύρωνε, ἐπὶ πατρὸς 18 
καὶ υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος, ἐφ᾽ ὧν μαρτύρων καὶ βοηϑῶν αἱ 
ἐντολαὶ λεγόμεναι φυλάσσεσϑαι ὀφείλουσιν. 

Ἡ νηστεία ἀποχὴ τροφῆς ἐστι χατὰ τὸ σημαινόμενον, τροφὴ δὲ 14,1 
οὐδὲν δικαιοτέρους ἡμᾶς ἢ ἀδικωτέρους ἀπεργάζεται, Kara δὲ τὸ 

25 μυστικὸν δηλοῖ ὅτι ὥσπερ τοῖς x ἕνα ἐκ τροφῆς ἡ ζωή, ἡ δ᾽ 

ἀτροφία ϑανάτου σύμβολον, οὕτως καὶ ἡμᾶς τῶν κοσμικῶν νηστεύειν 

χρή, ἵνα τῷ κόσμῳ ἀποϑάνωμεν καὶ μετὰ τοῦτο τροφῆς ϑείας μετα- 

λαβόντες ϑεῷ ζήσωμεν. ἄλλως τε χενοῖ τῆς ὕλης τὴν ψυχὴν ἡ 2 

νηστεία καὶ χκαϑαρὰν. καὶ κούφην σὺν καὶ τῷ σώματι παρίστησι. τοῖς 

ϑείοις λόγοις. τροφὴ μὲν οὖν χκοσμικὴ ὁ πρότερος βίος καὶ τὰ ἅμαρ- 3 

τήματα. τροφὴ δὲ ϑεϊκὴ πίστις. ἐλπίς, ἀγάπη, ὑπομονή, γνῶσις, 

εἰρήνη, σωφροσύνη. »μακάριοι γὰρ οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν 4 


1 


53. 


9. 4 Matth. 6, 38. 32; Luk. 12, 31. 30 5f Matth. θ,21 8f IIKor. 
5,2 14-16 vgl. Matth. 12, 44 f; Luk. 11, 24—26 18 zu οἰκητήριον vgl. II Kor. 
5,2 20 Deut. 19, 15 (Matth. 18, 16) [nicht I Joh. 5, 7; vgl. Class. Journal 9 
(1814) 8. 187] 26f vgl. Strom. III 99, 4 mit Anm. 91 Ὁ vgl. S. 131, 206; 
Röm. 6, 10 817 vgl. I Tim. 6, 11; II Tim. 2, 22 32f Matth. 5, 6 


10 ἀπορρεῖ Wi ἀπορεῖ L 12 ἔτι (ἔνεστι) Schw 17 [ϑεοῦ! Po co nach 
ὕπερ 7. 18 Bunsen; aber vgl. Z. 1 18. ὕπερ ἐστιν] ὥσπερ Schw 


10 


15 


20 


25 


Eclogae propheticae 12, 2—18, 2. 141 


δικαιοσύνην τοῦ ϑεοῦ" οὗτοι γὰρ χαὶ ἐμπλη σϑήσονται.«. ψυχὴ δέ, ! 


2 2 2 - x ” ΄ ’ 
ἀλλ οὐ σῶμα τὴν ορεξιν ταύτην Aaußaveı. 
= \ ER! > , ον εν < N - 
Τῆς πίστεως τὴν εὐχὴν ἰσχυροτέραν ἀπέφηνεν ὁ 00TNQ9 τοῖς 


"- > ’ ’ - a > - 
πιστοῖς ἀποστόλοις, ἐπί τινος δαιμονιῶντος, ον οὐκ | ἴσχυσαν καϑα- : 


ρίσαι, εἰπών" »τὰ τοιαῦτα εὐχῇ χκατορϑοῦται.. ὃ μὲν πιστεύσας 
ἄφεσιν «ἁμαρτημάτων ἔλαβεν παρὰ τοῦ κυρίου, ὁ δ᾽ ἐν γνώσει γενό- 
μενος ἅτε μηκέτι ἁμαρτάνων παρ᾽ ἑαυτοῦ τὴν ἄφεσιν τῶν λοιπῶν 
κομίζεται. 

Ὥσπερ αἱ ϑεραπεῖαι καὶ ai προφητεῖαι καὶ τὰ σημεῖα, οὕτως καὶ 
ἡ γνωστιχὴ διδασκαλία δι᾿ ἀνϑρώπων ἐνεργοῦντος τοῦ ϑεοῦ ἐπιτελεῖ- 
ται" ὁ γὰρ ϑεὸς di ἀνϑρώπων τὴν δύναμιν ἐπιδείκνυται. za ὀρϑῶς 
ἡ “προφητεία φησίν" »καὶ ἀποστελῶ ἐπ᾽ αὐτοὺς ἄνϑρωπον ὃς σώσει 
αὐτούς.« αὐτὸς οὖν ἐχπέμπει ποτὲ μὲν προφήτας, ποτὲ δὲ ἀποστό- 
Aovs, σωτῆρας τῶν ἀνϑρώπων. οὕτως ϑεὸς di ἀνθρώπων εὐεργετεῖ" 


2 \ x ‚ x - > < ‚ > on > τι 
οὐχὶ γὰρ τὰ μὲν δύναται, τὰ δὲ οὐ δύναται ὁ ϑεύός, οὐδὲ ἀσϑενεῖ 


ποτε ἐν οὐδενί, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὰ μὲν ἑχόντος, τὰ δὲ ἄκοντος αὐτοῦ 
γίνεται, καὶ τὰ μὲν ὑπ᾿ αὐτοῦ, τὰ δὲ ὑφ᾽ ἑτέρου, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς 
ἐγέννησεν δι «ἀνϑρώπων καὶ ἐπαίδευσεν δ ἀνϑρώπον. 

Ὁ ϑεὸς ἡμᾶς ἐποίησεν οὐ προύντας. ἐχρῆν γὰρ καὶ εἰδέναι ἡμᾶς 
ὅπου ἦμεν, εἰ προῆμεν, καὶ πῶς καὶ διὰ τί δεῦρο ἥκομεν" εἰ δ᾽ οὐ 
προῆμεν, τῆς γενέσεως μόνος αἴτιος ὁ ϑεός. ὡς οὖν οὐκ ὄντας 
ἐποίησεν, οὕτως καὶ γενομένους σῴζει τῇ ἰδίᾳ χάριτι, ἐὰν ἄξιοι καὶ 
ἐπιτήδειοι φανῶμεν, εἶ (δὲ) μή, “παρήσει πρὸς τὸ οἰχεῖον τέλος" »καὶ 
γὰρ ζώντων ἐστὶ καὶ νεχρῶν κύριος. « 

Ὅρα δὲ τὴν δύναμιν τοῦ ϑεοῦ, οὐ μόνον ἐπ᾿ ἀνϑρώπων μὴ 
ὄντας εἰς τὸ εἶναι παράγων καὶ τοὺς γενομένους ς αὔξων καϑ'᾽ ἡλικίας 
προχοπήν, ἀλλὰ καὶ τοὺς πιστεύοντας σῴζων κατὰ τὸ οἰχεῖον ἑκάστῳ" 
ἤδη δὲ μεταβάλλει καὶ ὥρας καὶ καιροὺς καὶ καρποὺς καὶ στοιχεῖα. 

83—5 vgl. Mark. 9, 18.29 ὅδ: vgl. z.B. Matth. 9,2 6--8 vgl. Joh. 5, 14 
12f Jes. 19, 20 13f vgl. Luk. 11, 49 19—22 ὁ ϑεὸς — χάριτι Sacr. Par. 
280 Holl (= S); Cod. Casinat. 931 (XV. Jahrh.) f. 1924 (— ΟἹ: Κλήμεντος ἐκ τοῦ 
ἢ στρώματος ὁ ϑεὸς — σῴζει Akakios in der Cat. z. Oktat. bei Niceph. I 


Col. 101 N); Er App. in bibl. max. I Col. 1308 aus Cod. Reg. 2431 


F- Paris. 854] N); Mona. 9 ἢ. 36v = Μὴ); Monac. 82 £. 55v =M?); Coislin. 
ΠΠΞ Ὲ ala = 0): u χαὶ ἐν τῷ ὀγδόῳ (η΄ N!) δὲ στρωματεῖ ἀϑετεῖ as περὶ 
τοῦ προεῖναι τὰς ψυχὰς δόξαν, λέγων αὐταῖς λέξεσιν" ὁ ϑεὸς χτλ. 23f vgl. 
Röm. 14, 9 


12 ἐπ᾽ αὐτοὺς oder [ἐπ αὐτοῖς (wie LXX) Sy ἐπ᾽ αὐτοῖς L 19 ὁ «-Ο 
γὰρ] δὲ N! 197 idevaı ἧμας του ποὺ εἰμεν ει προειμεν Ο 90 ὕποιυ] τὸ ποῦ Akak. 
ὅτου Di (angebl. nach Akak.) ἥχαμεν OS 907 εἰ δ᾽ (δὲ C Akak. 5) οὐ ngonjuer] 
ἴδε οὐ προεῖπεν M! (οὐ von spät. H. getilgt) 5ΞῚ γενέσεως] + ἡμῶν Akak. 
αἴτιος uövose® COS ὡς οὖν] ὃς MIN? ὃς ὡς ΜΞ ὡς Ν' 98 «δὲ ἕοῦῦπν 36 χατ᾽ L 


16,1 


τῷ 


τῷ 


142 Clemens. 


οὗτος γὰρ εἷς ϑεὸς 6 καὶ τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ τέλος τῶν γενομένων 
οἰχείως ἑκάστῳ μετρήσας. 

Ἔχ πίστεως καὶ φόβου προχόψας εἰς γνῶσιν ἄνϑρωπος oldev 19,1 
εἰπεῖν »κύριε κύριες, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ὁ δοῦλος" ἔμαϑεν λέγειν »πάτερ 

5 ἡμῶνςε, »τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας τὸ εἰς φόβονς ἐλευϑερώσας καὶ di’ 

ἀγάπης προχόψας εἰς »υἱοϑεσίανε, αἰδούμενος ἤδη δὶ ἀγάπην ὃν ἐφο- 994 P 
θεῖτο πρότερον" οὐ γὰρ ἔτι διὰ φόβον ἀπέχεται τῶν ἀφεχτέων, ἀλλὰ 2 
δι’ ἀγάπην ἔχεται τῶν ἐντολῶν. »αὐτός, φησί, »τὸ πνεῦμα μαρτυρεῖς, 
ὅταν λέγωμεν" »ἀββᾷ ὁ πατήρ.« 

10 ᾿Αγοράζει δὲ ἡμᾶς κύριος »τιμίῳ αἵματις, δεσποτῶν {τῶν) πάλαι 30,1 
τῶν πιχρῶν ἀπαλλάσσων, (τῶν) ἁμαρτιῶν, dl ἃς »τὰ πνευματικὰ τῆς 
rovnolass ἐκυρίευσεν ἡμῶν. ἄγει οὖν εἰς ἐλευϑερίαν τὴν τοῦ πατρός, 2 
συγκλ ηρονόμους υἱοὺς καὶ φίλους. »ἀδελφοί μου γάρε, φησὶν ὁ κύριος, ὃ 
»χαὶ συγκληρονόμοι οἱ ποιοῦντες τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός ἌΘΒΝ "μὴ 

15 καλέσητε 00» ἑαυτοῖς πατέρα ἐπὶ τῆς γῆς" « δεσπόται γὰρ ἐπὶ τῆς 
γῆς, ἐν δὲ οὐρανοῖς ὁ πατήρ, »ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἔν τε οὐρανοῖς καὶ 
ἐπὶ τῆς γῆς.« ἀγάπη γὰρ ἑκουσίων ἄρχει, ἀκόντων δὲ ὃ φόβος, οὗτος 4 
ὁ -φαῦλος- ὃ δὲ εἰς ἀγαϑὸν παιδαγωγῶν εἰς Χριστὸν ἄγει καὶ ἔστι 
σωτήριος. 

20 Εἰ δή τις νοεῖ ϑεόν (κατ᾿ ἀξίαν μὲν οὐδαμῶς, τίς γὰρ ἔννοια 91 

ἀξία ϑεοῦ; ἀλλ᾽ ὡς δυνατόν ἐστὺ, νοείτω μέγα καὶ ἀπερινόητον καὶ 

χάλλιστον »φῶς ἀπρόσιτονςε, πᾶσαν δύναμιν ἀγαϑήν, πᾶσαν ἀστείαν 
ἀρετὴν συγκεκληρωμένον, πάντων κηδόμενον, φιλοικτίρμον, ἀπαϑές, 

a ιγαϑόν, πάντα εἰδός, προγινῶσκον πᾶντα, εἰλικρινές, γλυχύ, λαμπρόν, 

ἀχήρατον. 

Ἐπεὶ ἐξ ξαυτῆς κινεῖται ἡ φυχή, 2 χάρις ἡ τοῦ ϑεοῦ, ὃ ἔχει ἡ 99.1 
ψυχή, τὴν προϑυμίαν, ἀπαιτεῖ παρ᾽ αὐτῆς, οἷον ἔρανον εἰς σωτηρίαν" 
βούλεται γὰρ τῆς ψυχῆς ἴδιον εἶναι τὸ ἀγαϑόν, ὃ δίδωσιν αὐτῇ ὃ 
κύριος, οὐ γάρ ἐστιν ἀναίσϑητος, ἵνα φέρηται ος σῶμα. τὸ μὲν οὖν 9 
ἔχειν τοῦ λαβόντος, τὸ λαβεῖν δὲ τοῦ ϑελήσαντος καὶ ὀρεχϑέντος, τὸ 


ΓΘ 
ot 


<= 


3C 


4 vgl. Matth. 7, 21 4f Matth. 6, 9 5f vgl. Röm. 8, 15 8 Röm. 8, 16 

9 Röm. 8,15; Gal. 4, 6 10 I Petr. 1, 19 11£ Ephes. 6, 12 13—17 vgl. 

Resch, Agrapha? Nr. 89 8. 129 f; Ropes, Sprüche Jesu S.27f 13f Matth. 12, 50 

(= Mark. 3, 35; Luk. 8, 21); vgl. Röm. 8, 17 _ 14f Matth. 23,9 16f Ephes. 

3,15 17—19 ἀγάπη ἑχουσίων — σωτήριος Sacr. Par. 2831 Holl 18f vgl. 

Paed. I 83, 2 σωτήριος ὅ φόβος 22 I Tim. 6, 16 26 vgl. Plato Phaedr. 
p. 245 C 


4 ἔμαϑεν (γὰρ) St 6 nach ἀγάπην ist ἔχεται τῶν ἐντολῶν. von L! getilgt 

7 διὰ φόβον Li δι’ ἀγάπην L* 10 (τῶν) Bunsen 1Π {τῶν) Schw 17 öin 
Ras. Li 18 παιδαγωγῶν] + ἡμᾶς Sacr. Par. 20 ἔννοια St γένοιτο L γένοιτο 
üv) Di γε νοοῖ τὰ Bunsen 27 αὐτῆς St ἑαυτῆς, 30 ἔχειν Bunsen ἔχει L 


δι 


10 


20 


25 


30 


Eelogae propheticae 19, 1—25, 3. 143 


κρατεῖν δὲ ὃ ἔλαβεν τοῦ κρατεῖν μελετήσαντος χαὶ δυναμένου. διὰ 
τοῦτο [ἐπὶ] τῇ ψυχῇ ὁ ϑεὸς τὴν αἵρεσιν δέδωκεν, ἵνα αὐτὸς μὲν 
μηνύσῃ τὸ δέον, ἢ δὲ ἑλομένη δέξηται καὶ κατάσχῃ. 

“Ὥσπερ διὰ τοῦ σώματος ὁ σωτὴρ ἐλάλει καὶ ἰᾶτο, οὕτως χαὶ 
πρότερον μὲν διὰ τῶν προφητῶν, νῦν δὲ διὰ τῶν ἀποστόλων καὶ 
τῶν διδασκάλων" ἡ ἐχκλησία γὰρ ὑπηρετεῖ τῇ τοῦ κυρίου ἐνεργείᾳ, 
ἔνϑεν χαὶ τότε ἄνϑρωπον ἀνέλαβεν, ἵνα di αὐτοῦ ὑπηρετήσ ῃ τῷ 
ϑελήματι τοῦ πατρύς. καὶ πάντοτε ἄνϑρωπον ὁ φιλάνϑρωπος 
ἐνδύεται ϑεὸς εἰς τὴν ἀνϑρώπων σωτηρίαν, πρότερον μὲν τοὺς προ- 
φήτας, vov δὲ τὴ» ἐκκλησίαν. | τὸ γὰρ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ ἐξυπηρετεῖν 
κατάλληλον πρὸς τὴν ὁμοίαν σωτηρίαν. ; 

Ὅτε χοϊκοὶ ἥμεν, Καίσαρος ἦμεν. Καῖσαρ δέ ἐστιν ὁ πρόσκαιρος 
ἄρχων, οὗ καὶ εἰκὼν ἡ χοϊκὴ ὃ παλαιὸς ἄνϑρωπος, εἰς ὃν ἐπαλιν- 
δρόμησεν. τούτῳ οὖν τὰ χοϊκὰ ἀποδοτέον, ἃ »πεφορέκαμεν ἐν τῇ 
εἰχόνι τοῦ χοϊκοῦς, καὶ »τὰ τοῦ ϑεοῦ τῷ ϑεῷς«" ἕχαστον γὰρ τῶν 
παϑῶν ὥσπερ γράμμα καὶ χάραγμα ἡμῖν καὶ σημεῖον. ἄλλο χάραγμα 
γῦν ὃ κύριος ἡμῖν καὶ ἄλλα ὀνόματα καὶ γράμματα ἐνσημαίνεται, 
πίστιν ἀντὶ ἀπιστίας, καὶ τὰ ἕξῆς. οὕτως ἀπὸ τῶν ὑλικῶν ἐπὶ τὰ 
πνευματικὰ μεταγόμεϑα, »φορέσαντες τὴν εἰχόνα τοῦ ἐπουρανίους. 

Ὁ Ἰωάννης. φησίν, ὅτι "ἐγὼ μὲν ὑμᾶς ὕδατι βαπτίζω, ἔρχεται δέ 
μου [ὁ] ὀπίσω ὁ βαπτίξων ὑμᾶς ἐν πνεύματι καὶ πυρί.« πυρὶ δὲ 
οὐδένα ἐβάπτισεν" »ἔνιοι δέκ, ὡς φησιν Ἡρακλέων, »πυρὶ τὰ ὦτα 
τῶν σφραγιζομένον κατεσημήναντος, οὕτως ἀκούσαντες τὸ ἀποστο- 
λικόν. »τὸ γὰρ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ τοῦ διακαϑᾶραι τὴν ἅλω, 
καὶ συνάξει τὸν σῖτον εἰς τὴν ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσει 
πυρὶ ἀσβέστῳ. « πρόσκειται οὖν τῷ »διὰ πυρὸςς« τὸ »διὰ πνεύματοςς, 


ἐπειδὴ (ὡς) ὃ σῖτος ἀπὸ τοῦ ἀχύρου διακρίνεται (τουτέστιν ἀπὸ τοῦ: 


ὑλικοῦ ἐνδύματος) διὰ πνεύματος | καὶ τὸ ἄχυρον χωρίζεται διὰ τοῦ 
πνεύματος δλικμώμενον, οὕτως τὸ πνεῦμα διαχωριστικὴν | ἔχει δύναμιν 
ἐνεργειῶν ὑλικῶν. ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν ἐξ ἀγεννήτου καὶ ἀφϑάρτου γέγονεν, 
τὰ σπερματικὰ ζωῆς, (συνάγεται oc) ὁ πυρὸς καὶ ἀποτίϑεται, τὸ δὲ 
ὑλικόν, μέχρι σύνεστι τῷ κρείττονι, μένει" ὅταν δὲ ἐκείνου χωρισϑῇ, 
ἀπόλλυται: ἐν ἑτέρῳ γὰρ εἶχε τὸ εἶναι. τοῦτο γοῦν χοωριστικὸν μὲν 


5f vgl. Hebr. 1, 1; Luk. 11, 49 12—19 vgl. Exec. 80. 80 14f I Kor. 
15, 49 15 Matth. 22, 21 19 I Kor. 15, 49 20f£ vgl. Matth. 3, 11; Luk. 
3, 16 22f Herakleon Fr. 49 Brooke; vgl. Iren. I 25, 6 (= Hippol. Philos. 
VII 32 p. 404, 898) 24—26 Matth. 3, 12; Luk. 3, 17 


J ᾿ ‘ : S 
2 [ἐπὶ] St ἔτει Bunsen 14 χαιχὰ L 91] [ὁ] Υὺ 538 χατεσημήναντο Sy 
χατεσημήινατο L 90 τῶ L! τὸ L* 27 (ὡς) ὁ σῖτος St τὸν σῖτον L διαχρί- 
γεται St διαχρῖναι L 80 ἀγεννήτου Arcerius ἀγενήτου ῳ 81 (συνάγεται ὡς) St 


3 
23,1 
9 
3 
995 P 
24,1 
9 
3 
25,1 
2 
347 8 
3 


10 


20 


144 Clemens. 


δυνάμει, τὸ πνεῦμα, ἀναλωτικὸν δὲ τὸ πῦρ, πῦρ δὲ τὸ ὑλικὸν von- 
τέον. ἀλλ᾽ ἐπεὶ μὲν τὸ σῳζόμενον σίτῳ ἔοιχεν, τὸ δὲ περιπεφυχὸς 
τῇ ψυχῆ τῷ ἀχύρῳ, καὶ τὸ μὲν ἀσώματον. τὸ δὲ χωριζόμενον ὑλικόν 
ἐστιν, ἀντέϑηκεν τῷ μὲν ἀσωμάτῳ τὸ πνεῦμα, λεπτὸν καὶ καϑαρὸν 
σχεδὸν ὑπὲρ νοῦν, τῷ δὲ ὑλικῷ τὸ πῦρ, οὐ πονηρὸν οὐδὲ κακὸν 
ὑπάρχον, ἀλλ᾽ ἰσχυρὸν καὶ κακοῦ καϑαρτικόν᾽ ἀγαϑὴ γὰρ δύναμις τὸ 
πῦρ νοεῖται καὶ ἰσχυρά, φϑαρτικὴ τῶν χειρόνων καὶ σωστικὴ τῶν 
ἀμεινόνων, διὸ καὶ φρόνιμον λέγεται παρὰ τοῖς προφήταις τοῦτο 
τὸ πῦρ. 

Οὕτως γοῦν καὶ ὅταν ὁ ϑεὸς λέγηται »πῦρ καταναλίσκον, οὐ 
χκαχίας, ἀλλὰ δυνάμεως | ὄνομα καὶ σύμβολον ἐχδεχτέον" οὑς γὰρ τὸ 
πῦρ ἰσχυρότατον τῶν στοιχείων καὶ πάντων χρατοῦν, οὕτω καὶ ὁ 
ϑεὸς παντοδύναμος καὶ παντοχράτωρ, ὁ δυνάμενος χρατῆσαι, κτί- 
σαι, ποιῆσαι. τρέφειν, αὔξειν, σῴζειν, σώματος καὶ ψυχῆς ἐξουσίαν 
ἔχων. ὡς οὖν τῶν στοιχείων ὑπερέχει τὸ πῦρ, οὕτως ϑεῶν τε καὶ 
δυνάμεων. καὶ ἀρχῶν ὁ παντοχράτωρ. διπλῆ τε ἡ δύναμις τοῦ πυρύς, 
ἢ μὲν πρὸς δημιουργίαν καὶ πέπανσιν καρπῶν καὶ ζῴων γένεσιν καὶ 
τροφὴν ἐπιτήδειος, ἧς εἰκὼν ὁ ἥλιος, N. δὲ πρὸς ἀνάλωσιν καὶ 
φϑοράν, ὡς τὸ πῦρ τὸ ἐπίγειον. »πῦρε οὖν ὅταν λέγηται ὁ ϑεὸς 
»καταναλίσκονς, δύναμις ἰσχυρὰ καὶ ἀπροσάντητος, ἡ μηδὲν ἀδύνατον, 
ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπολέσαι δυνατόν. περὶ τοιαύτης δυνάμεως καὶ ὃ σωτὴρ 
λέγει" »πῦρ ἦλϑον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆνε, δηλονότι δύναμιν τῶν μὲν 
ἁγίων καϑαρτικχήν, τῶν δὲ ὑλικῶν, ὡς μὲν ἐκεῖνοί a, ἀφανιστι- 
κήν, ὡς δὲ ἡμεῖς ἂν φαίημεν, παιδευτικήν. ἔχει δὲ καὶ φόβον τὸ 
πῦρ καὶ διάχυσιν τὸ φῶς. ᾿ 

Οὐκ ἔγραφον δὲ οἱ πρεσβύτεροι μήτε ἀπασχολεῖν βουλόμενοι τὴν 
διδασκαλικὴν τῆς παραδόσεως φροντίδα τῇ περὶ τὸ γράφειν ἄλλῃ 
φροντίδι, μηδὲ μὴν τὸν τοῦ προσχέπτεσϑαι τὰ λεχϑησόμενα καιρὸν 
καταναλίσκοντες εἰς γραφήν. τάχα δὲ οὐδὲ τῆς αὐτῆς φύσεως κατόρ- 8 
ϑώμα τὸ συνταχτικὸν καὶ διδασκαλικὸν εἶδος εἶναι πεπεισμένοι τοῖς 
εἰς τοῦτο πεφυχόσι συνεχώρουν. τὸ μὲν γὰρ ἀκωλύτως καὶ μετὰ δύμης 
φέρεται ῥεῦμα. τοῦ λέγοντος, καί που τάχα καὶ συναρπάσαι δυνά- 
μενον, τὸ δὲ ὑπὸ τῶν ἐντυγχανόντων ἑχάστοτε βασανιζόμενον, ἀχρι- 
βοῦς τῆς ἐξετάσεως τυγχάνον, ἄκρας καὶ τῆς ἐπιμελείας ἀξιοῦται, καὶ 


8f vgl. Paed. III 44, 2 mit Anm. u. Anrich, Clem. u. Orig. als Begründer 
der Lehre vom Fegfeuer (Theol. Abhandl. f. H. J. Holtzmann) 5. 117! 10. 197 Deut. 
4,24 14f.21 vgl. Matth. 10, 28; Luk. 13,5 22 Luk. 13,49 . 22—24 vgl. 
Eustathios, In Lazarum, Mariam et Martham hom. ed. Cavallera Paris 1905 Cap. 6 
p. 3,5ff 26-8. 145, 5 vgl. Strom. I 1-10 


5 τῷ 8. τὸ], 11 ἐχδεχτέον (vgl. QDS 14,6) Wi ἐχλεχτέον L 90 ἀδύνα- 
τον Sy ἀδύνατος L_ 22% τῶν Sy τὴν L 88 ἀχριβοῦς 1,1 ἀκριβῶς L* 


26,1 
996 P 2 


4 


5 


27,1 


3 


ET 


u 


” 


u ee Ta 


a Sei 


Ze 


ΜΕ. ee TEE 


10 


15 


20 


Eclogae propheticae 25, 4—28, 3. 145 


ἔστιν οἷον εἰπεῖν ἔγγραφος διδασκαλίας βεβαίωσις, καὶ εἰς τοὺς ὀψι- 
γόνους οὕτως διὰ τῆς συντάξεως παραπεμπομένης τῆς φωνῆς. ἡ γὰρ 
τῶν πρεσβυτέρων παραχαταϑήκη διὰ τῆς γραφῆς λαλοῦσα ὑπουργῷ 
χρῆται τῷ γράφοντι πρὸς τὴν παράδοσιν (εἰς σωτηρίαν) τῶν ἐντευ- 
ξομένων. ,καϑάπερ οὐν ἡ μαγνῆτις λίϑος τὴν ἄλλην ὕλην παραάπεμ- 
πομένη μόνον ἐφέλκεται di ἐπιτηδειότητα τὸν σίδηρον, οὕτως καὶ 
τὰ βιβλία πολλῶν ὀντῶν τῶν ἐντυγχανόντων τοὺς οἵους τε συνιέναι 
μόνους ἐπισπᾶται. ὃ γὰρ τῆς ἀληϑείας λόγος τοῖς μὲν »μωρίαε, τοῖς 
δὲ »σχάνδαλον«, ὀλίγοις δὲ »σοφίας οὕτως καὶ »δύναμις« εὑρίσκεται 
»ϑεοῦς«" φϑόνος δὲ ἀπείη γνωστικοῦ. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ζητεῖ πότε- 
ρον | χεῖρον, ἀναξίῳ δοῦναι ἢ ἀξίῳ μὴ παραδοῦναι, καὶ κινδυνεύει 
ὑπὸ πολλῆς τῆς ἀγάπης οὐ μόνον παντὶ τῷ προσήκοντι, ἀλλ᾽ ἔσϑ᾽ 
ὅτε καὶ ἀναξίῳ λιπαρῶς δεομένῳ κοινωνήσειν, οὐ διὰ τὴν δέησιν (οὐ 
γὰρ φιλοδοξεῖ), ἀλλὰ διὰ τὴν ἐπιμονὴν τοῦ δεομένου μελετῶντος εἶς 
πίστιν διὰ πολλῆς τῆς δεήσεως. 

μἰσὶ δ᾽ ot λέγοντες εἶναι γνωστικοὶ τοῖς οἰχείοις φϑονοῦσι μᾶλλον 
ἢ τοῖς ἐχτός. ὡς δὲ ἡ ϑάλασσα ἀνίεται πᾶσιν, ἀλλ᾽ ὃ μὲν νήχεται, ὃ δὲ 
ἐμπορεύεται, ὃ δὲ ἀγρεύει τοὺς ἰχϑῦς, καὶ ὡς ἡ γῆ κοινή, ἀλλ᾽ 0 μὲν 
ὁδεύει, ὃ δὲ ἀροῖ, ϑηρᾷ δὲ ἕτερος, καί τις ἄλλος μέταλλα ἐρευνᾷ, ὁ δὲ οἶκο- 
δομεῖ, οὕτως καὶ τῆς γραφῆς ἀναγινωσκομένης ὃ μὲν εἰς πίστιν, ὃ δὲ εἰς 
ἦϑος ὠφελεῖται, ἀφαιρεῖται de ἄλλος δεισιδαιμονίαν διὰ τῆς ἐπιγνώσεως 
τῶν πραγμάτων" ὁ δὲ ἀϑλητής, γνωρίσας τὸ στάδιον τὸ Ὀλυμπιακόν, 
ἐπαποδύεται τῇ διδασκαλίᾳ καὶ ἀγωνίξεται καὶ νικηφόρος γίνεται, 
τοὺς ἀντιπάλους καὶ κατατρέχοντας τῆς γνωστικῆς ὁδοῦ παραχρουσά- 
μενος καὶ καταγωνισάμενος. ἀναγκαία γὰρ ἡ γνῶσις καὶ πρὸς ψυχῆς 
γυμνασίαν καὶ πρὸς σεμνότητα ἤϑους, a ξιεντρεπτοτέρους ποιοῦσα 
τοὺς πιστοὺς καὶ τῶν πραγμάτων ἀχριβεῖς ϑεατάς. ὡς γὰρ οὐχ ἔστι 
πιστεῦσαι ἄνευ κατηχήσεως, οὕτως οὐδὲ καταλαβέσϑαι ἄνευ γνώσεως. 


ὅ-8 καϑάπερ ἡ — ἐπισπᾶται Sacr. Par. 282 Hol 8--1θ vgl. 1 Kor. 1, 38 ἢ 
17—25 ὡς — χαταγωνισάμενος Sacr. Par. 283 Holl; aus Coisl. 279 auch mit- 
geteilt von Pitra, Anal. Sacra II p. XXIX (Lemma in C [nach Nr. 230] τοῦ αὐτοῦ 
ἐκ τοῦ ἢ στρωματέως, in M Κλήμεντος 2x τοῦ € στρώματος, in OA Κλήμεντος, 
in R [nach Nr. 230] τοῦ αὐτοῦ, in Coisl. 279 ἐκ τοῦ ἢ στρωματέων) 


4 (εἰς σωτηρίαν. St 6 ἐπιτηδειότητος Sacr. Par. 7 τὰ < Sacr. Par. 
9 [οὕτως] Schw ϑεοῦ St 16 οἱ L 17 ἀνεῖται &y ἀλλ᾽ χαὶ Sacr. Par. 
(außer M) 18 ἐἰχϑύίας Sacr. Par. ἀλλ᾽ ὃ Di ἀλλ᾽ ὃ: 1, ἄλλος Saecr. Par. (ἀλλ᾽ 
ὁ Μὴ) 19 ὃ δὲ] ἄλλος Saer. Par. ϑηρᾷ bis ἐρευνᾷ < Sacr. Par. OAM μέταλλα 
Sacr. Par. (wie md, Hoeschel) μεγάλα L 21 ἄλλος Vi ἄλλου L Saer. 
Par. δεισιδαιμονία Sacr. Par. OAM u. Coisl. 27 22 πραγμάτων) γραμμάτων 
Saer. Par. OA στάδιον] πεδίον Sacr. Par.R τὸ -- ὅπου, Par. OAM Ὀλυμπι- 
κὸν Sacr. Par. OA Ὀλυμπίας Sacr. Par. C u. Coisl.279 98. ἀποδύεται Sacr. Par. M 
Clemens III. 10 


or 


997 P 


28,1 


1. 


20 


ΓΘ 


140 Clemens. 


x x > eN \ > ‚ > ’ τ 
Or)rtov γαρ δυχρηστῶων καὶ ΒΡΕΎΚΟΤΟΝΣ εἰς σωτηρίαν; οἷον 39,1 


πατρὸς καὶ υἱοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος, ἀλλὰ καὶ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, 
δεῖ πᾶν τῶς χαὶ τὸν περὶ αὐτῶν λόγον, ὃς ἐστι γνωστικός, εὔχρηστον 
ὁμοῦ καὶ ἀναγκαῖον τυγχάν ξεν. τοῖς δὲ καὶ τὴν προστασίαν ἐπανῃ- 
ρημένοις τοῦ ὠφελεῖν δῦ ‚1070708 ἡ πολυπειρία πρὸς τὸ μὴ διαλαϑεῖν 
τι τῶν δοκούντων παρ᾽ ἄλλοις ἀναγκαίως καὶ πολυμαϑῶς ἐπεγνῶσϑαι. 
φέρει δὲ καὶ ἄλλως συγγυμνασίαν ψυχῆς ζητητικῆς ἡ τῆς ἑτεροδόξου 
διδασκαλίας ἔχϑεσις, καὶ ἀνεξαπάτητον τῆς ἀληϑοῦς τηρεῖ τὸν μαϑη- 
τήν, περισαλπίξεσϑαι πάντοϑεν ἤδη προμεμελετηχότα τοῖς πολεμι- 
χοῖς ὀργᾶν οις. 

Τοῦ γνωστιχοῦ μόνου, χαϑάπερ λέγουσι τὴν Κρήτην ἄγονον εἶναι 
ϑηρίων ὀλεϑρίων, | ὁ βίος καϑαρὺς ἀπὸ παντὸς πονηροῦ ἔργου τε 
καὶ νοήματος καὶ λόγου, οὐδὲ ἐχϑρὸν ἔχοντος τὸ παράπαν, ἀλλὰ 
καὶ φϑόνου καὶ μίσους καὶ βλασφημίας πάσης χαὶ διαβολῆς ἐχτὸς 
ὄντος." 

Ἐν πολλῷ δὲ τῷ βίῳ μακαριστὸς οὐ διὰ τὸ μακρὸν [γενόμενος] 
ζῆν, ᾧ γε καὶ διὰ τὸ ζῆσαι εὖ ὑπῆρξεν ἀξίῳ τοῦ ζῆν ἀεὶ γενέσϑαι. 
οὐδένα λελύπηκεν, ὅτι μὴ τῷ λόγῳ παιδεύων τοὺς ἡλκωμένους τὴν 
καρδίαν, καϑάπερ μέλιτι σωτηρίῳ, γλυχεῖ τε ὄντι καὶ δηχτικῷ. ὥστε 
παντὸς μᾶλλον ὁ γνωστικὸς τὸ πρέπον ἂν μετὰ τοῦ κατὰ λόγον 
φυλάσσοι. τοῦ γὰρ ἐιιπαϑοῦς παντὸς περιτμηϑέντος καὶ περιαι- 
ρεϑέντος᾽ ἁπάσης τῆς ψυχῆς τῷ κρατίστῳ, χαϑαρῷ γενομένῳ καὶ 
ἠλευϑερωμένῳ εἰς υἱοϑεσίαν, τοῦ λοιποῦ σύνεστίν τε καὶ βιοῖ. 

Πυϑαγόρας ἠξίου μὴ μόνον λογιώτατον, ἀλλὰ καὶ πρεσβύτατον 
ἡγεῖσϑαι τῶν σοφῶν τὸν ϑέμενον τὰ ὀνόματα τοῖς πράγμασι. δεῖ 
τοίνυν τὰς γραφὰς ἀκριβῶς διερευνωμένους, ἐπειδὴ ἐν παραβολαῖς 
εἰρῆσϑαι ar ομολύγηνται. ἀπὸ τῶν ὀνομάτων ϑηρᾶσϑαι τὰς δόξας, 
ἃς τὸ ἅγιον πνεῦμα περὶ τῶν πραγμάτων ἔχον, εἰς τὰς λέξεις οἧς 
εἰπεῖν τὴν αὑτοῦ διάνοιαν ἐκτυπωσάμενον, διδάσχει. ἵνα ἡμῖν ἀχρι- 


11f vgl. Aristot. Mir. ausc. 83 p. S36b 27—29; Antigon. Hist. mir. 10; Aelian 
Nat. an. III 32; V 2; Plut. Mor. p. 86 C; Plin, Nat. hist. VIII 58, 227f 19 vgl. 
zu Strom. VIII 32, 3 20f vgl. Chrysipp Fr. mor. 557 ff Arnim 23 vgl. Röm. 
8, 21 26 vgl. Joh. 5, 39 26f vgl. z. B. Matth. 13, 34f 27—29 vgl. Plato 
Theaet. p. 206 D τὴν αὑτοῦ διάνοιαν ἐμφανῆ ποιεῖν... ὥσπερ εἰς χάτοπτρον 
ἢ ὕδωρ τὴν δόξαν ἐχτυπούμενον εἰς τὴν διὰ τοῦ στόματος ῥοήν. 


1 (Ov)tov St 7 ἄλλως L ἄλλη Vi ἄλλην Sy 11 μόνου Bunsen vöuov L 

13 οὐδὲ Di οὔτε L 14 διαβολῆς 1,1 διαβολικῆς Lt 15 ὄντος Sy ὄντων L 

16 πολλῷ] ὕλῳ Schw [γενόμενος] St 107 {(μαχάριον τὸ» μαχρὸν Ehöue- 

vos τῆν Schw 17 εὖ Sy χαὶ L [καὶ] Bunsen 18 viell. (ἀλλ᾽ ὅτι) οὐδένα Wi 

ἡλκωμένους Po εἰλχωμένους L 91 φυλάσσοι Di φυλάσσει L 27 ἀνωμολό- 

γηνται corr. aus ἀνωμολόγηται 1) ϑηρᾶσϑαι St ϑηρωμένους 1, ϑηρωμένους (κατα- 
λαβεῖν oder {εὑρεῖν) Schw 29 αὐτοῦ L 


30 
348 5 


998 P 31,1 


iD 


32,1 
2 


TEEN 


10 


15 


20 


Eclogae propheticae 29, 1-35, 3. 147 


Bas ἐξεταζόμενα διαπτύσσηται μὲν τὰ ὀνόματα πολυσήμοως εἰρημένα. 
τὸ δ᾽ ἐγχκεχρυμμένον ἐν πολλοῖς τοῖς σχέπουσι φηλαφώμενον καὶ 
καταμανϑανόμενον ἐχφαίνηται καὶ ἀναλάμψῃ. [οὑτ] ὡς γὰρ καὶ ὁ 
μόλιβδος τοῖς τρίβουσιν ἐξανϑεῖ λευχὸν ἐκ μέλανος, τὸ ψφιμύϑιον, 
οὕτως καὶ ἡ γνῶσις, φέγγος καὶ λαμπρότητα καταχέουσα τῶν πρα- 
γμάτων, ἡ τῷ ὄντι ϑεία σοφία εἴη ἄν, τὸ φῶς τὸ εἰλικρινές, τὸ 
φωτίζον τοὺς καϑαροὺς τῶν ἀνϑρώπων ws χύρην ὀφϑαλμοῦ εἰς 
ὄψιν καὶ κατάληψιν τῆς ἀληϑείας βεβαίαν. 

᾿Αναψάμενοι τοίνυν τῆς ἀρχῆς τοῦ φωτὸς ἐχείνου ἐκ τοῦ πόϑου 
τοῦ περὶ αὐτὸ (αὐτῷ) ὡς ἔνι μάλιστα ἐξομοιοῦσϑαι πειρώμενοι, 
φωτὸς ἔμπλεοι, φῶτες ᾿Ισραηλῖται τῷ ὄντι γινόμεϑα. φίλους γὰρ 
εἶπεν καὶ ἀδελφοὺς τοὺς ἐχομένους τῆς πρὸς τὸ ϑεῖον ἀφομοιώσεως 
κατὰ ἐπιϑυμίαν καὶ δίωξιν. 

. ΑΚ = ἣν τόποι μὲν χαϑαροὶ καὶ λειμῶνες ἐδέξαντο, φωνὰς καί 
τινας ὄψεις ἁγίων φασμάτων (ἔχοντες), ἄνϑρωπος de ὃ ἀκριβῶς 
κεχαϑαρμένος ἅπας διδασκαλίας καὶ δυνάμεως ϑεϊκῆς καταξιογϑήσεται. 

Oida δὲ ἐγὼ ὅτι τὰ τῆς γνώσεως μυστήρια τοῖς μὲν πολλοῖς 
χλεύην φέρει καὶ μάλιστα μὴ κχεκαττυμένα σοφιστικῇ τροπολογίᾳ. 
τοὺς ὁὲ ὀλίγους χαϑάπερ φῶς ἐπεισενεχϑὲν ἐξαίφνης συμποσίῳ τινὶ 
συνηρεφεῖ ἐχπλήξει τὰ πρῶτα, ἔπειτα ἐϑίσαντες καὶ συντραφέντες 
καὶ ἐγγυμναϊσάμενοι τῷ λογισμῷ ὡς ὑφ᾽ ἡδονῆς εὐφραινόμενοι χαὶ 
ἀγαλλιώμενοι * * τὸν κύριον. οἧς γὰρ, (ἡ) ἡδονὴ τὴν τῆς ἀλγη- 2 
δόνος ἀπαλλαγὴν οὐσίαν ἔχει, οὕτως ἡ γνῶσις τῆς ἀγνοίας τὴν 
ὑπεξαίρεσιν. ος γὰρ οἱ μάλιστα καϑεύδοντες οἴονται μάλιστα ἐγρη- 
γορέναι, ἐναργεστέραις ὑποπίπτοντες καὶ ἀπερισπάστοις ταῖς ὁναρ 
φαντασίαις, οὕτως οἱ μάλιστα ἀγνοοῦντες μάλιστα εἰδέναι νομίζουσι. 


62 vgl. Joh. 1,9; Matth.5,8 7 vgl. 8. 106, 18 (Deut. 32,10) 8 vgl. Strom. 

VI 54, 1. 01; 1u.ö. 11 vgl. Joh. 1,47 _ 11—13 vgl. Matth. 12, 50; Joh. 15,15 
141 19f. 21—23 vgl. [Themistios] = Plutarch Περὲ wvy7jg bei Stob. Flor. 120, 28 
(nachgewiesen von M. R. James, The Classical Review 14 [1900] S. 23): ἐκ δὲ τού- 
του φῶς τι ϑαυμάσιον ἀπήντησεν ἢ τόποι χαϑαροὶ καὶ λειμῶνες ἐδέξαντο, 
φωνὰς καὶ χορείας καὶ σεμνότητας ἀκουσμάτων ἱερῶν καὶ φαντασμάτων ἁγίων 
ἔχοντες. καὶ φῶς ἐπεισενεχϑὲν ἐξαίφνης συμποσίῳ ϑόρυβον καὶ κρότον 
ὑφ᾽ ἡδονῆς ἐποίησε, πρότερον δὲ τὸ ἀλαμπὲς ἐδόκει μὴ ἐνοχλεῖν μηδὲ λυπεῖν τὴν 


ὄψιν. ἡδονὴ δ᾽ ἥδε πᾶσα μὲν ἴσως οὐσίαν ἔχει xal φύσιν ἀλγηδόνος 
ἀπαλλαγήν. 

1 διαπτύσηται L μὲν «ὦ vor τὰ Sy τὸ nach πολυσήμως L 3 ὡς Sy 
οὕτως L_ 9 πόϑου L (wie Bunsen) πάϑους Vi 10 (αὐτῷ» St 14 x x St 
etwa (tiv ψυχλὴν ἣν] 7 Bunsen ἢ von Arnim, De oct. Clem. Strom 1. p. 

15 (ἔχοντες) St 16 (od) χαταξιωϑήσεται; von Arnim 20 ἐπεὲ δὲ Alles 
ol συντραφέντες Bunsen 22% (αἰνοῦσι) Bunsen (Öworraı Schw {δέξονται St 
(4) von Arnim 25 ἐναργεστέραις Sy ἐναργεστέροις L ἐναργεστάταις St 


10* 


33,1 


34 


35, 1 


999 P 


» 


10 


15 


20 


“Ὁ 


148 Clemens. 


’ a Fein! - \ - ’ > ’ 
μαχάριοι δὲ οἱ ἐξ VRVovV τοῦδε καὶ τῆς παραφροσύνης ἀνεγειρόμενοι 


καὶ av ᾿ἀβλέψαντες. τὸ φῶς καὶ τὴν ἀλήϑειαν. 

Δεῖ τοίνυν ἐπ᾿ ἴσης τῷ βουλομένῳ τὸ πειϑόμενον ἔχειν τὸν μαϑη- 
τὴν χαὶ τῷ πόϑῳ τὴν πίστιν ἐγκαταμίξαντα γυμνάζειν καὶ μελετᾶν, 
ἑκάστοτε πρὸς ἑαυτὸν τὴν τῶν ϑεωρημάτων ἀλήϑειαν ἐξετάζοντα" 
ἐπειδὰν δὲ εὖ ἔχειν αὐτῷ δοχῇ, τότε δὴ καὶ εἰς τὰς τῶν πέλας ζητή- 
σεις χαϑιέναι" ἐπεὶ καὶ OL νεοττοὶ προαποπειρῶνται τοῦ πετάσαι ἐπὶ 
τῆς καλιᾶς γυμνάσαντες τὰ πτερά. 

Ἢ γὰρ ἀρετὴ ἡ γνωστικὴ πανταχοῦ καλὸν καὶ πρᾶον καὶ ἀβλαβὲς 
χαὶ ἄλυπον καὶ μαχάριον καὶ παρεσχευασμένον ἄριστα μὲν ὁμιλεῖν 
παντὶ τῷ ϑείῳ, ἄριστα δ᾽ ἀνϑρώποις, ϑεωρητικὸν ὁμοῦ καὶ πρακτι- 
χόν, ἄγαλμα ϑεῖον τὸν ἄνϑρωπον κατασχευάζουσα καὶ φιλόκαλον 
ἀπεργαζομένη δ ἀγάπης" τὸ γὰρ καλὸν ὡς ἐχεῖ σοφίᾳ ϑεωρητὸν καὶ 
νοητόν, ἐνταῦϑα σωφροσύνῃ καὶ δικαιοσύνῃ διὰ πίστεως πρακτόν, ἐν 
σαρκὶ μελετήσαντος ἀγγελικὴν ὑπουργίαν, ὥσπερ ἐν τόπῳ διαφανεῖ 
καὶ ἀμιάντῳ τῷ σώματι τὸν νοῦν χαϑιερώσαντος. 

Πρὸς δὲ Τατιανὸν λέγοντα εὐχτικὸν εἶναι τὸ »γενηϑήτω φῶες 
λεκτέον" εἰ τοίνυν εὐχόμενος ἤδει τὸν ὑπερχείμενον ϑεόν, πῶς λέγει 
»ἐγὼ ϑεὸς χαὶ πλὴν ἐμοῦ ἄλλος οὐδείςς«; 

Εἶπε μὲν os κολάσεις εἰσὶ βλασφημιῶν, φλυαρίας, ἀκολάστων 
ῥημάτων, λόγῳ κολαζομένων καὶ παιδευομένων᾽" Epaoxev δὲ χαὶ διὰ 
τὰς τρίχας κολάξεσϑει καὶ τὸν κόσμον τὰς γυναῖκας ὑπὸ δυνάμεως 
τῆς ἐπὶ τούτοις τεταγμένης, ἢ καὶ τῷ Σαμψὼν δύναμιν παρεῖχε 
ταῖς ϑριξίν, ἥτις κολάζει τὰς διὰ κόσμου τριχῶν ἐπὶ πορνείαν ὁρ- 
μώσας. 

Καϑάπερ ἀγαϑοῦ ἀπορροίᾳ ἀγαϑύνονται, οὕτως καὶ (κακοῦν 
κακοῦνται. καλὴ ἡ κρίσις τοῦ ϑεοῦ, ἥ τε διάκρισις ἡ τῶν πιστῶν 
ἀπὸ τῶν ἀπίστων ἢ τε πρόχρισις ὑπὲρ τοῦ μὴ μείζονι περιπεσεῖν 
χρίσει ἥ τε κρίσις παίδευσις οὐσα. 


17—19 Tatian Fr. 7 Schwartz; vgl. Orig. C. Cels. VI 51; De orat. 24,5 
(II p. 122, 24f; 356, 6 ff Koetschau) 17 Gen. 1, 3 19 vgl. Jes. 44, 6; 45, 5; 
46, 9; vgl. Iren. 15, 4; 29, 4 20—25 vgl. Apokal. v. Akhmim v. 24; Harnack 
TU IX 2886 231 vgl. Richt. 16, 17 ΄ 


7 προαποπειρῶνται Sy προσαποπειρῶνται L 19 χατασχευάζουσα 1,1 χατα- 
σχευάζοντα L* 13 ἀπεργάζεται Bunsen 14 πραχτόν. x x Schw 15f us- 
λετήσαντος — χαϑιερώσαντος Wi μελετήσαντες --- χαϑιερώσαντες L 16 χαϑ- 
ιερώσαντο Bunsen 18 ἤδει L ἤδὴ Otto, Corp. Apol. VI p. 110 vor πῶς ist 
πλη von L! getilgt 20 eine μὲν Maranus εἴπομεν L 21 (τῶν) λόγῳ 
junsen λόγων Sy 98 τῷ] τοῦ Schw 24 ἥτις] ἥ τε Otto 26 ᾿(ἀγαϑοὶ» ἀγα- 
ϑοῦ Bunsen ἐπιρροίᾳ Usener bei Ruben, Clem. Al. Exc. ex Theod. p. Χ113; 
aber vgl. Protr. 68, 2 καὶ (καχοῦ St za(xo)! Bunsen 27 (οὕτως xal) χα- 
κοῦϊνται] UÜsener 29 (ἐπί χρισις Wi 


4 


36,1 


τῷ 


Φ 


98,1 


19 


39 


40 


ee un 


10 


15 


20 


Eelogae propheticae 35, 4—46, 2. 149 


H γραφή φησι τὰ βρέφη τὰ ἐκτεϑέντα τημελούχῳ παραδίδοσθαι 
ἀγγέλῳ, ὑφ᾽ οὗ παιδεύεσϑαί τε | καὶ αὔξειν. »χκαὶ ἔσονταιε, φησίν, 
γος οἱ ἑχατὸν ἐτῶν ἐνταῦϑα πιστοί. « 

Διὸ καὶ Πέτρος ἐν τῇ Αποκαλύψει φησί᾽ »καὶ ἀστραπὴ πυρὸς 
πηδῶσα ἀπὸ τῶν βρεφῶν ἐχείνων καὶ πλήσσουσα τοὺς ὀφθαλμοὺς 
τῶν γυναικῶν᾽« ἐπεὶ ὁ δίκαιος »οἰς σπινϑὴρ διὰ καλάμης ἐχλάμπει 
καὶ χρίνει ἔϑνη.« 

» Μετὰ ὁσίου ὁσιωϑήσῃ.« κατὰ αἶνον ὁσίων δεδόξασται τὸ ὄνομά 
σου, κατ᾽ ἐπίγνωσιν ἡμῶν δοξαζομένου τοῦ ϑεοῦ [zara τε τὴν ἐπί- 
γνῶσιν κατά τε τὴν κληρονομίαν). | οὕτω καὶ τὸ »ζῇ κύριοςς καὶ τὸ 
γἀνέστη κύριοοκς. | 

»Aaos ὃν οὐκ ἔγνων, ἐδούλευσέν uor« κατὰ διαϑήκην οὐχ 
ἔγνων. 

»Υ]οὶ ἀλλότριοι᾽« τὰ τοῦ ἄλλου ἐζηλωχότες. 

» Meyakövov τὰς σωτηρίας τοῦ βασιλέως αὐτοῦ.« βασιλεῖς πάντες 
λέγονται οἱ πιστοί, (κεκλημένοι) εἰς βασιλείαν κατά (te τὴν ἐπίγνωσιν) 
χατά TE τὴν κληρονομίαν. 

»H μακροϑυμία γλυκύτης ἐστὶν ὑπὲρ τὸ μέλις, οὐχ ὅτι ἐστὶ 
μακροϑυμία, ἀλλὰ κατὰ τὸν καρπὸν τῆς μαχροϑυμίας, ἐπεὶ οὐδὲ ὁ 
ἐγχρατής ἐστιν ἀπαϑής, κρατῶν οὐκ ἀπόνως τῶν παϑῶν᾽" ὅταν δὲ 
ἕξις γένηται, οὐχέτι ἐγκρατής, ἐν μιᾷ ἕξει τῷ ἁγίῳ πνεύματι γενο- 
μένου τοῦ ἀνϑρώπου. 

»Πνεύματα᾽« λέγεται τὰ πάϑη τὰ ἐν τῇ ψυχῇ οὐχ ἐξ οὐσίας 
πνεύματα, ἐπεὶ ἔσται ἐμπαϑὴς ἄνϑρωπος λεγεὼν δαιμόνων, ἀλλὰ 
κατὰ τὴν [προ]τροπήν. ἢ γὰρ αὐτὴ φυχὴ κατὰ μεταβολὰς ἄλλας 


1—3 vielleicht aus der Petrusapokalypse; vgl. Eel. 48. Vgl. Weinel in 
Henneckes Handbuch zu den Neut. Apokryphen S. 287 4—6 Petrus-Apokalypse 
Fr. 2 Zahn, Gesch. 4. ntl. Kan. II S. 818; vgl. Apokal. von Akhmim v. 26 χαὲ 
προήρχοντο ἐξ αὐζτῶν Axtiv)es πυρὸς χαὶ τὰς γυναῖχας ἔπλησσον κατὰ τῶν ὀφϑαλ- 
μῶν. Vgl. auch Dieterich, Nekyia S. 11 Ὁ 6f vgl. Weish. Sal. 3, 7f 
8 Psal. 17, 26 10f vgl. viell. Luk. 24, 34 12 Psal. 17, 44 14 Psal. 17, 45 

10 Psal. 17, 51 18 Herm. Mand. V 1, 6; vgl. Psal. 18, 11 19 f vgl. Strom. 
IV 138,1 οὐχ ἐγχρατὴς οὗτος ἔτι, ἀλλ᾽ ἐν ἕξει γέγονεν ἀπαϑείας, σχῆμα Yelov 
ἐπενδύσασθαι ἀναμένων. 23—S. 150, 2 vgl. Matth. 12, 45 24 vgl. Mark. 
5, 9; Luk. 8, 30 


7 zowet 1, 8 αἶνον ὁσίων St aivov wow L αἷνόν σου Sy IL [χατά re 

— κληρονομίαν] St vgl. % 9. 16f 16 {χεχλημένοι) εἰς βασιλείαν oder [eis 

βασιλείαν) St 16 χατά {τε τὴν ἐπίγνωσιν) χατά τε τὴν χληρονομίαν aus Z. If 

St χατὰ χληρονομίαν τε L 18 γλυχυτάτη Herm. 19 οὐδὲ St οὖν L οὐχ Bunsen 

23 ἐξ οὐσίας St ἐξουσίας L 24 [πνεὐματαὶ Schw 25 τὴν [noo)roonv St 
τινα ἱπρο]τροπὴν Schw (zar’ ἀποτροπήν Bunsen) 


τῷ 


3 


46, 1 


1 


20 


150 Clemens 


καὶ ἄλλας ποιότητας καχίας ἀναδεχομένη πνεύματα λέγεται aveı- 
ληφέναι. 

Ὁ λύγος τῆς RN ἀφίστασϑαι οὐ κελεύει, ἀλλ᾽ ἀπροσπαϑῶς #7 
διρικεῖν τὴν κτῆσιν, ἐπισυμβάντος δέ τινος μὴ ἀγανακτεῖν μηδὲ λυ- 
πεῖσϑαι μηδὲ ἐπιϑυμεῖν κτήσασϑαι τῆς ἐν πάϑει γὰρ κτήσεως ἀφί- 
στασϑαι κελεύει καὶ πάσης προσπαϑείας. 

H ϑεία πρόνοιά (op ᾿χλαταστρέφει ἐπὶ μόνους τοὺς ἐν σαρκί. 48,1 
αὐτίκα ὁ Πέτρος ἐν τῇ «Ἰποκαλύψει φησὶν »τὰ βρέφη ἐξαμβλωϑέντα 
τῆς ἀμείνονος ἐσόμενα μοίρας, ταῦτα ἀγγέλῳ τημελούχῳ παρα- 
δίδοσθαι, ἵνα γνώσεως μεταλαβόντα τῆς ἀμείνονος τύχῃ μονῆς, 
παϑόντα ἃ ἂν ἔπαϑεν χαὶ ἐν σώματι γενόμενα.« τὰ δ᾽ ἕτερα μόνης 3 
τῆς σωτηρίας τεύξεται, οὡς ἠδικημένα ἐλεηϑέντα, καὶ μενεῖ ἄνευ 
χολάσεως, τοῦτο γέρας λαβόντα. 

» Τὸ δὲ γάλα τῶν γυναικῶν, δέον ἀπὸ τῶν μαστῶν καὶ πηγνύ- 49,1 


5 uevove, φησὶν ὃ “Πέτρος ἐν] τῇ ᾿᾿ποκαλύψ ει, »γεννήσει ϑηρία λεπτὰ 1001 P 


σαρκοφάγα καὶ ἀνατρέχοντα εἰς αὐτὰς κατεσϑίεις, διὰ τὰς ἁμαρτίας 
γίνεσϑαι τὰς κολάσεις διδάσχων. ἐκ τῶν ἀϊλ τῶν γεννᾶσϑαι 3 
αὐτάς φησιν, ὡς διὰ τὰς ἁμαρτίας ἐπράϑη ὁ λαός, καὶ »διὰ τὴν εἰς 
Χριστὸν ἀπιστίανςε, ὥς φησιν ὃ ἀπόστολος, οὑπὸ τῶν ὄφεων ἐδά- 
χροντος. 

Ἔλεγεν πρεσβύτης ζῷον εἶναι τὸ κατὰ γαστρός. εἰσιοῦσαν γὰρ 50,1 
τὴν ψυχὴν εἰς τὴν μήτραν ἀπὸ τῆς καϑάρσεως ηὐτρεπισμένην εἰς 


3—6 ἀπροσπαϑῶς χρὴ διοικεῖν — προσπαϑείας Sacr. Par. 284 Holl 
8—11 Petrus-Apokalypse Fr. 1 Zahn (Zahn läßt das Fragment nur bis πείρας, 
Harnack nur bis μονῆς gehen); vgl. Method. Symp. II 6 ed. Jahn p. 16 ὅϑεν δὴ 
zai τημελούχοις ἀγγέλοις, κἂν ἐκ μοιχείας ὦσιν, τὰ ἀποτιχτόμενα παρα- 
δίδοσϑαι παρειλήφαμεν ἐν ϑεοπνεύστοις γράμμασιν. 10 vgl. Joh. 14, 2 
14—16 Petrus-Apokalypse Fr. 3 Zahn 18 vgl. Richt. 2, 14 u. ä. St.; Jes. 50, 1; 
Baruch 4, 6; Strom. II 144, 4; III 90,3; VII 82, 3 18—20 vgl. 1 Kor. 10, 9 (zur 
Lesart Χριστὸν vgl. Zahn, Th Lbl 1899 Sp. 180; Nestle, Einführung in das Gr. N.T.? 
S. 1229) 21 vgl. Strom. V 5,3; VIII 9, 7ff; [Plut.] De plac. phil. V 15 p. 907C 


ST χτήσεως --- χτῆσιν Sy χτίσεως --- χτίσιν L 4 ἐπισυμβάντος δέ] καὶ ἐπι- 
συμβαίνοντός Sacr. Par. ἐν πάϑει] τῆς ἐμπαϑοῦς Sacr. Par. γὰρ χτήσεως 
Sacr. Par, παραχτήσεως (ἡ corr. aus ı L!) L ὅ 1 ἀφίστασϑαι κελεύει] κελεύει 
ὁ χύριος ἀφίστασθαι Sacr. Par. 7 (o)b (χ)αταστρέφει St .v. αταστρέφει L 
( 385 beschädigt) 8 (ta) ἐξαμβλωϑέντα Zahn 9 (ta) τῆς (vgl. τὰ δ᾽ 
ἕτερα) St μοίρας Höschel (Dieterich, Nekyia S. 112 vgl. Plato Phaedr. p. 248 E 
ἀμείνονος μοίρας μεταλαμβάνει, Method. Symp. II p. 15 ϑείας μοίρας uerakau- 
βάνων) πείρας 1, (o)neioag Bernays u. Diels (vgl. Hamack, TU IX 2 8. 6) 
ταύτης Bunsen 91 παραδίδοται Zahn 12 μενεῖ St μένει L 13 (to) γέρας 
Bunsen 21 (ὁ) πρεσβύτερος Bunsen πρεσβύτης (tig) St 


10 


20 


90 


Eelogae propheticae 47—53, 2. 151 


σύλληψιν καὶ εἰσχριϑεῖσαν ὑπό τινος τῶν τῇ γενέσει ἐφεστώτων 
ἀγγέλων προγινώσκοντος τὸν χαιρὸν τῆς συλλήψεως κινεῖν πρὸς 
συνουσίαν τὴν γυναῖχα, καταβληϑέντος de τοῦ σπέρματος ὡς εἰπεῖν 
ἐξοικειοῦσϑαι τὸ ἐν τῷ σπέρματι πνεῦμα καὶ οὕτως συλλαμβάνεσϑαι 
τῇ πλάσει. Τ μαρτύριον ὠνόμασεν πᾶσιν. καὶ ὁπηνίχα ἂν εὐαγγελίζων- 
ται οἱ ἄγγελοι τὰς στείρας, οἷον προεισκρίνουσι τῆς συλλήψεως τὰς 
ψυχάς" καὶ Ev (τῷ εὐγαγγελίῳ »τὸ βρέφος ἐσκίρτησεν. ὡς ἔμψυχον. 
καὶ καὶ αἱ στεῖραι διὰ τοῦτό εἰσι στεῖραι, ὡς ἂν μὴ εἰσκρινομένης 
τῆς ψυχῆς τὴν τοῦ σπέρματος καταβολὴν συναγούσης εἰς zaroynv 
συλλήψεως καὶ γεννήσεως. 

» Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν ϑεοῦ.« οἱ οὐρανοὶ λέγονται 
πολλαχῶς, καὶ οἱ κατὰ διάστημα καὶ περίοδον zei ἡ χατὰ δια- 
ϑήχην τῶν πρωτοχτίστων ἀγγέλων ἐνέργεια προσεχής" χυριώ- 
τέρα γὰρ παρουσίᾳ ἀγγέλων αἱ διαϑῆκαι ἐνηργήϑησαν ἡ ἐπὶ ᾿Αδάμ, 


5 ἡ ἐπὶ Νῶε, ἡ ἐπὶ ᾿Ἵβραάμ, ἡ ἐπὶ Μωυσέως. διὰ γὰρ τοῦ κυρίου 


χινηϑέντες (οἷ), πρωτύόχτιστοι ἄγγελοι ἐνήργουν εἰς τοὺς προσ- 
ἐχεῖς τοῖς προφήταις ἀγγέλους (δὼ ἡγούμενοι "δόξαν ϑεοῦς, τὰς δια- 
ϑήχας. ἀλλὰ καὶ τὰ ἔργα τὰ κατὰ τὴν rar γενόμενα ὑπ᾽ ἀγγέλων 
διὰ τῶν πρωτοχτίστων ἀγγέλων ἐγένοντο εἰς »δόξαν ϑεοῦς. καλοῦν- 
ται δὲ οὐρανοὶ κυρίως μὲν ὃ κύριος, ἔπειτα δὲ καὶ οἱ προωτύκτιστοι, 
μεϑ'᾽ 005 zal οἱ ἅγιοι πρὸ νόμου ἄνϑρωποι, ὡς οἱ πατριάρχαι, καὶ 
Movonjs καὶ οἱ προφῆται, εἶτα καὶ οἱ ἀπόστολοι. 

» Hoinow δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα .ς στερέωμα 
λέγει τὸν ϑεὸν τὸν ἀπαϑῆ καὶ ἀμετάβλητον, ος καὶ ἀλλαχῇ ὁ αὐτὸς 
Δαβίδ: »ἀγαπήσω σε, κύριε, ἡ ἰσχύς μου, κύριος στερέωμά μου zal 
καταφυγή μου.« τὴν ποίησιν οὖν τῶν χειρῶν αὐτοῦ αὐτὸ τὸ στε- 
θέωμα ἀναγγέλλει, τοῦτ᾽ ἔστιν δείκνυσι καὶ φαίνει τὴν ποίησιν τῶν 
ἀγγέλων αὐτοῦ" ἀναγγέλλει γὰρ καὶ δείκνυσιν 005 ἐποίησεν. 


»' μέρα «τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα.« ὡς οἱ οὐρανοὶ πολλαχῶς, ὅ 


οὕτως καὶ ἡ ἡμέρα. ὁῆμα δὲ ὁ κύριος, καὶ ὃ αὐτὸς δὲ ἡμέρα πολλαχῇ 1 
εἴρηται. »καὶ νὺξ νυχτὶ ἀναγγέλλει γί(νὥ)σιν.« ὃ διάβολος ἤδει ἐλευ- 


Sf vel.z. " Luk. 1,13 7 Luk. 1,41 11.17.19 Psal. 18,22 147 vgl. 
Gen. 3, 17—19; 9, 1—17; 17, 1—21; Exod. 20, 1—26 15—17 vgl. Bonwetsch, 
Meth. v. Ol.I S. ΟΝ 2851 283 Psal. 18, 2b a5f Psal. 17,2f 29. 831. 
S. 152, 6 Psal. 18, 3 


5 μαρτύριον — πᾶσιν] (TO) γὰρ ἔμβρυον — πλάσιν Schw 7 (τῷ ed) fehlt 
am Schluß des beschädigten f. 880. 8 vor xai fehlen vier bis fünf Buchst., 
von denen der letzte den Gravis hatte. «ἀλλὰ oder ζοὑτωσὶ St {ἔτι d&) Wi 
12 ἡ Schw, St οἱ L 13 (τῇ) τῶν Bunsen ἐνεργείᾳ προσεχεῖς Sy, Bunsen 
13 f χυριωτέρᾳ — παρουσίᾳ St χυριωτέραν — παρουσίαν L ἐνηργήϑησαν (m! 
aus &ı corr.) 1.1 ἐνήργησαν Sy 16 «οἱ Wi 17 (διδηγούμενοι St B1f f. ὅ8ῦν 
beschädigt 


τῷ 


51,1 


59,1 


σι 


10 


20 


152 Clemens. 


σόμενον τὸν κύριον, εἰ δὲ (ὃ Ἰησοῦς) αὐτὸς εἴη, οὐκ ἠπίστατο" διὸ 
καὶ ἐπείραξεν αι τόν), ἵνα γνῷ" rel δυνατός ἐστιν, ἐᾶν φησι" »xai 
& ἱπέστη ἀπ᾽ αὐτοῦ εἰς καιρόνς, τὰν ῥῶ ἀνεβάλλετο τὴν εὕρεσιν εἰς 
τὴν ἀνάστασιν. ἤδει γὰρ τοῦτον εἶναι τὸν κύριον τὸν ἀναστησύ- 
μενον. ὁμοίως καὶ οἱ δαίμονες, ἐπεὶ καὶ “Σολομῶνα ὑπώπτευσαν 
εἶναι τὸν κύριον, ἔγνωσαν δὲ μὴ εἶναι, -ἁμαρτόντος αὐτοῦ. "νὺξ 
νυχτί"« πάντες οἱ δαίμονες ἔγνωσαν ὕτι κύριος ἦν ὃ ἀναστὰς μετὰ 
τὸ πάϑος. ἤδη δὲ καὶ Ἐνώχ φήσιν τοὺς παραβάντας ἀγγέλους διδάξαι 
τοὺς av ϑρώπους ἀστρονομίαν καὶ μαντικὴν καὶ τὰς ἄλλας τέχνας. 

»Οὐχ εἰσὶ λαλιαὶ οὐδὲ λόγοι, ὧν οὐκ ἀκούονται ai φωναὶ αὐτῶνς, 
οὐ τε τῶν ἡμερῶν οὔτε τῶν νυχτῶν. »εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλϑεν 
ὃ φϑόγγος αὐτῶν. -« μετήνεγκεν τὸν λόγον ἐπὶ μόνους τοὺς ἁγίους, 
οὺς οὐρανούς τε εἴρηκεν καὶ ἡμέρας. 

Οἱ ἀστέρες, σώματα πνευματικά, κεχοινωνηκότα ἀγγέλοις ἐφε- 
στῶσι διοικούμενα, οὐκ αἴτια γενέσεως, σημαντικὰ δὲ τῶν γινομένων 
τε καὶ ἐσομένων χαὶ γενομένων ἐπί τε τροπῶν ἀέρον ἐπί τε εὐφο- 
ρίας καὶ ἀκαρπίας ἐπί τε λοιμῶν καὶ φλογμῶν ἐπί TE τῶν er 
av. οὐδ᾽ ὄναρ τὰς ἐνεργείας ποιεῖ τὰ ἄστρα, | σημαίνει δὲ »τά τ᾽ 
ἐόντα, ta τ᾽ ἐ(σ) σόμενα, πρὸ τ᾽ ἐόντας. 

» Καὶ ἐν τῷ ἡλίῳ ἔϑετο τὸ σχήνωμα αὐτοῦ.« ἐνταῦϑα ὑπερ- 
(B) ατόν ἐστι" περὶ γὰρ τῆς παρουσίας τῆς δευτέρας (ὃ) λόγος. οὕτως 
οὖν ἀναγνωστέον τὸ ὑπερβατὸν χατὰ ἀκολουϑίαν. »χαὶ αὐτὸς ὡς 
γυμφίος ἐχπορευός W)EDO)S ἐκ παστοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται ὡς γίγας 
(ὅραμε) iv ὁδὸν αὐτοῦ. ἀπ᾽ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος (αὐτολῦ᾽ 
οὐχ ἔστιν ὃς ἀποκχρυβήσεται τὴν ϑέρμην αὐτοῦ. « καὶ τότε" »ἂν τῷ 
ἡλίῳ ἔϑετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ.« ἔνιοι μὲν οὖν φασι τὸ σῶμα τοῦ 
χυρίου ἐν τῷ ἡλίῳ αὐτὸν ἀποτίϑεσϑαι, ὡς “Βρμογένης, σῶμα δὲ λέ- 


Ξ = > - - =, ς 
γουσιν οἱ μὲν τὸ σκῆνος αὐτοῦ, οἱ δὲ τὴν τῶν πιστῶν ἐχκλησίαν, ὁ 


1f vgl. Matth. 4, 1—11; Mark. 1, 12f; Luk. 4, 1—13 21 Luk 
5f woher? 8f vgl. Henoch Cap. VILff; bes. VIII 3 (Flemming u. Radermacher) 
10 Psal. 18, 4 11$ Paal. 18, 5 14—18 vgl. Exec. 700. 18f A Τὸ 
20 Psal. 18,6 22—25 Psal. 18,65 25f u.S.153,4 Psal. 18,6 25—27 vgl. 
Hippol. Philos. VII 17 p. 434, 45—50 27 über Hermogenes vgl. Hilgenfeld, 
Ketzergesch. S. 553 ff; Harnack, Gesch. ἃ. altchr. Lit. 1 S. 200; 111 8, 534f 
28 zu σχῆνος vgl. [Plato] Tim. Loer. p. 100 A u.ö.; Axioch. p. 366 A (— Strom. 
Υ 94, 3); Eurysos Fr. 1 (= Strom. V 29, 2) u..ä. St. zu ἐχχλησία vgl. Kol. 
1, 18. 24 


1 {ὁ Ἰησοῦς; St (ϑεὸς) Vi 2 α(ὐτόν) Vi 2 εἰ-- φησι] (ἐπ)εὶ (δ᾽ ἀλδύ- 
νατός ἐστιν, ἀφίησι Bunsen ἀδύνατος (δ᾽) εὑρεῖν »ἀφίησις (vgl. Matth. 4, 11) St 
14 πνεύματι Schw χεχοινωνωνηχότα L 15 (ra) διοιχούμενα oder {τῆς" 
διοικήσεως St 18 οὐδ᾽ Di οὔτ᾽ L 19 ἐσόμεν L a1ff f. 387r beschädigt 


τῷ 


10 


25 


Eclogae propheticae 53, 3—57, 2. 153 
gae prop ᾿ ; 


Πάνταινος δὲ * ἡμῶν ἔλεγεν »ἀορίστως τὴν προφητείαν ἐκφέρειν | τὰς 
λέξεις ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον καὶ τῷ ἐνεστῶτι ἀντὶ τοῦ μέλλοντος 
χρῆσϑαι χρόνῳ καὶ πάλιν τῷ ἐνεστῶτι ἀντὶ τοῦ παρῳχηχότοες, ὃ 
καὶ νῦν φαίνεται. τὸ γὰρ »ἔϑετος καὶ ἐπὶ τοῦ παρῳχηκότος καὶ ἐπὶ 
τοῦ ἐσομένου τάσσεται᾽ ἐπὶ μὲν τοῦ ἐσομένου, ὅτι πληρωϑείσης ταύ- 
της τῆς κατὰ τὴν παροῦσαν» κατάστασιν περιόδου ὁ κύριος ἐλεύσεται 
πρὸς τοὺς δικαίους τοὺς πιστούς, οἷς ἐπαναπαύεται χαϑάπερ σχηνῇ᾽ 
ἕν γὰρ σῶμα οἱ πάντες ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους τὴν αὐτὴν πίστιν zal 
δικαιοσύνην ἑλόμενοι, εἰς τὴν αὐτὴν ἑνότητα ἀποχαταστησόμεγοι" 
ἀλλ᾽ οἱ μὲν ὡς κεφαλή, οἱ δὲ ὡς ὀφϑαλμοί, οἱ δὲ ὡς ὦτα, οἱ δὲ ὡς 
χεῖρες, οἱ δὲ ὡς στήϑη, οἱ δὲ ὡς πόδες ἐν ἡλίῳ τεϑήσονται poreı- 
vol, »λάμψαντες ὡς ὁ MAuoge ἢ ἐν ἡλίῳ, ἐπεὶ ἀρχοντιχὸς ἄγγελος ἐν 
ἡλίῳ: εἰς ἀρχὴν γὰρ ἡμερῶν τέτακται, καϑάπερ ἡ σελήνη εἰς τὸ ἄρ- 
χειν νυχτός᾽ ἡμέραι δὲ ἄγγελοι ἐκλήϑησαν. μετὰ τῶν μεϑ᾽ ἡλίου 
ἀγγέλων, φησί, ταγήσονται (ἣν ὥσπερ κεφαλὴ σώματος, Ὄντος ἕνός, 
ὁ ἥλιος), ἐσόμενοί ποτε κατά τινα περίοδί(ον) καὶ αὐτοὶ ἄρχοντες 
ἡμερῶν, ὡς ἐκεῖνος ὃ ἐπὶ τοῦ ἡλίου ἐπὶ τὸ μεῖζον (ἐλεύσεται), ἐφ᾽ 
ὃ μετῆλϑεν (6) πρὸ ald)ro(d) ἐν τῷ αὐτῷ. καὶ πάλιν ἐπαναβησόμενοι 
zarte) προχοπὴν ἀφίξονται ἐπὶ τὴν πρώτην μονήν. (ἀλλὰ; χατὰ 
τὸν παρῳχηχότα »ἔϑετος τοὺς [τε] πρωτοκχτίστους ἀγγέλους εἰς τὸ 
μηκέτι κατὰ τὴν πρόνοιαν τῷ ὡρισμένῳ λειτουργεῖν, ἀλλ᾽ εἶναι ἐν 
ἀναπαύσει καὶ πρὸς μόνῃ τῇ ϑεωρίᾳ τοῦ ϑεοῦ" οἱ δὲ προσεχέστεροι 
τούτοις προκόψουσιν εἰς ἣν ἐκεῖνοι ἀπολελοίπασι τάξιν, καὶ οὕτως 
oi ὑποβεβηκότες ἀναλόγως. 

Εἰσὶν οὖν χατὰ τὸν ἀπόστολον οἱ ἐν τῇ ἄκρᾳ ἀποκαταστάσει 
πρωτόχτιστοι" »ϑρόνοι« δ᾽ ἂν εἶεν, καίτοι δυνάμεις ὄντες, οἱ πρω- 


’ \ x 2 ’ 2 > u \ ’ ς x > » 
τοχτιστοι διὰ τὸ ἀναπαύῦύεσϑαι ἐν αὐτοῖς τὸν ϑεον, ὡς xal Ev τοῖς. 


’ \ , Η͂ ᾽ ’ ἢ x 
πιστεύουσιν. ἕκαστος γὰρ κατὰ τὴν ἰδίαν προχοπὴν οἰκείαν ἔχει τὴν 


1—3 Pantainos Fr. 1 Routh, Rell. 5.31 p. 378 Sf vgl. S. 154, 26; Ephes. 
4, 13 12 vgl. Matth. 13, 43 13 vgl. Gen. 1, 16. 18 20 Psal. 18, 6 
26 vgl. Kol. 1, 16 


1 πανταῖνος L; dazu am Rand: on. τὸν αὐτοῦ διδάσχαλον 1.3 etwa «ὁ δι- 
δάσχαλος) ἡμῶν Wi 2 ἀντὶ Sy ἂν ἐπὶ 1, 3 πάλιν τῷ παρῳχηχότι ἀντὶ τοῦ 
ἐνεστῶτος Sy 06 παροῦσαν Po παρουσίαν, ἴ πρὸς ϑύὺ χαὶ , σχηνή L 
9. ἀποχαταστησόμενος Sy; vgl. aber 3. 164, 18. 8 ὃὺ 10 ὃ μὲν ὡς χεφαλή, ol δὲ (ws 
μέλη, καὶ τούτων οἱ μὲν) ὡς ὀφϑαλμοί Sy 12 λάμψαντες St λάμψατε 1, λάμ- 
wovreg Bunsen 13 ἀρχὴν] τὸ ἄρχειν (wie Z.13f) Lagarde, Ankündigung einer 
neuen Ausgabe d. griech. Übers. ἃ. A.T.s S. 10 (vgl. aber Gen. 1, 16 εἰς ἀρχάς) 
16—19 f. 387v beschädigt 17 (ἐλεύσεται) St 18 ὃ Sto L (δ᾽) St 19 dgi- 
ξονται Sy ἀφίχονται LU nach μονήν einige Buchst. weggerissen «ἀλλὰ (vgl. 
Z.4f) St 20 [re] oder yeSt 21 εἶναι St ἵνα L ἵνα ἐν ἀναπαύσει (ὦσι) Bunsen 


1003 P 


ΟἹ 


6 


10 


2) 


154 Clemens, 


m - - > T ’ > ’ «ς ’ > ‚ 
περὶ ϑεοῦ γνῶσιν, ἐρ ἢ γνώσει ἀναπαύεται ὁ ϑεὸς, αιδίων Ysvo- 
- \ - - Η r \ ΝΕ 
μένων διὰ τῆς γνώσεως τῶν ἐγνωκότων. καὶ μή τι τὸ »ἐν τῷ ἡλίῳ 
ο᾿ x ΄ > - [7] = Ir, 
ἔϑετο TO σκήνωμα αὐτοῦς οὕτως ἐξακούεται᾽ ἐν τῷ ἡλίῳ ἔϑετο, 
Ξ 4 - - Ἢ ” = ς - ER 
τουτέστιν ἐν ἱτῷ ϑεῷ, τῷ ἠλ ἤγουν ϑεῷ, ὡς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ »ἡλὶ 
ἃ > x - ’ , x x « ’ ’ > - 
ἠλὶς ἀντὶ τοῦ »ϑεέ μου, ϑεέ μους. καὶ τὸ | νὑπεράνω πάσης ἀρχῆς 
\ ze ‚ \ ’ x x ἌΛΛΟΝ > 
zal ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένους οἱ 
- ’ \ > > n > ’ 
τελειωϑέντες εἰσὶν ἐξ ἀνϑρώπων, ἀγγέλων, ἀρχαγγέλων εἰς τὴν X0@- 
τ > β ᾿ x > > 
τόχτιστον τῶν ἀγγέλων φύσιν. οἱ γὰρ ἐξ ἀνϑρώπων εἰς ἀγγέλους 
ἢ ’ EN = > Pr ’ 
μεταστάντες χίλια ἔτη μαϑητεύονται ὑπὸ τῶν ἀγγέλων, εἰς τελειό- 
> D > x ‚ 
τῆτα ἀποχαϑισταμενοι εἶτα οἱ μὲν διδάξαντες μετατίϑενται εἰς 
> x I. ‚ c ’ ὟΝ x 2 2 ’ 5: 
ἀρχαγγελικὴν ἐξουσίαν, ol μαϑοντες δὲ τοὺς ἐξ ἀνϑρώπων avdıs 
‚ > ’ ’ D . ΄ 
μεϑισταμένους εἰς ἀγγέλους μαϑητεύουσιν, ἔπειτα οὕτως περιόδοις 
2 ‚ - ᾿ - ’ > 
ῥηταῖς ἀποκαϑίστανται τῇ οἰκείᾳ τοῦ σώματος ἀγγελοϑεσίᾳ. 
LI ‚ - - ’ ’ x 
»Ὁ νόμος τοῦ ϑεοῦ ἄμωμος, ἐπιστρέφων ψυχᾶς.« »γόμος καὶ 


ΣΌΝ »ν < \ , < ’ > ’ : 
5 Aoyos« autos 0 σωτὴρ λέγεται, ος Πέτρος Ev Knovyuarı καὶ ὁ προ- 


φήτης᾽ »ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος, καὶ λόγος κυρίου ἐξ Ἱερου- 
σαλήμ.« 

» Ἢ μαρτυρία κυρίου πιστή, σοφίζουσα νήπιας, ἡ διαϑήκη κυρίου 
ἀληϑής, σοφίζουσα νηπίους, τοὺς ἀκάκους τούς τε ἀποστόλους, ἔπειτα 
καὶ ἡμᾶς. ἀλλὰ καὶ ἡ αὐτοῦ τοῦ χυρίου μαρτυρία, καϑ᾽ ἣν παϑὼν 
ἀνέστη, ἀληϑὴς γενομένη κατὰ τὸ ἔργον αὐτό, εἰς βεβαίωσιν πίστεως 
ἤγαγεν τὴν ἐκκλησίαν. 

a Ra: ; ἜΑ z der: 

»Ὁ goßoc κυρίου ayvog, διαμένων εἰς αἰῶνα αἰῶνος.« τοὺς ἐκ 
φόβου εἰς πίστιν ἐπιστραφέντας καὶ δικαιοσύνην εἰς αἰῶνα παρα- 
μένειν λέγει. »τὰ χρίματα κυρίου ἀληϑινάς, βέβαια καὶ ἀμετακίνητα, 
κατ᾽ ἀξίαν ἀπονεμητιχὰ καὶ »εἰς τὴν ἑνότητα τῆς πίστεωςς ἀποχα- 
ϑιστάντα τοὺς δικαίους. τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ »δεδικαιωμένα ἐπὶ 
τὸ αὐτός. τὰ τοιαῦτα νἐπιϑυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίϑον τίμιονκ«. 

»Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτά᾽« οὐχ ὅτι δοῦλος οἷον 
Δαβίδ, ἀλλὰ πᾶς ὁ λαὸς ὁ σῳζόμενος, δοῦλος ϑεοῦ di ὑπακοὴν ἐντο- 
λῆς κεκλημένος. 


2 1 Psal. 18, 6 4f Matth. 27, 46 δὲ Ephes. 1, 21 14 Psal. 18, 88 
14f Kerygma Petri Fr. 1 v. Dobschütz TU X11 S. 18; vgl. Strom. 1182, 3; II 68, 2 
16f Jes. 2, 3 18 Psal. 18, Sb 23. 25. 27T Psal. 18, 10 25f vgl. die 
Definition von διχαιοσίνη u. δίκαιος Paed. 1 64, 1; Strom. II 66, 3; Andronicus 
De virt. et vit. p. 20, 1 Schuchhardt 26 vgl. Ephes. 4, 13 28 Psal. 18, 11a 
29 Psal. 18, 12a 


4 [τῷ 9e0] Wi τῷ 7A ἤγουν Wi τῷ πλησίον L τῷ δ᾽ ἢλ φησὶ οἷον Schw τὸ 
ἣλ οἷον Bunsen #e02] ϑῶ 1, ϑεὸς Vi 7 ἀγγέλων, ἀρχαγγέλων St ἄγγελοι, 
ἀρχάγγελοι 1, 13 ῥηταῖς corr. aus ληταῖς L! σώματος] viell. σωτῆρος St 
35 τὰ τοιαῦτα ν»ἐπιϑυμητὰ St αἱ τοιαῦται ἐπιϑυμίαι L 


4 1004 P 


58 


9,1 


60,1 


61 


σαν ὐροὗ να 


Eclogae propheticae 57, 5---οὔ. 155 


»’ Ex τῶν χρυφίων μου καϑάρισόν us’« τῶν ἐννοιῶν τῶν παρὰ 62 
τὸν ὀρϑὸν λόγον, τῶν ἐγκαταλειμμάτων. ταῦτα γὰρ »ἀλλότριας 
λέγει δικαίου. 

» Ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι.ς ἐπ᾽ ἴσης 68 

5 ro’ ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσιν οἱ διώκοντές μὲ ὥσπερ τὸν κύριον, 
οὐχ ἔσομαι ἄμωμος" οὐ γὰρ μάρτυς γίνεταί τις, ἐὰν μὴ διωχϑῇ, οὐδὲ 
δίκαιος φαίνεται, ἐὰν μὴ ἀδικηϑεὶς μὴ ἀνταδικήσῃ, οὐδὲ μὴν ἀνεξί- 
καχος,  Ἑ * * * 

» Κύριε, σῶσον τὸν βασιλέας, τουτέστι τὸν εἰς βασιλείαν χεχρι- 64 

10 σμένον λαόν" οὐ “γὰρ μόνον τὸν Δαβίδ' διὸ καὶ ἐπάγει" »καὶ ἐπάκουσον 
ἡμῶν ἐν ἡ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεϑα σε. « 

Τὸ ἀναβῆναι ἐπὶ τὴν καρδίαν τὸ καλὸν ὑπὸ τῆς γραφῆς λέγεται 65 
τὸ νικῆσαι τὴν καλὴν βουλήν. 


1 Psal. 18, 13b 2 vgl. Psal. 18, 14a 4 Psal. 18, 14b 9. 10f Psal. 
190, 10 19 vgl. viell. Herm. Mand. VI 2, 8. 8 u. ä. St. oder IKor. 2,9 


ὅ τῷ ὃγ τὸ 1, 7f mit ἀνεξίχακος bricht L ab; vgl. I. Bd. Einl. p. XL; 
das Folgende aus den Excerpthss MNOQ; vgl. I. Bd. Einl. p. Lsq. 12 λέγεται 
Q λέγεται καὶ MNO 


ME “ Br Φ 
. = = ᾿ ae | εὦὉ us Ay 
Velos ἀρζηξαν Thule 
# y ce iR ae DE Eu | u L} eh 


ΚΛΗΜΕΝΊΟΣ 


AOFOZ 
ΤΙΣ Ὁ ΣΩΙΖΟΜΕΝΟΣ ΠΛΟΥΣΙΟΣ 


Handschriften. 


1. Quis dives salvetur. 


S = Sconal. 2—III—19 | 
V = Vatie. graec. 623 | 


. Eusebius Hist. ecel. (in QDS 42). | 


A — Paris. graec. 1430 
B = Paris. graec. 1431 
D — Paris. graec. 1433 
E = Laur. LXX 20 

M = Venet. Marc. 338 
R 
ἐν 


DD 


— Mosqu. Bibl. 5. Synod. 50 

— Laur. LXX 7 
T! — erste Hand 
Te — alte, aber von dem Schreiber zu unterscheidende Correctur in T 
Tr —= junge Correctur 


4 
Il = Text der griechischen HSS 
Σ — syrische Übersetzung 


10 


15 


ΚΛΉΜΕΝΤΟΣ 


AOTO2 
TIS O0 32IZOMENOS2 HAOY23IOZ 


Οἱ μὲν τοὺς ἐγκωμιαστικοὺς λόγους τοῖς πλουσίοις δωροφο- 
5 ροῦντες οὐ μόνον κόλαχες καὶ ἀνελεύϑεροι δικαίως ἂν ἔμοιγε χρίνεσϑαι 
δοκοῖεν, ὡς ἐπὶ πολλῷ προσποιούμενοι χαρίσασϑαι τὰ ἀχάριστα, 
ἀλλὰ χαὶ ἀσεβεῖς καὶ ἐπίβουλοι: ἀσεβεῖς μὲν, ὅτι παρέντες αἰνεῖν καὶ 
δοξάζειν τὸν μόνον τέλειον καὶ ἀγαϑὸν ϑεόν, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ 
δὲ οὗ τὰ πάντα χαὶ εἰς ὃν τὰ πάντα, περιάπτουσι TO. πὸ ‚To 
γέρας ἀνϑρώποις EROOREE τ δ τὸ ἐν βέΩ na ee 
τὸ κεφάλαιον ὑποκείμενον τῇ χρίσει τοῦ ϑεοῦ" ἐπίβουλοι δέ, ὅτι καὶ 
αὐτῆς τῆς περιουσίας za αὐτὴν ἱκανῆς οὔσης χαυνῶσαι τὰς m υχὰς τῶν 
κεκτημένων» καὶ διαφϑεῖραι καὶ ἀποστῆσαι τῆς ὁδοῦ, δι᾿ ἧς ἐπιτυχεῖν 
ἔστι σωτηρίας, οἱ δὲ προσεκπλήσσουσι τὰς γνώμας τῶν πλουσίων 
ταῖς ἡδοναῖς τῶν ἀμέτρων ἐπαίνων ἐπαίροντες καὶ χαϑάπαξ τῶν 
ὅλων πραγμάτων πλὴν τοῦ πλούτου, di ὃν ϑαυμάζονται,  παρα- 


935 P 


936 P 


σχευάζοντες ὑπερφρονεῖν, τὸ δὴ τοῦ Aoyov πῦρ ἐπὶ πῦρ μετοχετεύοντες,. 


8 vgl. Matth. ὅ, 48 (τέλειος); Matth. 19, 17; Mark. 10, 18; Luk. 18, 19 (ἀγα- 
ϑός) 8f vgl. Röm. 11, 89  9f vgl. Protr. 56, 3 11—17 ἐπίβουλοι --- ὑπερ- 
φρονεῖν Sacr. Par. 285 Holl 17 vgl. Paed. II 20, 3; Plato Leg. II p. 664 E 


1-3 < 8 (ὁμιλία ist Unterschrift des Vorhergehenden); zum Titel vgl. Eus. 
H.E. III 23, 5; VI 13, 3; Hieron. De vir. ill. 38; Phot. Cod. 111 9—11 S fand 
Lücken in seiner Vorlage und bietet: περιάπτουσι ro (Raum f. 11 Buchst.) τὸ γέρας 
ἀνϑραάποις ἐνασ (Raum f. 11 Buchst.) Bio χυλινδουμένους (Raum f. 7 Buchst.) τὸ 
κεφ. 9. τὸ (ϑεοπρεπέσταγτος v) Fell τὸ {ϑεῖον) Cotelerius τὸ «αὐτοῦ Segaar 
τοζύτου τὸ Lindner, St τὸ (ϑαυμαστὸν za) τὸ Barnard τὸν ἔπαινον χαὶ τὸ Schw, 
Hermes 38 (1903) S. 84 10. &valyer καὶ βορβορώδει» Fell ἐν ἀσίελγεῖ χαὶ ϑη- 
φιώδει» (vgl. Paed. 1 δ4, 3) Segaar ἐν ἀσιώτῳ χαὶ βορβορώδει" Lindner, St ἐν 
ἀσ(ώτῳ καὶ ἐφημέρῳ) ΠΕ ἐν ἀσίτάτῳ καὶ βοαχεῖν Schw, Wi τούτου ἕνεχα 
Fell (zei) Segaar (noä&yua) Lindner (ὃν &yova) Barnard ἔπειτα de) Schw (zei 
ὅτιπερ) St 11 ὑποχειμένοις Combetis ὑποχειμένῳ St 12 περιουσίας, οὐσίας 
Saer. Par. ἑαυτὴν Sacr. Par. 14 προσεγπλήσουσιν Sacr. Par. 


10 


20 


100 Clemens. 


τύφῳ τῦφον ἐπαντλοῦντες καὶ Oyxov πλούτῳ προσανατιϑέντες βαρεῖ 
φύσει φορτίον βαρύτερον, οὗ μᾶλλον ἐχρῆν ἀφαιρεῖν καὶ περικόπτειν, 
ὡς σφαλεροῦ νοσήματος καὶ ϑανατηφόρου: τῷ γὰρ ὑφουμένῳ καὶ 
μεγαλυνομένῳ παραπέπηγεν ἀντίστροφος ἡ πρὸς τὸ ταπεινὸν μετα- 


βολὴ καὶ πτῶσις, ὡς ὁ ϑεῖος διδάσκει λόγος. ἐμοὶ δὲ φαίνεται μακρῷ 
φιλανϑρωπότερον εἶναι τοῦ ϑεραπεύειν. .... «Ὁ «νὐν νος τοὺς πλου- 
TORTE ee ἐπὶ χαχῷ TO ουναϊρεοϑα ... rue... ἫΝ 
τὴν σωτηρίαν. αὐτοῖς Fahne. ἅπαντα τὸν δυνατὸν τρό- 


πον, τοῦτο μὲν ἐξαιτουμένους παρὰ ϑεοῦ τοῦ βεβαίως καὶ ἡδέως 
τοῖς ἑαυτοῦ “τέκνοις τὰ τοιαῦτα προϊεμένου, τοῦτο δὲ λόγῳ διὰ τῆς 
χάριτος τοῦ σωτῆρος ἰωμένους τὰς ψυχὰς αὐτῶν, φωτίξοντας καὶ 
προσάγοντας ἐπὶ τὴν τῆς ἀληϑείας κτῆσιν, ἧς ὁ τυχὼν καὶ ἔργοις 
ἀγαθοῖς ἐλλαμπρυνόμενος μόνος τὸ βραβεῖον τῆς αἰωνίου ζωῆς 
ἀναιρήσεται. δεῖται δὲ καὶ ἡ εὐχὴ φυχῆς εὐρώστου καὶ λιπαροῦς ἄχρι 
τῆς ἐσχάτης ἡμέρας τοῦ βίου συμμεμετρημένης καὶ (ἡ) πολιτεία δια- 
ϑέσεως χρηστῆς καὶ μονίμου καὶ πάσαις ταῖς ἐντολαῖς τοῦ σωτῆρος 
ἐπεχτεινομέγης. 

Κινδυνεύει δὲ οὐχ ἁπλοῦν τι εἶναι τὸ αἴτιον τοῦ τὴν σωτηρίαν 
χαλεπωτέραν τοῖς πλουτοῦσι δοκεῖν ἢ τοῖς ἀχρημάτοις τῶν ἀνϑρώ- 
πων, ἀλλὰ ποικίλον. οἱ „air γὰρ αὐτόϑεν καὶ προχείρως ἀκούσαντες 
τῆς τοῦ κυρίου φωνῆς, ὅτι ῥᾷον κάμηλος διὰ τρήματος ῥαφίδος διεκχ- 
δύσεται ἢ πλούσιος εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀπογνόντες 
ἑαυτοὺς ὡς οὐ βιωσόμενοι, τῷ κόσμῳ πάντα χαριζόμενοι καὶ τῆς 
ἐνταῦϑα ζωῆς ὡς μόνης ἑαυτοῖς ὑπολειπομένης ἐκκρεμασϑέντες 


ὃ--ὃὅ vgl. Matth. 23, 12; Luk. 14, 11; 18, 14; Ezech. 21, 26 3—5 τῷ ὑψου- 
μένῳ --- λόγος Antonius Melissa p. 140 Gesner 13 vgl. Phil. 3, 14 (βραβεῖον) 
17 vgl. Phil. 3, 13 (ἐπεχτεινόμενο) 917 vgl. Mark. 10, 25; Matth. 19, 24; Luk. 
18,25 22f vgl. Herm. Mand. XII 6, 2 


1 BdosıS 4 παραπέπηγεν Ant. <S ἀγχίστροφος Ant. 6—8 ϑεραπεύειν 
(Raum f. 12 Buchst.) τοὺς πλουτοῦντας (Raum f. 10 Buchst.) ἐπὲ χαχῷ τὸ ovvai- 
ρεσϑαι (Raum f. 10 Buchst.) τὴν σωτηρίαν αὐτοῖς (Raum f. 14 Buchst.) ἅπαντα ὃ 
(dem Sinn nach würde nichts vermißt werden) 6 ϑεραπεύειν (ἀνελευϑέρως) Fell 
ϑερ. (zoAazeie) Lindner ϑερ. μετ᾽ ἀσεβείας) Schw 0 ἢ πλουτοῦντας (καὶ προσεπ- 


᾿ αἰνεῖν) Fell nA. (χαὶ ἐπαινεῖν) Barnard nA. (καὶ ἐπαίρειν) Schw 7 συναίρεσϑαι 


λόγοις καὶ Fell συν. (καὶ Segaar συν. (ἐπ᾿ ἀγαϑῷ καὶ Barmard συν. (καὶ βοη- 
$eiv) Schw συν. (τὴν ζωὴν zal) (wegen τὰ τοιαῦτα Ζ. 10) St 8 αὐτοῖς (χατερ- 
γάζεσθαι) Fell αὐτ. (συγκατεργάζεσθαι Segaar αὖτ. (χατεργαζομένοις) Schw 

10 λόγῳ (vgl. 8. 161, 13) Segaar λέγω S [λέγω] Ghisler 18 μόνος τὸ St μόνος 
οὗτος S μόνον οὐ τὸ Schw 14 ἀναιρήσεται. ἡ x» Schw ἡ εὐχὴ V ἡσυχῆ 
(aber σ w. 6. sch. aus & corr.) S! οὐ von εὐρώστου in Ras. S λιπαροῦς Bar- 
nard λιπαρᾶς ὃ 15. «ἡ, Barnard 9170 viell. διελεύσεται (vgl. Strom. II 22, 8; 
QDS 4, 9; 26,7) Barnard 22 ἀπογνόντες (& in Ras.) S! 


2,2 


τῷ 


10 


20 


90 


Quis dives salvetur 1, 4---3, 6. 161 


ἀπέστησαν πλέον τῆς ἔκεῖ ὁδοῦ, μηκέτι πολυπραγμονήσαντες μήτε 
τίνας τοὺς πλουσίους ὃ δεσπότης καὶ διδάσκαλος προσαγορεύει μήτε 
ὕπως τὸ ἀδύνατον ἐν ἀνϑρώποις δυνατὸν γίνεται. ἄλλοι δὲ τοῦτο 
μὲν συνῆκαν ὀρϑῶς καὶ προσηκόντως, τῶν δὲ ἔργων τῶν εἰς τὴν 
σωτηρίαν ἀναφερόντων ὀλιγωρήσαντες οὐ παρεσχευάσαντο τὴν δέου- 
σαν παρασχευὴν εἰς τὸ τῶν ἐλπιζομένων τυχεῖν. λέγω δὲ ταῦτα 
ἑχάτερα περὶ τῶν πλουσίων (τῶν; καὶ τῆς δυνάμεως τοῦ σωτῆρος 
καὶ τῆς ἐπιφανοῦς σωτηρίας ἠσϑημένων, τῶν δὲ ἀμυήτων τῆς ἀλη- 
ϑείας ὀλίγον μοι μέλει. ; 

Χρὴ τοίνυν τοὺς φιλαλήϑως καὶ φιλαδέλφως ....-...«««ὐὐὐνος 
καὶ μήτε καταϑρασυνομένους αὐϑάδως τῶν πλουσίων χλητῶν μήτε 
αὖ πάλιν ὑποπίπτοντας αὐτοῖς διὰ οἰχείαν φιλοκέρδειαν, πρῶτον 
μὲν αὐτῶν ἐξαιρεῖν τῷ λόγῳ τὴν κενὴν ἀπόγνωσιν καὶ δηλοῦν μετὰ 


- ’ ’ - ’, - ‚ Walt > > , = 
τῆς δεούσης ἐξηγήσεως τῶν λογίων τοῦ κυρίου | dıotı οὐχ ἀποκέκχο- 98 


πται τέλεον αὐτοῖς ἡ κληρονομία τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ἐὰν 
ὑπαχούσωσι ταῖς ἐντολαῖς ei” ὁπόταν μάϑωσιν ὡς ἀδεὲς δεδίασι 
δέος καὶ ὅτι βουλομένους αὐτοὺς ὁ σωτὴρ ἀσμένως δέχεται, τότε καὶ 
προδεικνύναι καὶ μυσταγωγεῖν, ὕπως ἂν καὶ δι’ οἵων ἔργων τε καὶ 
διαϑέσεων ἐπαύραιντο τῆς ἐλπίδος, ος 00T ἀμηχάνου καϑεστώσης 
αὐτοῖς οὔτε τοὐναντίον εἰκῇ περιγινομένης. ἀλλ᾽ ὅνπερ τρόπον ἔχει 
τὸ τῶν ἀϑλητῶν, ἵνα μικρὰ καὶ ἐπίκηρα μεγάλοις καὶ ἀφϑάρτοις 
παραβάλωμεν, τουτὶ καὶ ἐφ᾿ ἑαυτοῦ ὃ χατὰ χύόσμον πλουτῶν 
λογιζέσϑω. καὶ γὰρ ἐχείνων ὁ μὲν ὅτι δυνήσεται νικᾶν καὶ στεφά- 
vo τυγχάνειν ἀπελπίσας οὐδ᾽ ὅλως ἐπὶ τὴν ἄϑλησιν ἀπεγράψατο. 
ὁ δὲ ταύτην μὲν ἐμβαλόμενος τῇ γνώμῃ τὴν ἐλπίδα, πόνους δὲ καὶ 
γυμνάσια καὶ τροφὰς μὴ προσιέμενος προσφύρους, ἀστεφάνωτος 
διεγένετο καὶ διήμαρτε τῶν ἐλπίδων. οὕτως τις καὶ τὴν ἐπίγειον 
ταύτην περιβεβλημένος περιβολὴν μήτε τὴν ἀρχὴν | ἑαυτὸν τῶν ἄϑλων 
τοῦ σωτῆρος ἐκκηρυσσέτω, πιστός γε ὧν καὶ τὸ μεγαλεῖον συγο- 
ρῶν τῆς τοῦ ϑεοῦ φιλανϑροπίας, μήτε μὴν αὖϑις ἂν ᾿ἄσκητος χαὶ 
ἀναγώνιστος μείνας ἀκονιτὶ κἀνιδρωτὶ τῶν στεφάνων τῆς ἀφϑαρσίας 
ἐλπιζέτω μεταλαβεῖν" ἀλλ᾽ αὐτὸν ὑποβαλέτω φέρων γυμναστῇ μὲν 


3 vgl. Mark. 10,27 901 vgl. Geffeken zu Orac. Sibyll. ΠῚ ὃ. τ 59---ὃ3 vgl. 
IKor. 9, 25 


2 προσαγορεύη ὃ 3 ἀνθρώποις Barnard dvoı ἢ S ἀνθρώπῳ ϑεῷ Fell 
6 λέγω Ghisler Adyov S 7 περὶ Barnard ἅπερ ἐπὶ S [ἅπερ] ἐπὲ Ghisler τῶν 
Schw 8 ἀμυήτων (ἡ üb. ἃ. 2.) 85: 9. μέλλει ὃ 10 nach φιλαδέλφως Raum 
f. 15 Buchst. S φιλαδ. (διακειμένους) Fell φιλαδ. «ἔχοντας oder {διατεϑέντας 
Segaar 13 χενὴν Combefis χαινὴν ὃ 22 ἑαυτοῦ Μὰ ἑαυτῶι S ἑαυτῷ \yern- 
σόμενον" Schw 26 γυμνάσια καὶ τροφὰς οὦ Schw τροφὰς χαὲ γυμνάσια ὃ 
28 περιβεβλημμένος ὃ 31 ἀχονιτὶ χἀνιδρωτὶ Ghisler ἀχωνεῖται κἂν ἱδρῶτι ὃ 

Clemens III. 11 


οι 


10 


μ 
or 


ῃΘ 


ID 
ot 


162 Clemens. 


τῷ 1070, ἀγωνοϑέτῃ δὲ τῷ Χριστῷ" τροφὴ δὲ αὐτῷ καὶ ποτὸν 
γενέσϑω τεταγμένον ἡ καινὴ διαϑήκη τοῦ κυρίου, γυμνάσια δὲ αἱ 
ἐντολαί. εὐσχημοσύνη δὲ καὶ κόσμος αἱ καλαὶ διαϑέσεις, ἀγάπη. πίστις, 
ἐλπίς, γνῶσις ἀληϑείας, ΕΝ SATA πραύτης, εὐσπλαγχνία, σεμ- 
γότης, ἵν᾽, ὅταν (ἡ) ἐσχάτη σάλπιγξ ὑποσημή» τοῦ δρόμου καὶ τῆς 
ἐντεῦϑεν ἐξόδου χκαϑάπερ ἐκ σταδίου τοῦ βίου, μετ᾽ ἀγαϑοῦ τοῦ 
συνειδότος τῷ ἀϑλοϑέτῃ παραστῇ νικηφόρος, “μολογημένος τῆς ἄνω 
πατρίδος ἄξιος, εἰς ἣν μετὰ στεφάνων καὶ κηρυγμάτων ἀγγελικῶν 
ἐπανέρχεται. 

Δοίη τοίνυν ἡμῖν ὁ σωτὴρ ἐντεῦϑεν ἀρξαμένοις τοῦ λόγου 
τἀληϑῆ καὶ τὰ πρέποντα καὶ τὰ σωτήρια συμβαλέσϑαι τοῖς ἀδελφοῖς 
πρός τε τὴν ἐλπίδα πρῶτον αὐτὴν καὶ δεύτερον πρὸς τὴν τῆς ἐλπί- 
dos προσαγωγήν. ὃ δὲ χαρίξεται δεομένοις καὶ αἰτοῦντας διδάσχει 
καὶ λύει τὴν ἄγνοιαν χαὶ τὴν ἀπόγνωσιν ἀποσείεται, τοὺς αὐτοὺς 
πάλιν εἰσάγων λόγους περὶ τῶν πλουσίων, ἑαυτῶν ἑρμηνέας γινο- 
μένους χαὶ ἐξηγητὰς ἀσφαλεῖς. οὐδὲν γὰρ οἷον αὐτῶν αὖϑις ἀκοῦσαι 
τῶν ῥητῶν, ἅπερ ἡμᾶς ἐν τοῖς εὐαγγελίφις ἄχρι vo» διετάρασσεν 
ἀβασανίστως zal διημαρτημένως ὑπὸ »ηπιότητος ἀχροοωμένους. 
»ἐχπορευομένου αὐτοῦ εἰς ὁδὸν προσελϑών τις ἐγονυπέτει λέγων" 


0 »διδάσκαλε ἀγαϑέ, τί ποιήσω, ἵνα] ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω; « ὁ δὲ 


Ἰησοῦς λέγει" >Ti με ἀγαϑὸν λέγεις; οὐδεὶς ἀγαϑὸς εἰ μὴ εἷς ὃ ϑεός. 
τὰς ἐντολὰς οἶδας" μὴ μοιχεύσῃς, μὴ φονεύσῃς, μὴ κλέϊφῃς, μὴ wevdo- 
μαρτυ ρήσῃς, τίμα τὸν πατέρα σοῦ καὶ τὴν μητέρα.- ὃ δὲ ἀποκριϑ εὶς 
λέγει αὐτῷ" "πάντα ταῦτα ἐφύλαξα (ἐκ »εότητός μοῦ) ὁ δὲ Ἰησοῦς 
ἐμβλέψας ἠγάπησεν αὐτὸν καὶ εἶπεν" -ἕν σοι ὑστερεῖ" εἰ ϑέλεις τέλειος 
εἶν "αἱ, πώλησον ὕσα ἔχεις καὶ διάδος πτωχοῖς, καὶ ἕξεις ϑησαυρὸν ἐν 
οὐρανῷ, καὶ δεῦρο ἀκολούϑει μοι... ὃ δὲ στυγνάσας ἐπὶ τῷ λόγῳ 
ἀπῆλϑε λυπούμενος" nv γὰρ ἔχων χρήματα πολλὰ καὶ ἀγρούς. περι- 
βλεψάμενος δὲ ὁ Ἰησοῦς λέγει τοῖς μαϑηταῖς αὐτοῦ: πῶς δυσχόλως 


) οἱ τὰ χρήμαέτα) ἔχοντες εἰσελεύσονται εἰς τὴ» βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ.- 


οἱ de μαϑηταὶ ἐϑαμβοῦντο ἐπὶ τοῖς λόγοις αὐτοῦ. πάλιν δὲ ὃ Ἰησοῦς 
ἀποχριϑεὶς λέγει αὐτοῖς" -τέχνα, πῶς δύσκολόν ἐστι τοὺς πεποιϑότας 


1f vgl. IKor. 11,25 9: vgl. Strom. VII 88, 2 γυμνάζων ἑαυτὸν διὰ τῶν 
ἐντολῶν 86 vgl. IKor. 13,138 5 vgl. I Kor. 15,52 19--5. 163, 12 Mark. 
10, 17—31 


4 γνώσεις ὃ nach ἀληϑείας Raum f. 10 Buchst. S ἀληϑείας, ( “ἐπιείχεια," 


Fell ὅ (ἣ) Schw δ6 (τὸν) τοῦ δρόμου x. τ. ἐ. ἐξ. (χαιρόν» Segaar (τὸ τέλος 


τοῦ δρόμου (vel. II Tim. 4, 7) καὶ τὴν ἐντεῦϑεν ἔξοδον St 12 πρῶτον Ghisler πρω- 
την ὃ 19 ἐχπορευομένου αὐτοῦ Barnard ἐχπορευομένου αὐτῶι ὃ ᾿ἐχπορευομένῳ 
αἰτῷ Ghisler 94 (ἐκ νεότητός μου) aus 8, 2f; 10,4 Segaar 28 γὰρ] + πλού- 
σιος V, doch wieder durch Punkte getilgt 30 χρήματα V χρήμα ὃ 


4,1 


10 


15 


30 


Quis dives salvetur 4, 1—6, 1. 163 


ἐπὶ χρήμασιν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ εἰσελϑεῖν᾽ εὐχόλως διὰ τῆς 
τρυμαλιᾶς τῆς βελόνης κάμηλος εἰσελεύσεται ἢ πλούσιος εἰς τὴν βασι- 
λείαν τοῦ ϑεοῦ.-- οἱ δὲ περισσῶς ἐξεπλήσσοντο καὶ ἔλεγον᾽ -τίς οὖν 
δύναται σωϑῆναι;: ὃ δὲ ἐμβλέψας αὐτοῖς εἶπεν" - τι παρὰ ἀνϑρώποις 
ἀδύνατον, παρὰ ϑεῷ δυνατόν... ἤρξατο ὁ Πέτρος λέγειν αὐτῷ" ἴδε 
ἡμεῖς ἀφήκαμεν πάντα καὶ ἠκολουϑήσαμέν 001: ἀποκριϑεὶς de ὃ 
Ἰησοῦς [λέγει] -ἀμὴν ὑμῖν λέγω, ὃς ἂν ἀφῇ τὰ ἴδια καὶ γονεῖς καὶ 
ἀδελφοὺς καὶ χρήματα ἕνεχεν ἐμοῦ καὶ ἕνεκεν τοῦ εὐαγγελίου, ἀπο- 
λήψεται ἑκατονταπλασίονα. νὺν ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ ἀγροὺς καὶ 
χρήματα καὶ οἰχίας καὶ ἀδελφοὺς ἔχειν μετὰ διωγμῶν εἰς ποῦ; ἐν 
δὲ τῷ ἐρχομένῳ Conlv] ἐστιν αἰώνιος. [ἐν δὲ] ἔσονται οἱ πρῶτοι 
ἔσχατοι καὶ οἱ ἔσχατοι πρῶτοι.« 

Ταῦτα μὲν ἐν τῷ κατὰ Μάρχον εὐαγγελίῳ γέγραπται" καὶ ἐν τοῖς 
ἄλλοις δὲ πᾶσιν (τοῖς) ἀνωμολογημένοις ὀλίγον͵ μὲν ἴσως ξκασταχοῦ τῶν 
ῥημάτων ἐναλλάσσει, πάντα δὲ τὴν αὐτὴν τῆς γνώμης συμφωνίαν 
ἐπιδείκνυται. δεῖ δὲ σαφῶς εἰδότας ὡς οὐδὲν ἀνϑρωπίνοως ὁ “σωτήρ, 
ἀλλὰ πάντα ϑείᾳ σοφίᾳ καὶ μυστικῇ διδάσκει τοὺς ξαυτοῦ, μὴ σαρκχί- 
νῶς ἀχροᾶσϑαι τῶν λεγομένων. ἀλλὰ τὸν ἐν αὐτοῖς χεχρυμμένον 
νοῦν μετὰ τῆς ἀξίας ζητήσεως καὶ συνέσεως ἐρευνᾶν καὶ καταμαν- 
ϑάνειν. καὶ γὰρ τὰ un αὐτοῦ τοῦ κυρίου δοκοῦντα ἡπλῶσϑαι πρὸς 
τοὺς μαϑητὰς τῶν ἠνιγμένως ὑπειρημένων οὐδὲν ἥττονος [ἔτε καὶ 
νῦν], ἀλλὰ πλείονος ἔτι καὶ νῦν τῆς ἐπιστάσεως εὐρίσκεται δεόμενα 
διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς φρονήσεως ἐν αὐτοῖς ὑπερβολήν. ὕπου 
δὲ χαὶ τὰ νομιζόμενα ὑπ᾽ αὐτοῦ διοῖχϑαι τοῖς ἔσω καὶ αὐτοῖς τοῖ 
τῆς βασιλείας τέκνοις ὑπ᾿ αὐτοῦ καλουμένοις ἔτι χρήζει φροντίδος 
πλείονος, N πού γε τὰ δόξαντα μὲν ἁπλῶς ἐξενηνέχϑαι χαὶ διὰ τοῦτο 

μηδὲ διηρωτημένα πρὸς τῶν ἀκουσάντων, | εἰς ὅλον δὲ τὸ τέλος 
αὐτὸ τῆς σωτηρίας διαφέροντα, ἐσχεπασμένα δὲ ϑαυμαστῷ καὶ 
ὑπερουρανίῳ διανοίας βάϑει. οὐκ ἐπιπολαίως δέχεσϑαι ταῖς ἀκοαῖς 
προσῆκεν, ἀλλὰ χαϑιέντας τὸν νοῦν ἐπ᾿ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τοῦ σωτῆ- 
ρος καὶ τὸ τῆς γνώμης ἀπόρρητον. 

Ἠρώτηται μὲν ‚rag ἡδέως ὁ χύριος ἡμῶν zal σωτὴρ ἐρώτημα 
καταλληλότατον αὐτῷ, ἡ ζωὴ περὶ ζωῆς, ὁ σωτὴρ περὶ σωτηρίας. ὁ 


.«} 


13—16 vgl. Matth. 19, 16—30; Luk. 18, 18—30 24f vgl. Matth. 13, 38 


1 εὐχολώτερον Ghisler εὐχοπώτερον Barnard; vgl. aber 18, 1 δυσχόλως 
7 [λέγει] (vgl. 22,1) Barnard 10 εἰσ novS εἷσ που S. 175, 30 eloyov (vgl. anodozı- 
μάζει 25,3) Barnard εἰς τί Schw 11 ζωή Ghisler ζωήν S (hier und 25, 8) ζωήν 
(sc. ἔχει») ἔστιν αἰώνιον Schw [ἐν δὲ] Ghisler 14 {τοῖς Wi ἂν ὡμολογη- 


μένοις ὃ 21f [Er χαὶ νῦν] Ghisler 26 ἢ noö S 28 διαφέροντα, ἐσχε- 
πασμένα St, Jackson διαφερόντων, ἐσχεπασμένων ὃ 32 σωτὴρ Ghisler 690 S 
11> 


10 


5,1 


939 P 


164 Clemens. 


διδάσχαλος περὶ κεφαλαίου ἰοὺ; τῶν διδασκομένων δογμάτων. (ἡ 
ἀλήϑεια περὶ τῆς ἀληϑινῆς ἀϑανασίας, ὃ λόγος περὶ τοῦ πατρῴου 
λόγου, ὁ τέλειος περὶ τῆς τελείας ἀναπαύσεος, ὁ ἄφϑαρτος περὶ τῆς 
βεβαίας ἀφϑαρσίας. ἠρώτηται περὶ τούτων ὑπὲρ ὧν καὶ κατελήλυϑεν, 9 
δ ἃ παιδεύει, ἃ διδάσκει, ἃ παρέχει, ἵνα δείξῃ τὴν τοῦ εὐαγγελίου ὑπύ- 
ϑεσιν, ὅτι δόσις ἐστὶν αἰωνίου ζωῆς. πρόοιδε δὲ ὡς ϑεὸς καὶ ἃ μέλ- 8 
λει διερωτηϑήσεσϑαι καὶ ἃ μέλλει τις αὐτῷ ἀποκρίνεσϑαι. τίς γὰρ 
καὶ μᾶλλον ἢ ὁ προφήτης προφητῶν καὶ κύριος παντὸς “προφητικοῦ 
ve ὕματος; κληϑεὶς δὲ ἀγαϑός, ἀπ᾿ αὐτοῦ πρώτου τοῦ ῥήματος τού- 4 
του τὸ ἐνδόσιμον λαβὸν ἐντεῦϑεν καὶ τῆς διδασκαλίας ἄρχεται, ἐπι- 
στρέφων τὸν μαϑητὴν ἐπὶ τὸν ϑεὸν τὸν ἀγαϑὸν zal πρῶτον καὶ 
μόνον ζωῆς αἰωνίου ταμίαν, ἣν» ὁ υἱὸς δίδωσιν ἡμῖν παρ᾽ ἐκείνου 


IC 


Fo 
λαβῶων. 


= \ N , ΕΞ 
Οὐχοῦν τὸ μέγιστον καὶ κορυφαιότατον τῶν πρὸς τὴν ζωὴν 1,1 


15 μαϑημάτοων ἃ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς εὐϑὺς ἐγχαταϑέσϑαι τῇ ψυχῇ δεῖ, γνῶναι 
τὸν ϑεὸν τὸν αἰώνιον καὶ δοτῆρα αἰωνίων καὶ πρῶτον καὶ ὑπέρ- 
τατον καὶ ἕνα καὶ ἀγαϑὸν ϑεόν. (ov) ἔστι κτήσασϑαι διὰ γνώσεως καὶ 
καταλήψεως" αὕτη γὰρ ἄτρεπτος xal ἀσάλευτος ἀρχὴ καὶ κρηπὶς 2 
Sons, ἐπιστήμη ϑεοῦ τοῦ ὄντως ὄντος καὶ τὰ ὄντα, τουτέστι τὰ 

20 αἰώνια, δωρουμένου, ἐξ οὗ χαὶ τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει καὶ τὸ 
μεῖναι λαβεῖν. ἡ μὲν γὰρ τούτου ἄγνοια ϑάνατός ἐστιν, ἡ δὲ ἐπί- ὃ 
γνῶσις αὐτοῦ καὶ οἰχείωσις καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν ἀγάπη καὶ ἐξομοίωσις 
μόνη ζωή. 


Τοῦτον οὖν πρῶτον ἐπιγνῶναι τῷ ζησομένῳ, τὴν ὄντως ζωὴν 8,1 


T c 
παρακελεύεται. ὃν »οὐδεὶς ἐπιγινώσκει el μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς 


ἀποκαλύψῃς, ἔπειτα τὸ μέγεϑος, τοῦ σωτῆρος μετ᾽ ἐχεῖνον καὶ τὴν 
χαινότητα τῆς χάριτος μαϑεῖν, ὅτι δὴ κατὰ τὸν ἀπόστολον »ὁ νόμος 
διὰ Μωσέως ἐδόϑη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήϑεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦκ" καὶ 
οὐκ ἴσα τὰ διὰ δούλου πιστοῦ διδόμενα τοῖς ὑπὸ [τοῦ] υἱοῦ γνησίου 
30 δωρουμένοις. εἰ γοῦν ἱκανὸς ἦν ὁ Μωσέως νόμος ζωὴν αἰώνιον 
παρασχεῖν, μάτην μὲν ὁ σωτὴρ αὐτὸς παραγίνεται καὶ πάσχει δι᾿ ἡμᾶ 
ἀπὸ γενέσεως μέχρι τοῦ σημείου τὴν ἀνϑρωπότητα διατρέχων, Kan. 


DD 
© 


τῷ 


11—13 vgl. Joh. 5, 26; 17,.2 u. Plato Rep. II p. 379 C ὁ ϑεὸς.. ἀγαϑός. 
510} ταμίας ἡμῖν Ζεὺς ἀγαθῶν τε κακῶν τε τέτυχται. 15 vgl. Joh. 17, 3 
18f vgl. die stoische Definition von ἐπιστήμη Strom. 1 9, 4 mit Anm. 21—23 vel. 
Plato Theaet. p. 176 AB 24 vgl. I Tim. 6, 19 35f Matth. 11, 27 27f Joh. 
1: 3% 99 vgl. Hebr. 3, 5f 80 vgl. Gal. 2, 21 8if vgl. Phil. 2, 8 


1 [οὐ] Combefis (ἡ Barmard 17 ϑεόν. (ὃν) ἔστι Wi. 99 ἐστὶ ὃ 
91 ϑώνατός Ghisler ἀϑάνατός S 23 μόνη ζωή] ζωὴ (καὶ μονή (wegen μεῖναι 
2. 51 Wi 27 δὴ aus δεῖ corr. 51 28 m? üb. ἃ. Ζ. 58: 29 ἴσα Ghisler am 
Rand εἰς ὃ [τοῦ] St τοῦ γνησίου υἱοῦ «ὦ Ghisler 


a τον τυ υυυττϑὸῸὺτρΦΦἉὍἍΎΡ 


οι 


10 


20 


Quis dives salvetur 6, 2—10, 2. 165 


δὲ ὁ πάσας πεποιηκὼς »ἔχ νεύότητος« τὰς γνομίμους Ι ἐντολὰς παρὰ 
ἄλλου αἰτεῖ γονυπετῶν ἀϑανασίαν. οὐδὲ γὰρ πεπλήρωκε μόνον τὸν 
νόμον, ἀλλὰ χαὶ εὐϑὺς ἀπὸ πρώτης ἡλικίας ἀρξάμενος" ἐπεὶ καὶ τί 
μέγα ἢ ὑπέρλαμπρον γῆρας ἄγονον ἀδικημάτων ὧν ἐπιϑυμίαι τί- 
κτουσι γεανικαὶ ἢ ὀργὴ ξέουσα ἢ ἔρως χρημάτων; ἀλλ᾽ εἴ τις ἐν 
σκιρτήματι νεοτησίῳ καὶ τῷ καύσωνι τῆς ἡλικίας παρέσχηται φρό- 
γήημα πεπανὸν καὶ πρεσβύτερον τοῦ χρόνου, ϑαὺ μαστὸς οὗτος ἀγω- 
νιστὴς καὶ διαπρεπὴς καὶ τὴν γνώμην πολιός. ἀλλ᾽ ὅμως οὗτος ὁ 
τοιοῦτος ἀχριβῶς πέπεισται, διότι αὐτῷ πρὸς μὲν δικαιοσύνην οὐδὲν 
ἐνδεῖ, ζωῆς de ὅλως προσδεῖ; διὸ αὐτὴν αἰτεῖ παρὰ τοῦ δοῦναι μόνου 
δυναμένου" καὶ πρὸς μὲν τὸν νόμον ἄγει παρρησίαν, τοῦ ϑεοῦ δὲ τὸν 
υἱὸν ἱκετεύει. »ἐκ πίστεως εἰς πίστιν«ς μετατάσσεται" ὡς σφαλερῶς 
ἐν νόμῳ σαλεύων καὶ ἐπικινδύνως ναυλοχῶν εἰς τὸν σωτῆρα μεϑορ- 
μίξεται. 

Ὁ γοῦν Ἰησοῦς οὐκ ἐλέγχει μὲν αὐτὸν αἷς πάντα τὰ ἐκ νόμου μὴ 
πεπληρωχύτα, ἀλλὰ καὶ ἀγαπᾷ καὶ ὑπερασπάξεται τῆς ἐν οἷς ἐμαϑεν 
εὐπειϑείας, ἀτελῆ δὲ εἶναί φῆσιν og πρὸς τὴν αἰώνιον ζωήν, ὡς οὐ 
τέλεια πεπληρωκότα χαὶ νόμου μὲν ἐργάτην, ἀργὸν de ζωῆς ἀληϑι- 
vis. καλὰ μὲν οὖν χἀχεῖνα (τίς δ᾽ οὐ φήσιν; ἡ γὰρ »ἐντολὴ ἁγίας) 
ἄχρι παιδαγωγίας τινὸς μετὰ φόβου zal προπαιδείας ἐπὶ τὴν τοῦ 
Ἰησοῦ νομοϑεσίαν τὴν ἄχραν καὶ χάριν προχωροῦντα, πλήρωμα δὲ 
»νόμου Χριστὸς εἰς δικαιοσύνην παντὶ τῷ πιστεύοντις, οὐχὶ δὲ δού- 
λους ποιῶν ὡς δοῦλος, ἀλλὰ καὶ υἱοὺς καὶ ἀδελφοὺς καὶ συγκληρονό- 
μους τοὺς ἐπιτελοῦντας τὸ ϑέλημα τοῦ πατρός 

»Ei ϑέλεις τέλειος Ta στα « οὐκ ἄρα πῶ τέλειος ἦν" οὐδὲν γὰρ 
τελείου τελειότερον. καὶ ϑείως τὸ »εἰ ϑέλεις« τὸ αὐτεξούσιον τῆς 


προσδιαλεγομένης αὐτῷ ψυχῆς ἐδήλωσεν. ἐπὶ τῷ ἀνϑρώπῳ γὰρ ἢν 


ἡ αἵρεσις ὡς ἐλευϑέρῳ, ἐπὶ ϑεῷ δὲ ἡ δόσις ὡς κυρίῳ. δίδωσι δὲ 
βουλομένοις καὶ ὑπερεσπουδακόσι καὶ δεομένοις, ἥν" οὕτως ἴδιον 


1 vgl. Mark. 10, 20 3—8 vgl. Philo De post. Cain. 71 (I p. 235M) 
6 vgl. νεοτήσιον σχίρτημα Antiphon Soph. Fr. 131 Blass bei Stob. Flor. 65, 37 
12 vgl. Röm. 1, 17; ebenso verwendet Strom. II 29, 3 15f vgl. Strom. IV 
29 5= 219 Röm; 7, 12 20f vgl. Gal. 3, 24 21f vgl. Röm. 10, 4; πλήρωμα 
νόμου aus Röm. 13, 10 22—24 vgl. Röm. 8, 14—17 24 vgl. Matth. 12, 50 
25 Matth. 19, 21 (vgl. Mark. 10, 21 auf S. 162, 25f) 27—S. 166, 3 ἐπὲ 
— ἀνοίγει Sacr. Par. 286 Holl 


9. αἴτεῖ J. A. Robinson ἔτι S ἤτει Ghisler 6 παρέσχηται H. Jackson ne- 
ράσχηται ὃ 7 παιπανὸν ὃ 8 πολιός St πολιώτερος S πολιὸςς πρεσβύγτερος 
Schw 10 ὅλως Υ ὕλης S 591 προχωροῦσα Ghisler 22 [δὲ] oder δὴ Ma 

23 δοῦλος) ὁ νόμος ξὺ 26 εἰ ϑέλεις Ghisler ἐθέλεις 5 597 γὰρ ἣν] μὲν 
Sacr. Par. 28 (to) ϑεῷ Sacr. Par. K δὲξ < Saer. Par. OA 


940 P 
3 


9,1 


10,1 


10 


166 Clemens. 


αὐτῶν ἡ σωτηρία γένηται. οὐ γὰρ ἀναγκάζει ὁ ϑεός, βία γὰρ ἐχϑρὸν 
ϑεῷ. ἀλλὰ τοῖς ζητοῦσι πορίζει καὶ τοῖς αἰτοῦσι παρέχει καὶ τοῖς 
κρούουσιν ἀνοίγει. εἰ ϑέλεις οὖν, εἰ ὀντῶς ϑέλεις καὶ μὴ ἑαυτὸν 
ἐξαπατᾷς , κτῆσαι τὸ ἐνδέον. »ἕν σοι λείπεις, τὸ ἕν, τὸ ἐμόν, τὸ 
dresden, τὸ ἤδη ὑπὲρ νόμον, ὕπερ νόμος οὐ δίδωσιν, ὕπερ νόμος οὐ 
χωρεῖ, ὃ τῶν ζώντων ἴδιόν ἐστιν. ἀμέλει ὁ πάντα τὰ τοῦ νόμου 
πληρώσας »ἐκ DEOTNTOS« καὶ τὰ ὑπέρογκα φρυαξάμενος τὸ ἕν τοῦτο 
προσϑεῖναι τοῖς ὅλοις οὐ δεδύν ται, τὸ τοῦ σωτῆρος ἐξαίρετον, ἵνα 
λάβῃ ζωὴν αἰώνιον, ἣν oder | ἀλλὰ δυσχεράνας ἀπῆλϑεν, ἀχϑεσϑεὶς 
τῷ παραγγέλματι τῆς ζωῆς, ὑπὲρ ἧς ἱκέτευεν. οὐ γὰρ ἀληϑῶς ζωὴν 
ἤϑελεν, ὡς ἔφασχεν, ἀλλὰ δόξαν προαιρέσεος ἀγαϑῆς μόνην. περι- 
εβάλλετο, χαὶ περὶ πολλὰ μὲν οἷός τε ἣν ἀσχολεῖσϑαι, τὸ δὲ ἕν, τὸ 
τῆς ζωῆς ἔργον, ἀδύνατος καὶ ἀπρόϑυμος καὶ ἀσϑενὴς ἐκτελεῖν" 
ὁποῖόν τι καὶ πρὸς τὴν Magda» εἶπεν ὃ σωτὴρ ἀσχολουμένην {(περὶλ 


5 πολλὰ καὶ περιελκομένην καὶ ταρασσομένην διακονικῶς, τὴν δὲ ἀδελ- 


φὴν αἰτιωμένη», ὕτι τὸ ὑπηρετεῖν ἀπολιποῦσα τοῖς ποσὶν αὐτοῦ 
παρακάϑηται μαϑητικὴν ἄγουσα σχολήν" "σὺ περὶ πολλὰ ταράσσῃ" 
Magie δὲ τὴν ἀγαϑὴν μερίδα ἐξελέξατο, καὶ οὐχ ἀφαιρεϑήσεται αὐτῆς.« 
οὕτως καὶ τοῦτον ἐχέλευε τῆς πολυπραγμοσύνης ἀφέμενον ἑνὶ προσ- 
τετηχέναι καὶ προσκαϑέζεσϑαι, τῇ χάριτι τοῦ ζωὴν αἰώνιον προστι- 
ϑέντος. 

Τί τοίνυν ἦν τὸ προτρεψάμενον αὐτὸν εἰς φυγὴν καὶ ποιῆσαν 
ἀπαυτομολῆσαι τοῦ διδασχάλου, τῆς ἱκετείας, τῆς ἐλπίδος, τῆς ζωῆς, 
τῶν προπεπονημένων; »πώλησον τὰ ὑπάρχοντά σου.« τί de τοῦτό 
ἐστιν; οὐχ ὃ “προχείρως δέχονταί τινες, τὴν ὑπάρχουσαν οὐσίαν ἀπορ- 
ρῖψαι προστάσσει zal ἀποστῆναι τῶν χρημάτων, ἀλλὰ τὰ δόγματα 
(τὰ περὶ χρημάτων ἐξορίσαι τῆς ψυχῆς, τὴν πρὸς αὐτὰ συμπάϑειαν. 
τὴν ὑπεράγαν ἐπιϑυμίαν, τὴν περὶ αὐτὰ πτοίαν καὶ νόσον, τὰς 
μερίμνας, τὰς ἀχάνϑας τοῦ βίου, al τὸ σπέρ μα τῆς Song συμπνίγουσιν. 
οὔτε γὰρ μέγα καὶ ζηλωτὸν τὸ τηνάλλως ἀπορεῖν χρημάτων μὴ οὐκ 


2f vgl. Matth. 7, 7; Luk. 11, 9 4 vgl. Mark. 10, 21 7 vgl. Mark. 
10, 20 14- 18 vgl. Luk. 10, 38—42 94. 99 πώλησον --- ovunviyovow Sacı. 
Par. 287 Holl 34 Matth. 19, 21 (vgl. Mark. 10, 21; 5, 162, 26) 28f vgl. 
Matth. 13, 22; Mark. 4, 19; Luk. 8, 14 


1 αὐτοῦ Sacr. Par. ὁ - Saer. Par. K ὅθ u. 119 ἐχϑρὸν] αἰσχρὸν Sacr. 
Par. K 56 2 ζητοῦσιν αὐτὸν Sacr. Par. Καὶ 14 (neoi) (vgl. Z. 12) Segaar 
15 ταρασσομένην Ghisler παρατασσομένην ὃ 24 προπεπονημένων (προ üb. d. 
7) S! σου «ὦ nach πώλησον Sacr. Par. 94 τί de — προχείρως] τί οὐ προ- 
χείρως Sacr. Par. 2368 προστάσσει --- ψυχῆς < NSacı. Par. 27 (ta) Bar- 
nard αὐτὰ] αὐτὴν Sacr. Par. 28 πτοίαν] ἀγρυπνίαν Sacr. Par. 29 χατα- 
πνίγουνσιν Sacr. Par. P 80 τότ᾽ ἦν ἄλλως ἀπορρεῖν ὃ 


941 P 


10 


15 


20 


25 


30 


Quis dives salvetur 10, 3—13, 1. 167 
ἐπὶ λόγῳ ζωῆς (οὕτω μέν γ᾽ ἂν ἦσαν ol μηδὲν ἔχοντες μηδαμῇ, ἀλλὰ 
ἔρημοι καὶ μεταῖται τῶν ἐφ᾽ ἡμέραν, οἵ χατὰ τὰς ὁδοὺς ἐρριμμένοι 
πτωχοί, »ἀγνοοῦντες« δὲ ϑεὸν καὶ »δικαιοσύνην ϑεοῦς, κατ᾽ αὐτὸ 
μόνον τὸ ἄχρως ἀπορεῖν χαὶ ἀμηχανεῖν βίου χαὶ τῶν ἐλαχίστων 
σπανίζειν μακαριώτατοι καὶ ϑεοφιλέστατοι καὶ μόνοι ζωὴν ἔχοντες 
αἰώνιον) οὔτε καινὸν τὸ ἀπείπασϑαι πλοῦτον καὶ χαρίσασϑαι πτωχοῖς 
2 πατρίσιν, ὃ πολλοὶ πρὸ τῆς τοῦ σωτῆρος χαϑόδου πεποιήκασιν, 
οἱ μὲν τῆς εἰς λόγους σχολῆς καὶ νεκρᾶς σοφίας ἕνεχεν, οἱ δὲ φήμης 
κενῆς καὶ κενοδοξίας, ᾿Αναξαγόραι καὶ Δημόκριτοι καὶ Κράτητες. 

Ti οὖν ὡς χαινὸν καὶ ἴδιον ϑεοῦ παραγγέλλει καὶ μόνον ζῶο- 
ποιοῦν, ὃ τοὺς προτέρους 00% ἔσωσεν; εἰ δὲ ἐξαίρετόν τι ἡ "καινὴ 
κτίσιες, ὃ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ, μηνύει καὶ διδάσκει, οὐ τὸ “φαινόμενον, ὕπερ 
ἄλλοι πεποιήκασι, παρεγγυᾷ, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι διὰ τούτου σημαινόμενον 
μεῖζον καὶ ϑειότερον καὶ τελεώτερον, τὸ τὴν ψυχὴν αὐτὴν καὶ τὴν 
διάϑεσιν γυμνῶσαι τῶν ὑπόντων παϑῶν καὶ πρόρριζα τὰ ἀλλότρια 
τῆς γνώμης ἐχτεμεῖν καὶ ἐχβαλεῖν. τοῦτο γὰρ ἴδιον μὲν τοῦ πιστοῦ 
τὸ μάϑημα, ἄξιον δὲ τοῦ σωτῆρος τὸ δίδαγμα. οἱ γάρ τοι πρύτεροι, 
καταφρονήσαντες τῶν ἐχτός, τὰ μὲν κτήματα | ἀφῆκαν καὶ παραπ- 
ὦλεσαν, τὰ δὲ πάϑη τῶν ψυχῶν οἶμαι ὅτι καὶ προσεπέτειναν" ἐν 
ὑπεροψίᾳ γὰρ ἐγένοντο καὶ ἀλαζονείᾳ καὶ χενοδοξίᾳ καὶ περιφρονήσει 
τῶν ἄλλον ἀνϑρώπων ὡἧς αὐτοί τι ὑπὲρ ἄνϑρωῶπον ἐργασάμενοι. 
πῶς ἂν οὖν ὁ σωτὴρ παρήνει τοῖς εἰς ἀεὶ βιωσομένοις τὰ βλάψοντα 
καὶ λυμανούμενα πρὸς τὴν ζωήν, ἣν ἐπαγγέλλεται; καὶ γὰρ αὖ κἀχεῖνό 
ἐστι δύναταί τις ἀποφορτισάμενος τὴν κτῆσιν οὐδὲν ἧττον ἔτι τὴν 
ἐπιϑυμίαν καὶ τὴν ὀρεξιν τῶν χρημάτων ἔχειν ἐντετηκυῖαν χαὶ συζῶ- 
σαν καὶ τὴν μὲν χρῆσιν ἀποβεβληκέναι, ἀπορῶν δὲ ἅμα καὶ ποϑῶν 


ἅπερ ἐσπάϑησε διπλῇ λυπεῖσϑαι, καὶ τῇ τῆς ὑπηρεσίας ἀπουσίᾳ zal- 


τῇ τῆς μετανοίας συνουσίᾳ. ἀνέφικτον γὰρ καὶ ἀμήχανον δεόμενον 
τῶν πρὸς τὸ βιοτεύειν». ἀναγκαίων μὴ οὐ κατακλᾶσϑαι τὴν γνώμην 
καὶ ἀσχολίαν. ἄγειν ἀπὸ τῶν χρειττόνων, ὁπωσοῦν καὶ ὁϑενοῦν ταῦτα 
πειρώμενον ἐκπορίζειν». 

Καὶ πόσῳ χρησιμώτερον τὸ ἐναντίον, ἱχανὰ κεχτημένον αὐτόν 


3 vgl. Röm. 10, 3 7 zu πατρίσιν vgl. das Diog. Laert. VIS7 von Krates 
Erzählte 9 zu den Beispielen vgl. Philo De vita cont. 2 (II p. 473 M); Orig. 
Comm. in Matth. XV 15; C. Cels. II 41; Hieron. Epist. 58, 2; 66, 8; 71,3 (Migne 
22, 580; 644; 670); Adv. Jovin. II 9 (Migne 23, 298); Comm, in Ev. Matth. Ill 
Cap. 19, 28 (Migne 26, 139); C. Cels. 11 41; Diog. Laert. II 6; IX 35. 39; VE87; 
Zeller, Phil. ἃ. Gr. 15 5. 9732; 844 Anm.; II 14 S. 2851! ΤῊ vol. Kol. 1, 15; 
11 Kor. 5, 17; Gal. 6, 16: Protr. 114, 3 23 vgl. z. B. Joh. 10, 25 


6 αἰωνίαν ὃ χαινὸν Ghisler χοιρὸν ὃ 7 πατρίσιν Ghisler πατράσιν ὃ 
8. εἵνεχεν ὃ 108  ζωοποιῶν S ζωοποιόν V 18 χτίσις Ghisler χτῆσις S 


12,1 


942 P 


13,1 


10 


19 


2 


3 


N) 
οι 


168 Clemens. 


τε περὶ τὴν κτῆσιν μὴ κακοπαϑεῖν καὶ οἷς καϑῆκεν ἐπικουρεῖν; τίς 
γὰρ ἂν χοινωνία καταλείποιτο παρὰ ἀνϑρώποις, εἰ μηδεὶς ἔχοι μηδέν; 
πῶς δ᾽ ἂν τοῦτο τὸ δόγμα πολλοῖς ἄλλοις καὶ καλοῖς τοῦ κυρίου 
δόγμασιν οὐχὶ φανερῶς ἐναντιούμενον εὐρίσκοιτο καὶ μαχόμενον; 
»ποιήσατε ξαυτοῖς φίλους ἐκ τοῦ μαμωνᾶ τῆς ἀδικίας. ἵν᾽ ὅταν ἐκλίπῃ, 
δέξωνται ὑμᾶς εἰς τὰς αἰωνίους σχηνάς.« ᾿ »κτήσασϑε ϑησαυροὺς ἐν 
οὐρανῷ, ὅπου μήτε σὴς μήτε βρῶσις ἀφανίζει μήτε κλέπται διορύο- 
σουσι. πῶς ἂν τις πεινῶντα τρέφοι καὶ διψῶντα σποτίζοι καὶ γυ- 
μὸν σχεπάζοι zal ἄστεγον συνάγοι, ἃ τοῖς μὴ ποιήσασιν ἀπειλεῖ πῦρ 
καὶ σχότος τὸ ἐξώτερον, εἰ πάντων αὐτὸς ἕχαστος φϑάνοι τούτων 
ὑστερῶν; ἀλλὰ μὴν αὐτός τε ἐπιξενοῦται Ζαχχαίῳ καὶ “ευεὶ καὶ Mer- 
ϑαίῳ τοῖς πλουσίοις καὶ τελώναις, καὶ τὰ μὲν χρήματα αὐτοὺς οὐ 
κελεύει μεϑεῖναι, "τὴν δὲ δικαίαν χρῆσιν ἐπιϑεὶς καὶ τὴν ἄδικον ἀφελὼν 
καταγγέλλει" »σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ.« οὕτω τὴν χρείαν 
αὐτῶν ἐπαινεῖ, ὥστε καὶ μετὰ τῆς προσϑήκης ταύτης τὴν κοινωνίαν 
ἐπιτάσσει, ποτίζειν τὸν διψῶντα, ἄρτον διδόναι τῷ πεινῶντι, ὑπο- 
δέχεσϑαι τὸν ἄστεγον, “ἀμφιεννύναι τὸν γυμνόν. εἰ δὲ τὰς χρείας οὐχ 
οἷόν τε ἐκπληροῦν ταύτας μὴ ἀπὸ χρημάτων, τῶν δὲ χρημάτων ἀφί- 
στασϑαι κελεύει, τί ἂν ἕτερον εἴη ποιῶν ὁ κύριος Mm τὰ αὐτὰ διδό- 
var TE καὶ un διδόναι παραινῶν, τρέφειν καὶ μὴ τρέφειν, ὑπο- 
δέχεσϑαι καὶ ἀποκλείειν, κοινωνεῖν καὶ μὴ κοινωνεῖν, ὅπερ ἁπάντων 
ἀλογώτατον. 

Οὐκ ἄρα ἀπορριπτέον τὰ καὶ τοὺς πέλας ὠφελοῦντα χρήματα" 
χτήματα γάρ ἐστι κτητὰ ὄντα καὶ χρήματα χρήσιμα ὄντα καὶ εἰς | χρῆ- 
σιν ἀνϑρώπων ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ παρεσκευασμένα, ἃ δὴ παράκειται καὶ 
ὑποβέβληται. καϑάπερ ὕλη τις καὶ ὄργανα πρὸς χρῆσιν ἀγαϑὴν τοῖς 
εἰδόσι. τὸ ὄργανον», ἐὰν χρῇ τεχνικῶς, τεχνιχκόν ἐστιν, ἐὰν ὑστερῇς 
τῆς τέχνης, ἀπολαύει τῆς σῆς ἀμουσίας, ὃν ἀναίτιον. τοιοῦτον καὶ 
ὁ πλοῦτος ὀργανόν ἐστι. δύνασαι χρῆσϑαι δικαίως αὐτῷ᾽ πρὸς 
δικαιοσύνην καϑυπηρετεῖ" ἀδίκως τις αὐτῷ χρῆται πάλιν ὑπηρέτης 
ἀδικίας εὑρίσκεται" πέφυκε γὰρ ὑπηρετεῖν, ἀλλ᾽ οὐκ ἄρχειν. οὐ χρὴ 


5f Luk. 16, 9 6—8 Matth. 6, 20 8—10 vgl. Matth. 25, 35—43 
11f vgl. Luk. 19, 5f; Mark. 2, 14f; Luk. 5, 27”—29; Matth. 9, 9f 11 vgl. 
Herakleon in Strom. IV 71, 3 u. Orig. C. Cels. I 62 14 Luk. 19,9 10 Γ᾿ vgl. 
Matth. 25, 35—46; 765. 58, 7 (woher ἄστεγος stammt) 


2 χαταλείποιτο Ghisler χαταλείπεται ὃ 11 zei Asvei 1. A. Robinson u. 
Koetschau (ThLz 21 [1896] Sp. 103) χελεύει S 13 χρῆσιν Olshausen χρίσιν ὃ 
χτῆσιν Ghisler (am Rand) χτῆσιν oder ἔχτισιν Ma, Class. Rev. 12 (1898) S. 46 

19 (ἢ) Ghisler 24 χαὶΣ üb. ἃ. Z. S! 27 εἰδόσιν Sri) τὸ ὄργανον Ma 

28 ἀμουσίας Segaar ἀπουσίας S ἀμαϑίας Ghisler (am Rand) ἀπαιδευσίας 
Combefis 


19 


10 


20 


25 


30 


Quis dives salvetur 13, 2—16, 2. 169 


τοίνυν τὸ ἐξ ξαυτοῦ μὴ ἔχον μήτε τὸ ἀγαϑὸν μήτε τὸ κακόν, ἀναί- 
τιον ὦν, αἰτιᾶσϑαι, ἀλλὰ τὸ δυνάμενον» καὶ καλῶς τούτοις χρῆσϑαι 
καὶ καχῶς, ἀφ᾽ ὧν ἂν ἕληται, κατ᾽ αὐτὸ (τοῦτο αἴτιον ον). τοῦτο 
δ᾽ ἐστὶ νοῦς ἀνθρώπου, καὶ κριτήριον ἐλεύϑερον ἔχων ἐν ξαυτῷ καὶ 
τὸ αὐτεξούσιον τῆς μεταχειρίσεος τῶν δοϑέντοων᾽ ὥστε μὴ τὰ χτή- 
ματά τ δ ἀφανιζέτω μᾷλλον ἢ τὰ πάϑη τῆς ψυχῆς, τὰ μὴ συγχο- 
ροῦντα τὴν ἀμείνω χρῆσιν τῶν ὑπαρχόντων, ἵνα καλὸς καὶ ἀγαϑὸς 
γενόμενος καὶ τούτοις τοῖς κτήμασι χρῆσϑαι δυνηϑῇ καλῶς. τὸ οὖν 
ἀποτάξασϑαι πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσι χαὶ πωλῆσαι πάντα τὰ ὑπάρχοντα 
τοῦτον τὸν τρόπον ἐχδεχτέον ὡς ἐπὶ τῶν ψυχικῶν παϑῶν διειρη- 
μένον. 

Ἐγὼ γοῦν κἀκεῖνο φήσαιμ᾽ av‘ ἐπειδὴ τὰ μὲν ἐντός ἐστι τῆς 
ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτός, κἂν μὲν ἡ ψυχὴ χρῆται καλῶς, καλὰ καὶ ταῦτα 
δοκεῖ, ἐὰν δὲ πονηρῶς, πονηρᾶ, ὁ κελεύων ἀπαλλοτριοῦν τὰ ὑπάρ- 
Kora ale Ἰότερον ταῦτα παραιτεῖται ὧν ἀναιρεϑέντων ἔτι τὰ πάϑη 
μένει, ἢ ἐκεῖνα μᾶλλον ὧν ἀναιρεϑέντων καὶ τὰ κτήματα χρήσιμα 
γίνεται; 6 τοίνυν ἀποβαλὼν τὴν κοσμικὴν περιουσίαν ἔτε δύναται 
πλουτεῖν τῶν παϑῶν καὶ τῆς ὕλης μὴ παρούσης" ἡ γάρ τοι διάϑεσις 
τὸ αὐτῆς ἐνεργεῖ χαὶ τὸν λογισμὸν ἄγχει καὶ πιέζει καὶ φλεγμαίν εἰ 
ταῖς συντρόφοις ἐπιϑυμίαις" οὐδὲν οὖν προύργου γέγον ev αὐτῷ πτο- 
χεύειν χρημάτων πλουτοῦντι τῶν παϑῶν. οὐ γὰρ τὰ ἀπόβλητα 
ἀπέβαλεν, ἀλλὰ τὰ ἀδιάφορα, χαὶ τῶν μὲν ὑπηρετικῶν ἑ ἑαυτὸν περιέ- 
κοψεν, ἐξέκαυσε δὲ τὴν ὕλην τῆς καχίας τὴν ἔμφυτον τῇ τῶν ἐκτὸς 
ἀπορίᾳ. ἀποτακτέον οὖν τοῖς ὑπάρχουσι τοῖς βλαβεροῖς, οὐχὶ τοῖς 
ἐὰν ἐπίστηταί τις τὴν ὀρϑὴν χρῆσιν καὶ συνωφελεῖν δυναμένοις. 


ὠφελεῖ δὲ τὰ μετὰ φρονήσεως καὶ σωφροσύνης καὶ εὐσεβείας οἰκονο- 


«ούμενα, ἀπωστέα δὲ τὰ ἐπιξήμεα" τὰ δὲ ἐκτὸς οὐ βλάπτει. 
Οὕτως οὖν ὁ κύριος καὶ τὴν τῶν ἐκτὸς χρείαν εἰσάγει, χελεύων 


2 
ἀποϑέσϑαι | οὐ τὰ βιωτικά, ἀλλὰ τὰ τούτοις κακῶς χρώμενα" ταῦτα | 


de ἢν τὰ τῆς ψυχῆς ἀρρωστήματα καὶ πάϑη. ὃ τούτων nk 
παρὼν μὲν ἅπασι ϑανατηφύρος, ἀπολόμεγνος δὲ σωτήριος" οὗ δεῖ 
καϑαρεύουσαν. τουτέστι πτωχεύουσαν καὶ γυμνήν, τὴν ψυχὴν παρασχό- 
μενον οὕτως ἤδη τοῦ σωτῆρος ἀκοῦσαι λέγοντος" »δεῦρο ἀκολούϑει 
μοι.« ὁδὸς γὰρ αὐτὸς ἤδη τῷ καϑαρῷ τὴν καρδίαν γίνεται, εἰς δὲ 


3f vgl. Plato Rep. X p. 617 E; Paed. 169, 1 α. ὃ. Sf. 14f vgl. Luk. 14, 33; 
Matth. 19, 21 (Mark. 10, 21; vgl. S. 162, 26) 33f Mark. 10, 21 84 vgl. 
Joh. 14,6 vgl. Matth. 5, 8 


11 ἀναίτιον ὃν aus ἀναίτιον corr, S! 3 (τοῦτο αἴτιον ὄν St (τοῦτο αἷ- 
τίαν ἔχον) Schw 8 .χτήμασι] χτίσμασι (ι aus ἡ com.) 5: 9 ἀποτάξεσϑαι ὃ 


15 πότερον Combefis πρότερον S 19 αὐτῆς S 31 der Ghisler δὴ ὃ 


15,1 


10 


20 


170 Clemens. 


ἀχάϑαρτον ψυχὴν ϑεοῦ χάρις οὐ παραδύεται' ἀκάϑαρτος δὲ ἡ πλου- 
τοῦσα τῶν ἐπιϑυμιῶν καὶ ὠδίνουσα πολλοῖς ἔρωσι καὶ κοσμικοῖς. © 
μὲν γὰρ ἔχων κτήματα καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ οἰκίας ag ϑεοῦ 
δωρεὰς [καὶ] τῷ τε διδόντι ϑεῷ λειτουργῶν ἀπ᾿ αὐτῶν εἰς ἀνϑρώ- 


a ἐν Be, Ἢ > x [4 - ᾿ x x > 8 
πῶν σωτηρίαν καὶ εἰδὼς oTı ταῦτα κέχτηται διὰ τοὺς ἀδελφους 


μᾶλλον ἢ ξαυτὸν χαὶ χρείττων ὑπάρχων τῆς κτήσεως αὐτῶν, μὴ 
δοῦλος (ὧν) ὧν κέχτηται μηδὲ ἐν τῇ ψυχῇ ταῦτα περιφέρων μηδὲ 
ἐν τούτοις ὁρίζων καὶ περιγράφων τὴν ἑαυτοῦ ζωήν, ἀλλά τι καὶ 
καλὸν ἔργον zal ϑεῖον ἀεὶ διαπονῶν, κἂν ἀποστερηϑῆναι δέῃ ποτὲ 
τούτων, δυνάμενος ἵλεῳ τῇ γνώμῃ καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν αὐτῶν ἐνεγ- 
κεῖν ἐξ ἴσου καϑάπερ χαὶ τὴν περιουσίαν, οὗτός ἐστιν ὁ μακαριζό- 
μενος ὑπὸ τοῦ κυρίου καὶ πτωχὸς τῷ πνεύματι καλούμενος, κληρο- 
νόμος ἕτοιμος οὐρανοῦ βασιλείας, οὐ πλούσιος ζῆσαι μὴ δυνάμενος" 
ὁ δὲ ἐν τῇ ψυχῇ τὸν πλοῦτον φέρων xal ἀντὶ ϑεοῦ πνεύματος ἐν 


- ’ x ’ ἊΝ > x \ \ - r EN - 
5 τῇ καρδίᾳ χρυσὸν φέρων ἢ ἀγρὸν καὶ τὴν κτῆσιν ἄμετρον ἀεὶ ποιῶν 


\ [4 Ξ ᾿ x es - ’ὔ 
χαὶ ἑχάστοτε τὸ πλεῖον βλέπων, κάτω γενευκὼς καὶ τοῖς τοῦ X00UOV 
’ - ὟΝ \ - Υ ’ ’ 
ϑηράτροις πεπεδημένος, γῇ ὧν καὶ εἰς γῆν ἀπελευσομενος, ποϑὲν 
, > - - \ , 2 
δύναται βασιλείας οὐρανῶν ἐπιϑυμῆσαι καὶ φροντίσαι. ἄνϑρῶπος οὐ 
‚ >n x > ” , - ’ c ’ 
καρδίαν, ἀλλὰ ἀγρὸν ἢ μέταλλον φορῶν, ἐν τούτοις εὐρεϑησόμενος 

G τ u x ς - - ) = \ 

ἐπάναγκες [ἐν] οἷς εἵλετο; νὅπου γὰρ ὁ νοῦς τοῦ ἀνϑρώπου, ἐκεῖ καὶ 

ς x > - 

0 ϑησαυροὸς αὑτοῦ.« 

x ’ ς ’ = ΄ x \ > ’ c 

Θησαυροὺς δέ γε ὁ κύυρίος oide dıTrovs, TOP μὲν ἀγαϑον, »0< 

\ > x ’ - > - - - 

γὰρ »ἀγαϑὸς ἄνϑρωπος ἐκ τοῦ ἀγαϑοῦ ϑησαυροῦ τῆς καρδίας προ- 

’ > Ἢ ΄ ς \ \ - - 

φέρει TO ἀγαϑόνς, τὸν δὲ πονηρόν, »0« γὰρ ν»κακὸς ἐκ τοῦ κακοῦ 

- \ [σὴ ’ -" ἣν 

ϑησαυροῦ προφέρει τὸ κακόν, ὅτι ἐκ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ 

Ἂς [iq 3 > < > > - x > 

στόμα λαλεῖ... ὥσπερ οὖν ϑησαυρὸς οὐχ εἷς παρ αὐτῷ καϑὸ καὶ παρ 

Cu ς \ ᾽ y ‚ ’ J GIRRE, ’ 2 \ \ ’ 

ἡμῖν, ὁ τὸ αἰφνίδιον μέγα κέρδος Ev εὑρήσει dıdovg, ἀλλὰ καὶ dev- 

c > \ \ \ ’ \ - a \ 

τερος, ὁ ἀκερδὴς καὶ ἄζηλος καὶ δύσχτητος καὶ ἐπιζήμιος, οὑτῶς καὶ 

τῇ « > =; a S - \ - \ 

πλοῦτος ὁ μέν τις ἀγαϑῶν, ὁ δὲ κακῶν, el γε τὸν πλοῦτον καὶ τον 


x > > r ΔῈΝ > ’ - ’ \ c N 
30 Hn0a@VE0V οὐχ ENNOTNUEVOVS ἴσμεν ἀλλήλων τῇ Yvosı. καὶ ὁ μὲν τίς 


πλοῦτος χτητὸς ἂν εἴη καὶ περίβλητος, ὃ δὲ ἄκτητος καὶ ἀπόβλητος" τὸν 
αὐτὸν δὲ τρόπον χαὶ πτωχεία μακαριστὴ μὲν ἡ πνευματική. διὸ 
καὶ προσέϑηχεν ὁ ἢιατϑαῖος" »μαχάριοι οἱ πτωχοί" « πῶς; »τῷ πνεύ- 
ματι.« καὶ πάλιν" »μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διρῶντες τὴν δικαιο- 


11—13 vgl. Matth.5,3 17 vgl. Gen. 3,19 191 vgl. QDS 40,2 mit Anm. 
u. Strom. VII 10, 1 901 Matth. 6, 21; Luk. 12, 34; zur Form vgl. Strom. VII 
τ Ὁ 22—26 Luk. 6, 45; vgl. Matth. 12, 35 27 vgl. Matth. 13, 44 
33f Matth. 5, 3 34 f Matth. 5, 6 


4 [καὶ] Schw τε] γε Segaar 7 (av) Ma 13 οὐρανίου Segaar 
14 9elov Barnard 20 ἐπ᾽ ἀνάγκαις 8 [ἐν] St 22 vor γε Rasur von 
2 Buchst. (w. es sch. x0) ὃ 


417,1 


τῷ 


940 Κ ὃ 


σψανυσ τ τὰν 


ot 


10 


30 


Quis dives salvetur 16, 3—19, 2. 171 


σύνην τοῦ Heod'« οὐχοῦν ἄϑλιοι οἱ ἐναντίοι aTojol, ϑεοῦ μὲν 
ἄμοιροι, ἀμοιρότεροι δὲ τῆς ἀνϑρωπίνης κτήσεως, ἄγευστοι δὲ δικαιο- 
σύνης ϑεοῦ. 

ὥστε τοὺς πλουσίους μαϑηματικῶς ἀκουστέον, τοὺς δυσχόλως 
εἰσελευσομένους εἰς τὴν βασιλείαν, μὴ σχαιῶς μηδὲ ἀγροίκως μηδὲ 
σαρκίνοως᾽ οὐ γὰρ οὕτως λέλεκται. οὐδὲ ἐπὶ τοῖς ἐχτὸς ἡ σωτηρία. 
οὔτε εἰ πολλὰ οὗτε εἰ ὀλίγα ταῦτα ἢ μιχρὰ ἢ μεγάλα ἢ ἔνδοξα ἢ 
ἄδοξα ἢ εὐδόχιμα ἢ ἀδόκιμα, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῇ τῆς ψυχῆς ἀρετῇ, πίστει 
καὶ ἐλπίδι καὶ ἀγάπῃ καὶ φιλαδελφίᾳ χαὶ γνώσει χαὶ πραότητι χαὶ 
ἀτυφίᾳ καὶ ἀληϑείᾳ, ὧν ἀϑλον ἡ σωτηρία. οὐδὲ γὰρ διὰ κάλλος 
σώματος «ζήσεταί ΠΕ ἢ τοὐναντίον ἀπολεῖται" ἀλλ᾽ ὁ μὲν τῷ δοϑέντι 
σώματι ἁγνῶς καὶ χατὰ ϑεὸν χρώμενος ζήσεται. ὁ δὲ ἘΠ τὸν 
ναὸν ϑεοῦ φϑαρήσεται. δύναται δέ τις καὶ αἰσχρὸς ἀσελγαίνειν καὶ 
χατὰ κάλλος σωφρονεῖν" οὐδὲ ἰσχὺς καὶ μέγεϑος σώματος ζωοποιεῖ 
οὐδὲ τῶν μελῶν οὐδενία ἀπολλύει, ἀλλ᾽ ἡ τούτοις ψυχὴ χρωμένη 
τὴν αἰτίαν ἐφ᾽ ἑκάτερα παρέχεται. ὑπόφερε γοῦν, φησί, παιόμενος 
τὸ πρόσωπον, ὅπερ δύναται καὶ ἰσχυρός τις ὧν zal εὐεκτῶν ὑπα- 
κοῦσαι καὶ πάλιν. ἀσϑενικός τις ὧν ἀχρασίᾳ γν ὥμης παραβῆναι. οὕτως 
καὶ ἀπορός τις ὧν χαὶ ἄβιος εὐρεϑείη ποτ᾽ ἂν μεϑύων ταῖς ἐπιϑυ- 
μίαις, καὶ χρήμασι πλούσιος νήφων καὶ πτωχεύων ἡδονῶν, πεπει- 
σμένος, συνετός, καϑαρός, κεχολασμένος. εἰ τοίνυν ἐστὶ τὸ ζησόμενον 
μάλιστα καὶ πρῶτον ἡ ψυχὴ καὶ περὶ ταύτην» ἀρετὴ μὲν φυομένη 
σῴζει, κακία δὲ ϑανατοῖ, δῆλον ἤδη σαφῶς ὅτι αὕτη χαὶ πτωχεύουσα 
ὧν ἄν τις ὑπὸ πλούτου διαφϑείρηζται; σῴζεται, καὶ πλουτοῦσα τού- 
των ὧν ἐπιτρίβει πλοῦτος ϑανζατλοῦται᾽ καὶ μηκέτι ζητῶμεν ἀλλαχοῦ 
τὴν αἰτίαν τοῦ τέλους πλὴν ἐν τῇ τῆς ψυχῆς χα ταστάσει καὶ δια- 


18,1 


σι 


ϑέσει πρός τε ὑπακοὴν ϑεοῦ καὶ καϑαρύότητα πρός τε παράβασιν. 


ἐντολῶν καὶ κακίας συλλογήν. 

Ὁ μὲν ἄρα ἀληϑῶς καὶ καλῶς (πλούσιός» ἐστιν ὁ τῶν ἀρετῶν 
πλούσιος καὶ πάσῃ τύχῃ χρῆσϑαι ὁσίως καὶ πιστῶς δυνάμενος, ὃ δὲ 
νόϑος πλούσιος ὃ κατὰ σάρχα πλουτῶν καὶ τὴν ζωὴν εἰς (τὴ»»") ἔξω 
κτῆσιν μετενηνοχὼς τὴν παρερχομένην καὶ φϑειρομένην κ καὶ ἄλλοτε 
ἄλλου γινομένην καὶ ἐν τῷ τέλει μηδενὸς μηδαμῇ. πάλιν αὐ κατὰ 


4f vgl. Mark. 10, 23 Sf vgl. IKor. 13, 13 12f vgl. I Kor. 3, 17 
16f vgl. Luk. 6, 29; Matth. 5, 39 


4 πλουσίους V πλουσίως ὃ 191 ἐπιϑυμίας ὃ 91 χαϑαρὸς corr. aus χα- 
ϑαρῶς 8: τοἰνυν᾽τόνϑυ 88 αὐτὴϑ 24 viell. ὧν ἂν περιουσία διαφϑείρῃ 
δὲ πλούτου Combefis τούτου S διαφϑείρηίταιΣ Segaar διαφϑείρει S 25 ϑα- 
ανατοῦται Di ϑανοῦται ὃ 29 (πλούσιός) Wendland, BphW 10 (1896) Sp. 392 

91 (tiv) Ghisler 


19,1 


946P 2 


1 { 


οί 


ΩΞ 


172 Clemens. 


τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ γνήσιος πτωχὸς καὶ νόϑος ἄλλος πτωχὸς καὶ 
ψευδώνυμος. ὃ μὲν κατὰ πνεῦμα πτωχός, τὸ ἴδιον, ὃ δὲ κατὰ κόσμον, τὸ 
ἀλλότριον. τῷ δὴ κατὰ κόσμον (οὐ) πτωχῷ καὶ πλουσίῳ κατὰ τὰ πάϑη ὃ 
κατὰ πνεῦμα οὐ πτωχὸς καὶ κατὰ ϑεὸν πλούσιος -ἀπόστηϑι- (φησί) -τῶν 
ὑπαρχόντων ἐν τῇ ψυχὴ σου χτημάτων ἀλλοτρίων, ἵνα καϑαρὸς τῇ 
καρδίᾳ γενόμενος ἴδῃς τὸν ϑεόν, ὅπερ καὶ di ἑτέρας φωνῆς ἐστιν εἰσελ- 
ϑεῖν εἰς τὴν βασιλ είαν τῶν οὐρανῶν. χαὶ πῶς αὐτῶν ἀποστῆς; πωλήσας. 
τί οὐν; χρή; ματα ἀντὶ κτημάτων λάβῃς: ἀντίδοσιν πλούτου πρὸς πλοῦ- 
τον ποιησάμενος, ἐξαργυρίσας τὴν φανερὰν οὐσίαν; οὐδαμῶς" ἀλλὰ 
ἀντὶ τῶν πρότερον ἐνυπαρχόντων τῇ Ψυχῇ, ἣν» σῶσαι ποϑεῖς, ἀντεισ- 
ἀγόμενος ἕτερον πλοῦτον ϑεοποιὸν καὶ ζωῆς “χορηγὸν αἰωνίου, τὰς 
κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ ϑεοῦ διαϑέσεις, ἀνϑ' ὧν σοι περιέσται μισϑὸς 
καὶ τιμή. διηνεχὴς σωτηρία χαὶ αἰώνιος ἀφϑαρσία. οὕτως χαλῶς 6 
πωλεῖς τὰ ὑπάρχοντα, τὰ πολλὰ καὶ περισσὰ καὶ ἀποκλείοντά σοι 
τοὺς οὐρανούς, ἀντικαταλλασσόμενος αὐτῶν τὰ σῶσαι δυνάμενα. 
ἐκεῖνα ἐχέτωσαν οἱ σάρκινοι πτωχοὶ χαὶ τούτων δεόμενοι, σὺ δὲ 
τὸν πνευματικὸν πλοῦτον ἀντιλαβὼν ἔχοις ἂν ἤδη ϑησαυρὸν ἐν 
οὐραγοῖς.- 

Ταῦτα μὴ συνιεὶς χατὰ τρόπον ὃ πολυχρήματος καὶ ἔννομος Av- 
96wros μηδὲ ὅπως ὃ αὐτὸς zal πτωχὸς δύναται εἶναι καὶ πλούσιος 
καὶ ἔχειν τε χρήματα καὶ μὴ ἔχειν χαὶ χρῆσϑαι τῷ κόσμῳ καὶ μὴ 
χρῆσϑαι, ἀπῆλϑε στυγνὸς καὶ κατηφής, λιπὼν τὴν τάξι» τῆς ζοῆς, 
ns ἐπιϑυμεῖν μόνον. ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τυχεῖν ἠδύνατο, τὸ δύσχολον 
ποιήσας ἀδύνατον αὐτὸς ἑαυτῷ. δύσκολον γὰρ ἣν μὴ περιάγεσϑαι 


5 μηδὲ καταστράπτεσϑαι τὴν ψυχὴν ὑπὸ τῶν προσόντων ἁβρῶν τῷ 


προδήλῳ πλούτῳ καὶ ἀνϑηρῶν γοητευμάτων, οὐκ ἀδύνατον δὲ τὸ 
χαὶ ἐν τούτῳ λαβέσϑαι σωτηρίας, εἴ τις ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ αἰσϑητοῦ 
πλούτου ἐπὶ τὸν νοητὸν καὶ ϑεοδίδακτο» μεταγάγοι καὶ μάϑοι τοῖς 
ἀδιαφόροις χρῆσϑαι καλῶς καὶ ἰδίως καὶ ὡς ἂν εἰς ζωὴν αἰώνιον 
ὁρμήσαι. καὶ οἱ μαϑηταὶ δὲ τὸ πρῶτον μὲν καὶ αὐτοὶ περιδεεῖς καὶ 
καταπλῆγες γεγόνασιν. ἀκούσαντες τί δήποτε; ἀρά γε ὅτε χρήματα 
καὶ αὐτοὶ ἐχέχτηντο πολλά; ἀλλὰ καὶ αὐτὰ ταῦτα τὰ δικτύφια καὶ 


4 f vgl. die Polemik gegen diese Erklärung Strom. IV 29, 1 5f vgl. Matth. 
5,8 187. 17f vgl. Matth. 19, 21; Mark. 10, 21 21} vgl. viell. I Kor. 7, 31 
22 vgl. Mark. 10, 22  23f vgl. Mark. 10, 23. 27 907 vgl. Mark. 10, 46 


3 (ob) Jülicher, ThLz 19 (1894) Sp. 20 χατὰ τὰ corr. aus χατὰ 81 
[οὐ] Segaar 4 πλούσιος ὁ Ὁ Schw ζφησί) Ghisler 6 φωνῆς φησίν" 
τοῦτο δ᾽ ἐστὶν Schw 11 ϑεοποί(ζητ)ον Schw; aber vgl. z. Β. .Protr. 114, 4; 
Strom. IV 149,8; VII 3, 6; 95, 2; 101, 4 29 ἐδιαφόροις Ghisler διαφόρως 8 
χράσϑαι S 30 ὁρμήσαι Wi ὁρμᾶσαι S 32 δικτύδια Ghisler (wie Poll. 
On. VII 179) 


10 


15 


Quis dives salvetur 19, 3—21, 5. 173 


ἄγκιστρα καὶ τὰ ὑπηρετικὰ σκαφίδια ἀφῆκαν πάλαι, ἅπερ ἦν αὐτοῖς 
μόνα. τί οὖν φοβηϑέντες λέγουσι᾽ »τίς δύναται σωϑῆναι;« καλῶς 
ἤκουσαν καὶ ος μαϑηταὶ τοῦ παραβολικῶς καὶ (ἀ)ἡσαφῶς λεχϑέντος 
ὑπὸ τοῦ κυρίου καὶ ἤσϑοντο τοῦ βάϑους τῶν λόγων. ἕνεκα μὲν οὖν 


χρημάτων ἀχτημοϊσύνης εὐέλπιδες ἦσαν πρὸς σωτηρίαν᾽ ἐπειδὴ δὲ 


συνήδεσαν ἑαυτοῖς μήπω, τὰ πάϑη τέλεον ἀποτεϑειμένοις (ἀρτιμαϑεῖς 
γὰρ ἦσαν χαὶ νεοστὶ πρὸς τοῦ σωτῆρος ἠνδρολογημένοι), > »TEOLOOOE 
EgenAnooovro« καὶ ἀπεγίνωσκον ἑαυτοὺς οὐδέν τι ἧττον ἐκείνου τοῦ 
πολυχρημάτου χαὶ δεινῶς τ τῆς κτήσεως περιεχομένου, ἥν» re προέ κρινὲν 
ζωῆς αἰωνίου. ἄξιον οὖν ἢν τοῖς μαϑηταῖς φόβου. πάντως, εἰ χαὶ 
ὃ χρήματα κεχτημένος καὶ ὁ τῶν παϑῶν ἔγκυος, ὧν ἐπλούτουν καὶ 
αὐτοί, παραπλ ησίως ἀπελασϑήσονται οὐρανῶν. ἀπαϑῶν γὰρ καὶ 
καϑαρῶν ψυχῶν ἐστιν ἡ σωτηρία. 

Ὁ δὲ κύριος ἀποχρίνεται διότι »τὸ ἐν ἀνϑρώποις ἀδύνατον 
δυνατὸν ϑεῷς. πάλιν καὶ τοῦτο μεγάλης σοφίας μεστόν ἐστιν, ὅτι καϑ' 
αὐτὸν μὲν ἀσχῶν καὶ διαπονούμενος ἀπάϑειαν (0) ἄνϑρωπος οὐδὲν 
ἀνύει, ἐὰν δὲ γένηται δῆλος ὑπερεπιϑυμῶν τούτου καὶ διεσπουδακώς. 
τῇ προσϑήχῃ τῆς παρὰ ϑεοῦ δυνάμεως περιγίνεται" βουλομέναις μὲν 
γὰρ ταῖς re ὁ ϑεὸς συνεπιπνεῖ, εἰ δὲ ἀποσταῖεν τῆς προϑυμίας 
καὶ τὸ δοϑὲν ἐκ ϑεοῦ πνεῦμα συνεστάλη᾽ .τὸ μὲν γὰρ ἄκοντας σῴζειν 
ἐστὶ βιαζομένου, τὸ δὲ αἱρουμένους χαριζομένου. οὐδὲ τῶν καϑευ- 
δόντων καὶ βλακευόντων ἐστὶν ἡ βασιλεία τοῦ ϑεοῦ, ἀλλ᾽ οἱ »βιασταὶ 
ἁρπάζουσιν αὐτήν«" αὕτη γὰρ μόνη βία καλή, ϑεὸν βιάσασϑαι καὶ 
παρὰ ϑεοῦ ζωὴν ἁρπάσαι, ὁ δὲ γνοὺς τοὺς βιαίως, μᾶλλον δὲ βεβαίως 
ἀντεχομένους ἰσυνεχώρησεν) εἶξεν" χαίρει γὰρ ὁ ϑεὸς τὰ τοιαὺ τα ἡττώ- 
μενος. τοιγάρτοι τούτων ἀχούσας ὃ μακάριος Πέτρος. ὁ ἐκλεχτός. 


ὁ ἐξαίρετος, ὃ πρῶτος τῶν μαϑητῶν, ὑπὲρ οὐ μόνου καὶ ἑαυτοῦ ror- 


φόρον ὃ σωτὴρ ἐχτελεῖ, ταχέως ἥρπασε καὶ συνέβαλε τὸν λόγον. καὶ 


2. 7£ Mark. 10,26 19 ὃ ἀπαϑῶν καὶ --- σωτηρία Sacr. Par. 285 Holl; Antonius 
Melissa p. 150 Gesner (hier mit dem Lemma εὐαγρίου; vorhergeht mit dem Lemma 
χλήμεντος Sacr. Par. 333 Holl) 14f Mark. 10, 27 18S—26 βουλομέναις — 
ἡττώμενος Sacr. Par. 289. 290. 291 Holl 91- 96 οὐ τῶν — ἡττώμενος aus 
Coisl. 279 mitgeteilt bei Pitra. Anal. sacra Il p. XXIX. Lemma: λήμεντος 
223 Matth. 11, 12 97 vgl. Matth. 17, 27 


> - . u ᾧ ᾿ ) ‚ Sy > 
3 ἀσαφῶς Ghisler σαφῶς ὃ 6 ἀποτεϑειμένοις Ma αποτιϑεμένοις S ano- 
ϑεμένοις Segaar 7 ἡνδοομολογημένοι ὃ 10 πάντως Wi παντὸς S 11 ὧν 
ἘΞ ἢ ΤΕ ‘ (ἡ 
St ὦν S (ul) καὶ Ma 13 ψυχῶν < Ant. 16 (ὁ Wi 19 ταῖς] + 
ἡμετέραις Sacr. Par. (< OA) ὁ ϑεὸς wo nach μὲν (γὰρ <) Saer. Par. 20 γὰρ 
< Sacr. Par. 21 οὐδὲ] οὐ Sacr. Par. 23 μόνη (oder μόνη ἣ) Saer. Par. μό- 
1 4 IN d 
γον ὃ 94 βιαίως (oder βιαίους) — βεβαίως Sacr. Par. βεβαίως — βιαίως ὃ 
25 [συνεχωρησεν] St συνεχώρησεί(») καὶ Sacr. Par. 
v 5: ἡ πάν 


6 


21,1 


ιῷ 


[IL 1 


10 


2] 


174 Clemens. 


τί φησιν; »ide ἡμεῖς ἀφήχαμεν πάντα καὶ ἠκολουϑήσαμέν 001. τὰ 
δὲ »πάντας εἰ μὲν τὰ κτήματα τὰ ξαυτοῦ λέγει, τέσσαρας ὀβολοὺς 
ἴσως. (τὸν τοῦ λόγου, καταλιπὼν μεγαλύνεται καὶ τούτων ἀνταξίαν 
ἀποφαίνων ἂν λάϑοι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν" εἰ δέ, ἅπερ ἄρτι 
»ῦν λέγομεν, τὰ παλαιὰ νοητὰ κτήματα καὶ ψυχικὰ νοσήματα ἀπορ- 
ροίψαντες ἕπονται κατ᾽ ἴχνος τοῦ διδασχάλου, τοῦτ᾽ ἂν (Ev)arroıro 
ἤδη τοῖς ἐν οὐρανοῖς ἐγγραφησομένοις. τοῦτο γὰρ ἀκχολουϑεῖν 
ὄντως τῷ σωτῆρι, ἀναμαρτησίαν χαὶ τελειότητα τὴν ἐκείνου μετερ- 
χόμενον καὶ πρὸς ἐκεῖνον ὥσπερ κάτοπτρον χοσμοῦντα καὶ ῥυϑμίζοντα 
τὴν ψυχὴν» καὶ πάντα διὰ πάντων ὁμοίως διατιϑέντα. | 

»Aroxoıdeis δὲ Ἰησοῦς" ἀμὴν ὑμῖν λέγω, ὃς ἂν ἀφῇ τὰ ἴδια καὶ 
γονεῖς καὶ ἀδελφοὺς καὶ χρήματα ἕνεχεν ἐμοῦ καὶ ἕνεχεν τοῦ εὐαγ- 
γελίου, ἀπολήψεται ἑκατονταπλασίονα.« ἀλλὰ μηδὲ τοῦϑ᾽ ἡμᾶς ἐπι- 
ταρασσέτω μηδὲ τὸ ἔτε τούτου σχληρότερον ἀλλαχοῦ ταῖς φωναῖς 
ἐξενηνεγμένον" »ὃς οὐ μισεῖ πατέρα καὶ μητέρα καὶ παῖδας, προσέτι 
δὲ καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν, ἐμὸς μαϑητὴς εἶναι οὐ δύναται. « οὐ γὰρ 
εἰσηγεῖται μῖσος χαὶ διάλυσιν ἀπὸ τῶν φιλτάτων ὃ τῆς εἰρήνης ϑεός, 
ὅ γε καὶ τοὺς ἐχϑροὺς ἀγαπᾶν παραινῶν. εἰ δὲ τοὺς ,ἐχϑροὺς ἀγα- 
πητέον, ἀνάλογον ar’ ἐκείνων ἀνιόντι καὶ τοὺς ἐγγυτάτω γένους" ἢ 
εἰ μισητέον τοὺς πρὸς αἵματος, πολὺ μᾶλλον τοὺς ἐχϑροὺς προβάλ- 
λεσϑαι κατιὼν ὃ λόγος διδάσχει, ὥστε ἀλλήλους ἀναιροῦντες ἐλέγχοιντ᾽ 
ἂν οἱ λόγοι. ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀναιροῦσιν οὐδ᾽ ἐγγύς, ἀπὸ γὰρ τῆς αὐτῆς 
γνώμης καὶ διαϑέσεως καὶ ἐπὶ τῷ αὐτῷ ὅρῳ πατέρα μισοίη τις ἂν 
zei) ἐχϑρὸν ἀγαπώῃ ὁ μήτε ἐχϑρὸν ἀμυνόμενος μήτε πατέρα 
Χριστοῦ πλέον αἰδούμενος. ἐν ἐκείνῳ μὲν γὰρ τῷ λόγῳ μῖσος ἐκχό- 
πτει χαὶ κακοποιίαν, ἐν τούτῳ δὲ τὴν πρὸς τὰ σύντροφα δυσωπίαν. 
εἰ βλάπτοι πρὸς σωτηρίαν. εἰ γοῦν ἄϑεος εἴη τινὶ πατὴρ ἢ υἱὸς ἢ 
ἀδελφὸς zei κώλυμα τῆς πίστεως γένοιτο zer ἐμπόδιον τῆς Av 
ζωῆς, τούτῳ μὴ συμφερέσϑω μηδὲ ὁμονοείτω, ἀλλὰ τὴν σαρκιχὴν 
οἰχειότητα διὰ τὴν πνευματικὴν ἔχϑραν διαλυσάτοω. 

ΜΝόμισον εἶναι τὸ πρᾶγμα διαδικασίαν. ὁ μὲν πατήρ σοι δοκείτω 
παρεστὼς λέγειν -ἐγώ σε ἔσπειρα καὶ ἔϑρεψα, ἀκολούϑει μοι καὶ συνα- 


1 Mark. 10, 28 2 vgl. Aristoph. Fr. 300 Kock bei Poll. Onom. VII 133; 
Suid. s. v. τεττάρων ὀβολῶν 7 vgl. Luk. 10, 20; Hebr. 12,23 11-13 Mark. 
10, 29f 15f Luk. 14, 26 18 vgl. Matth. 5, 44; Luk. 6, 27. 35 


3 (τὸ) Segaar 4 ἅπερ am Rand 5: ἄρτι Schw ἄχρι ϑ .6 (αν)άπτοιτο 
Ma, Wendland &nroıo S 7 τοῦτο Wi οὕτως ὃ 8 σωτῆρι (νομιστέον) Schw 
9 χοσμῶντα ὃ 10 διατιϑέντα corr. aus διαϑέντα 81 94 (καὶ — ἀγαπώῃ 


St ἀγαπῶν 8ϑ 89 ἔσπειρα (am Rand) u. χαὶ (zw. ἃ. 2.) nachträglich zugesetzt S! 


φι 


= 


-ı 


23,1 


10 


90 


Quis dives salvetur 91, 6—25, 2. 175 


δίχει καὶ μὴ πείϑου τῷ Χριστοῦ νόμῳ- καὶ ὁπόσα ἂν εἴποι βλά- 
σφημος ἄνϑρωπος καὶ νεχρὸς τῇ φύσει. ἑτέρωϑεν δὲ ἄκουε τοῦ σωτῆ- 
005° "ἐγώ σε ἀνεγέννησα, κακῶς ὑπὸ κόσμου πρὸς ϑάνατον γεγεν- 
νημένον, ἠλευϑέρωσα, ἰασάμην, ἐλυτρωσάμην" ἐγώ σοι παρέξω ζωὴν 
ἄπαυστον, αἰώνιον, ὑπερχόσμιον" ?ya σοι δείξω ϑεοῦ πατρὸς ἀγαϑοῦ 
πρόσωπον" »μὴ χάλει σεαυτῷ πατέρα ἐπὶ γῆς" « »οἱ νεχροὶ τοὺς γε- 
κροὺς ϑαπτέτωσαν, σὺ δέ μοι ἀκολούϑει"« ἀνάξω γάρ σε εἰς ἀνάπαυσιν 
(zal ἀπόλαυσιν) ἀρρήτων χαὶ ἀλέχτων ἀγαϑῶν, »& μήτε ὀφθαλμὸς εἶδε 
μήτε οὖς ἤκουσε μήτε ἐπὶ καρδίαν ἀνϑρώπων ἀνέβη, εἰς ἃ ἐπιϑυ- 
μοῦσιν ἄγγελοι παραχκύψαι χαὶ ἰδεῖν ἅπερ ἡτοίμασεν ὃ ϑεὸς τοῖς 
ἁγίοις ἀγαϑὰ καὶ τοῖς φιλοῦσιν αὐτὸν τέχνοις.«« ἐγώ σου τροφεὺς 
ἄρτον ἐμαυτὸν διδούς, οὗ γευσάμενος οὐδεὶς ἔτι πεῖραν ϑανάτου λαμ- 
βάνει, καὶ πόμα καϑ' ἡμέραν ἐνδιδοὺς ἀϑανασίας: ἐγὼ διδάσχαλος 
ὑπερουρανίων παιδευμάτων" ὑπὲρ σοῦ πρὸς τὸν ϑάνατον dınyonı- 
σάμην καὶ τὸν σὸν ἐξέτισα ϑάνατον, ὃν ὥφειλες ἐπὶ τοῖς προημαρ- 
τημένοις καὶ τῇ πρὸς ϑεὸν ἀπιστίᾳ.- τούτων τῶν λόγων ἑχκατέρωϑεν 
διακούσας ὑπὲρ σεαυτοῦ δίχασον καὶ τὴν Ἴ ἤφον ἀνένεγχε τῇ σαυτοῦ 
σωτηρίᾳ" za ἀδελφὸς ὅμοια λέγῃ κἂν τέχνον κἂν γυνὴ κἂν ὁστισοῦν, 


πρὸ πάντων ἐν σοὶ Χριστὸς ὁ νικῶν ἔστω ὑπὲρ σοῦ γὰρ ἀγω- 9 


γίζεται. 

Δύνασαι καὶ τῶν χρημάτων ἐπίπροσϑεν εἶναι; φράσον καὶ οὐχ 
ἀπάγει σε Χριστὸς τῆς κτήσεως, ὁ κύριος οὐ φϑονεῖ. ἀλλ᾽ 000% 
σεαυτὸν ἡττώμενον ὑπ᾿ αὐτῶν καὶ ἀνατρεπόμενον; ἄφες, ῥῖψον. 
μίσησον, ἀπόταξαι, φύγε" »κἂν ὁ δέξιός σου ὀφϑαλμὸς σκανδαλίζῃ σε, 
ταχέως ἔκκοψον αὐτόν᾽« αἱρετώτερον ἑτεροφϑάλμῳ βασιλεία ϑεοῦ ἢ 
ὁλοχλήρῳ τὸ πῦρ᾽ κἂν χεὶρ κἂν ποὺς χὰν ἡ ψυχή, μίσησον αὐτήν. 
ἂν γὰρ ἐνταῦϑα ἀπόληται ὑπὲρ Χριστοῦ, (ἐκεῖ σωϑήσεται,. 

Ταύτης δὲ ὁμοίως ἔχεται τῆς γνώμης καὶ τὸ ἑπόμενον. ν»νῦν δὲ 
ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ ἀγροὺς καὶ «χρήματα καὶ οἰκίας καὶ ἀδελφοὺς 
ἔχειν μετὰ διωγμῶν εἰς ποῦ;« οὔτε γὰρ ἀχρημάτους οὔτε ἀνεστίους 
οὔτε ἀναδέλφους ἐπὶ τὴν ζωὴν καλεῖ, ἐπεὶ καὶ πλουσίους χέχληχεν, 


3 vgl. I Petr. 1, 3 4f vgl. Joh. 10, 28 f vgl. Joh. 14, Sf 6vgl. 
Matth. 23, 9 6f vgl. Matth. 8, 22; Luk. 9, 60 7f vgl. Matth. 11, 28Sf 
8 vgl. 1I Kor. 12, 4 8s—11 vel. 1 Kor. 2, 9; I Petr. 1, 12; zur Vals za beider 
Citate vgl. Exc. ex Theod. 86, 3 mit Anm. 11-—13 vgl. Joh. 6,50f 24-27 vgl. 
Matth. 5, 29f; Mark. 9, 43. 45. 47 26 vgl. Luk. 14, 26 27 vgl. Mark. 8, 35 


(Matth. 10, 39; 16, 25; Luk.'17, 33) 38—30 Mark. 10, 30 


1 ὁπόσα Jackson ὅτι ὕσα ὃ τ ἀνάπαυσιν (χαὶ ἀπόλαυσιν) St ἀπόλαυσιν 
(vgl. Protr. 118, 4) Segaar 21 viell. φϑάσον Ma 27 (ςἐχεῖ σωϑήσεται" Segaar 


nach Mark. 8, 35 80 eis που S vgl. zu 8. 163, 10 


τῷ 


[>11 


10 


176 Clemens. 


2 


ἀλλ᾽ ὃν τρύπον προειρήκαμεν, καὶ ἀδελφοὺς κατὰ ταὐτὸν ὥσπερ 
Πέτρον μετὰ ᾿᾿νδρέου καὶ Ἰάκωβον μετὰ ᾿Ιωάννου, τοὺς Ζεβεδαίου 
παῖδας, ἀλλ᾽ ὁμονοοῦντας ἀλλήλοις τε καὶ Χριστῷ. τὸ δὲ » μετὰ 
διωγμῶνς ταῦτα ἕχαστα ἔχειν ἀποδοκιμάζει" διωγμὸς δὲ ὃ μέν. τις 

ἔξωϑεν περιγίνεται τῶν ἀνϑρώπων ἢ δι᾽ ἔχϑραν 9) διὰ φϑόνον ἢ διὰ 
φιλοκέρδειαν ἢ κατ᾽ ἐνέργειαν διαβολικὴν᾽ τοὺς πιστοὺς ἐλαυνόντων" 
ὁ δὲ χαλεπώτατος ἔνδοϑέν ἐστι διωγμός, ἐξ αὐτῆς ἑκάστῳ τῆς ψυχῆς 
προπεμπόμενος λυμαινομένης ὑπὸ ἐπιϑυμιῶν ἀϑέων καὶ ἡδονῶν 
ποιχίλων καὶ φαύλων ἐλπίδων καὶ φϑαρτῴιχ)ῶν ὀνειροπολημάτων, ὅταν, 
ἀεὶ τῶν πλειόνων ὀρεγομένη καὶ λυσσῶσα ὑπὸ ἀγρίων ἐρώτων καὶ 
φλεγομένη, καϑάπερ κέντροις ἢ μύωψι τοῖς προ(σ)κειμένοις αὐτῇ 
πάϑεσιν ἐξαιμάσσηται πρὸς σπουδὰς μανιώδεις καὶ ζωῆς ἀπόγνωσιν 
καὶ ϑεοῦ καταφρόνησιν. οὗτος ὃ διωγμὸς βαρύτερος καὶ χαλεπώ- 
τερος, ἔνδοϑεν ὁρμώμενος, ἀεὶ συνών, ὃν οὐδὲ ἐ ἐκφυγεῖν ὁ διωκόμενος 
δύναται" τὸν γὰρ ἐχϑρὸν ἐν ἑξαυτῷ περιάγει πανταχοῦ. οὕτω καὶ 
πύρωσις ἡ μὲν ἔξωϑεν προσπίπτουσα δοκιμασίαν κατεργάζεται, ἡ δὲ 
ἔνδοϑεν ϑάνατον διαπράσσεται. χαὶ πόλεμος ὁ μὲν ἐπακτὸς ῥᾳδίως 
καταλύεται, ὃ δὲ ἐν τῇ ψυχῇ μέχρι ϑανάτου παραμετρεῖται. μετὰ 
διωγμοῦ τοιούτου πλοῦτον ἐὰν ἔχῃς τὸν αἰσϑητὸν κἂν ἀδελφοὺς τοὺς 
πρὸς αἵματος καὶ τὰ ἄλλα ἐνέχυρα, κατάλιπε τὴν τούτων παγχτησίαν 
τὴν ἐπὶ κακῷ, εἰρήνην σεαυτῷ παράσχες, ἐλευϑερώϑητι διωγμοῦ 
μαχροῦ, ἀποστράφηϑε πρὸς τὸ εὐαγγέλιον ἀπ᾽ ἐκείνων, ἑλοῦ τὸν 
σωτῆρα πρὸ πάντων, τὸν τῆς σῆς συνήγορον καὶ παράκλητον ψυχῆς, 
τὸν τῆς ἀπείρου πρύτανιν ζωῆς. »τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσκαιρα, τὰ 


δὲ x 9. ’ Fr \ RN x 9) x - ’, " ’ ) ᾿ Ξ 
ὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια" « καὶ ἐν μὲν τῷ παροντι] χρόνῳ Οπκυμορᾶ | 


καὶ ἀβέβαια, »ἐν δὲ τῷ ἐρχομένῳ ζωή[»] ἐστιν αἰώνιος. « 

» ἔσονται οἱ πρῶτοι ἔσχατοι χαὶ οἱ ἔσχατοι πρῶτοι.« τοῦτο 5 
πολύχουν μέν ἐστι χατὰ τὴν ὑπόνοιαν χαὶ τὸν σαφηνισμόν, οὐ μὴν 
ἔν 78 τῷ παρόντι τὴν ζήτησιν ἀπαιτεῖ" οὐ γὰρ μόνον ῥέπει πρὺς 
τοὺς πολυχτήμονας, ἀλλ᾿ ἁπλῶς πρὸς ἅπαντας ἀνϑρώπους τοὺς 
πίστει χαϑάπαξ ἕαυτοὺς ἐπιδιδόντας. ὥστε τοῦτο μὲν ἀνακείσϑω 


1 vgl. S. 168, 11ff 1- ὃ vgl. Matth. 4, 18—22 u. Parall. 10 vgl. Plato 
Phaed. p. 81 A ἀγρίων ἐρώτων. Rep.1 p. 329 C λυττῶντά τινὰ zal ἄγριον δεσπό- 
znv. 15 vgl. Plato Soph. p. 252 C οἴχοϑεν τὸν πόλεμον . .. ἔχοντες, ἐντὸς .. 
περιφέροντες 15 vgl. IKor. 3,13; Röm.5,4 24f11Kor.4,18 26 Mark. 
10,30 21 Mark. 10, 31 


1 χατὰ ταὐτὸ(ν) Segaar zer’ αὐτὸν S χατὰ τὸν αὐτὸν (sc. τρόπον) Ma χατὰ 
κόσμον Schw θ᾽ φιλοχερδίαν S (τῶν) τοὺς Wi 8 λοιμαινομένης 5 9. φϑαρ- 
τικῶν Ma φϑαρτῶν 8 11 μοίωψι 8 προσχειμένοις Segaar προχειμένοις ὃ 
17 διαπράσσεται Barnard (διαπράττεται Ghisler) διαταράσσεται ὃ 19 τοιούτου 
Ghisler τοιοῦτον δ 90 vgl.8.163, 11 ζωὴν (ἔχειν) ἔστιν αἰώνιον Schw 31 ἐπι- 
δόντας Segaar 


a 
u ee che ee ee ee en ee a u Mn Kr. σευ 


φι 


6 


-1 


Quis dives salvetur 25, 3—27,.2. 177 


τὰ νῦν. τὸ δέ γε προκείμενον ἡμῖν οἶμαι μηδέν τι ἐνδεέστερον τῆς 9 
ἐπαγγελίας δεδεῖχϑαι, ὅτι τοὺς πλουσίους οὐδένα τρύπον ö σωτὴρ 
κατ᾽ αὐτόν γε τὸν πλοῦτον καὶ τὴν περιβολὴν τῆς κτήσεως ἀπο- 
χέχλειχεν οὐδ᾽ αὐτοῖς ἀποτετάφρευχεν τὴν σωτηρίαν, εἴ γε δύναιντο 
5 χαὶ βούλοιντο ὑποχύπτειν τοῦ ϑεοῦ ταῖς ἐντολαῖς καὶ τῶν προσ- 
καίρων προτιμῷεν τὴν ἑαυτῶν ζωὴν καὶ βλέποιεν πρὸς τὸν κύριον 
ἀτενεῖ τῷ βλέμματι, καϑάπερ εἰς ἀγαϑοῦ κυβερνήτου γεῦμα δεδορ- 
κότες, τί βούλεται, τί προστάφσει, τί σημαίνει, τί δίδωσι τοῖς αὑτοῦ 
ναύταις [τὸ] σύνϑημ μα, ποῦ καὶ πόϑεν τὸν ὕρμον ἐπαγ γέλλεται. τί 
10 γὰρ ἀδικεῖ τις, εἰ προσέχων τὴν γνώμην καὶ φειδόμενος πρὸ τῆς 
πίστεως βίον ἱκανὸν συνελέξατο;. ἢ χαὶ «τὸ τούτου μᾶλλον ἀνέγκλης 
τον, εἰ εὐθὺς ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ τοῦ τὴν τύχην νέμοντος εἰς οἶχον τοιού- 
τῶν ἀνϑρώποων εἰσῳκχίσϑη χαὶ γένος ἀμφιλαφὲς τοῖς χρήμασιν [ἰσχῦον" 
καὶ τῷ πλούτῳ κρατοῦν; εἰ γὰρ διὰ τὴν ἀκούσιον ἐν πλούτῳ γένεσιν 4 
15 ἀπελήλαται ζωῆς, ἀδικεῖται μᾶλλον ὑπὸ τοῦ γειναμένου ϑεοῦ, προσ- 
χαίρου μὲν ἡδυπαϑείας κατηξιωμένος, ἀιδίου δὲ ζωῆς ἀπεστερημένος. 
τί δ᾽ ὅλως πλοῦτον ἐχρῆν ἐκ γῆς ἀνατεῖλαί ποτε, εἰ χορηγὸς καὶ > 
πρόξενος ἐστι ϑανάτου; ἀλλ᾽ εἰ δύναταί τις ἐνδοτέρω τῶν ὑπαρχόν- ὃ 
tov κάμπτει» τῆς ἐξουσίας χαὶ μέτρια φρονεῖν καὶ σωφρονεῖν καὶ 
20 ϑεὸν μόνον ζητεῖν καὶ ϑεὸν ἀναπνεῖν χαὶ ϑεῷ συμπολιτεύεσϑαι, 
πτωχὸς οὗτος παρέστηκε ταῖς ἐντολαῖς, ἐλεύϑερος, ἀήττητος, ἄνοσος 
ἄτρωτος ὑπὸ χρημάτων" εἰ δὲ μή, ϑᾶττον κάμηλος διὰ βελόνης εἰσε- 7 
λεύσεται ἢ ὃ τοιοῦτος πλούσιος ἐπὶ τὴν βασιλείαν τοῦ ϑεοῦ παρελεύ- 
σεται. σημαινέτω μὲν οὖν τι καὶ ὑψηλότερον ἡ κάμηλος διὰ στενῆς 
25 ὁδοῦ καὶ τεϑλιμμένης φϑάν ουσα τὸν πλούσιον, ὅπερ ἐν τῇ περὶ ἀρ- 
χῶν καὶ ϑεολογίας ἐξηγήσει μυστήριον τοῦ σωτῆρος ὑπάρχει μαϑεῖν" 
οὐ μὴν ἀλλὰ τό γε φαινόμενον πρῶτον καὶ di’ ὃ λέλεκται τῆς παρα- 51,1 
βολῆς παρεχέσϑο. διδασχέτω τοὺς εὐποροῦντας ὡς οὐχ ἀμελητέον 
τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας ες ἤδη προκχατεγνωσμένους οὐδὲ καταάποντι- 
80 στέον av πάλιν τὸν πλοῦτον οὐδὲ καταδικαστέον ος | τῆς ζωῆς ἐπί- 951 P 
βουλον καὶ πολέμιον, ἀλλὰ μαϑητέον τίνα τρόπο» χαὶ πῶς πλούτῳ 
χρηστέον καὶ τὴν ζωὴν κτητέον. ἐπειδὴ γὰρ οὔτε ἐκ παντὸς ἀπόλ- 2 


n 


18f vgl. ἐξουσία πλούτου Thuk. 1 38, 6 223—24 vgl. Mark. 10, 25 
24f vgl. Orig. C. Cels. VI 16 vgl. Matth. 7, 14 25f vgl. Strom. III 13,1; 
21, 2; Zahn, Forsch. III S. 58:1 29 f zu zarenovr. vgl. das Diog. Laert. VI 81 
von Krates Erzählte und Lukian Tim. 56 


1 ἐνδεέστερον Ghisler ἀδεέστερον S 8.αὐτοῦϑδϑι 9 m]St zei πόϑεν 


τὸν] τὸν ποϑητὸν Segaar 11 (τὸ, Ghisler 12 τύχην Segaar ψυχὴν S 
13 [logöor] Wi 15 γειναμένου Ghisler γινομένου ὃ 25 φϑάνουσα Ghisler 


φϑάνουσαν ὃ [τὸν πλούσιον] v. Arnim, De oct. Clem. Al. libro p. 13 27 διὸ ὃ 
(τὸ) τῆς v. Arnim p. 14 80 οὐδὲ Ma οὔτε S 
Clemens III. 12 


Er 


1 


μ- 
σι 


Clemens. 


Ω 


178 


λυταί τις, ὅτι πλουτεῖ δεδιώς, οὔτε ἐκ παντὸς σῴζεται ϑαρρῶν καὶ 
πιστεύων ὡς σωϑήσεται, φέρε σκεπτέον ἥντινα τὴν ἐλπίδα αὐτοῖς ὁ 
σωτὴρ ὑπογράφει καὶ πῶς ἂν τὸ μὲν ἀνέλπιστον ἐχέγγυον γένοιτο, 
τὸ δὲ ἐλπισϑὲν εἰς κτῆσιν ἀφίκοιτο. 

Φησὶν οὖν ὁ διδάσκαλος, τίς ἡ μεγίστη τῶν ἐντολῶν ἠρωτημέ- 
vos’ »ἀγαπήσεις κύριον τὸν ϑεόν σου ἐξ ὕλης τῆς ψυχῆς σου καὶ ἐξ 
ὕλης τῆς δυνάμεώς σους, ταύτης μείζω μηδεμίαν ἐντολὴν εἶναι, καὶ 
μάλα εἰχότως. καὶ γὰρ καὶ περὶ τοῦ πρώτου καὶ περὶ τοῦ μεγίστου 
παρήγ) γελται, αὐτοῦ τοῦ ϑεοῦ πατρὸς ἡμῶν, δι᾿ οὐ καὶ γέγονε καὶ 
ἔστι τὰ πάντα χαὶ εἰς ὃν τὰ σῳζόμενα πάλιν ἐπανέρχεται. ὑπὸ τού- 
του τοίνυν προαγαπηϑέντας καὶ τοῦ γενέσϑαι τυχόντας οὐχ ὅσιον 
ἄλλο τι πρεσβύτερον ἄγειν καὶ τιμιώτερον, ἐκτίνοντας μόνην τὴν 
χάριν ταύτην μιχρὰν ἐπὶ μεγίστοις, ἄλλο δὲ μηδοτιοῦν ἔχοντας 
ἀνενδεεῖ καὶ τελείῳ ϑεῷ πρὸς ἀμοιβὴν ἐπινοῆσαι, αὐτῷ δὲ τῷ ἀγα- 
πᾶν τὸν πατέρα εἰς οἰκείαν ἰσχὺν καὶ δύναμιν ἀφϑαρσίαν κομιζο- 
μένους. 0009 γὰρ ἀγαπᾷ τις ϑεόν, τοσούτῳ καὶ πλέον ἐνδοτέρω τοῦ 
ϑεοῦ παραδύεται. 

Δευτέραν δὲ τάξει καὶ οὐδέν τι μικροτέραν ταύτης εἶναι λέγει 
τό" "ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν" « οὐχοῦν τὸν ϑεὸν ὑπὲρ 
σεαυτόν. πυνϑανομέγνου δὲ τοῦ προσδιαλεγομένου »τίς ἐστιν πλη- 
σίον;« οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον Ἰουδαίοις προωρίσατο τὸν πρὸς αἵματος 
οὐδὲ τὸν πολίτην οὐδὲ τὸν προσήλυτον οὐδὲ τὸν ὁμοίως περιτετμη- 
μένον οὐδὲ τὸν ἑνὶ καὶ ταὐτῷ νόμῳ χρώμενον" ἀλλὰ ἄνωϑεν κατα- 
βαίνοντα ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ ἄγει τῷ λόγῳ τινὰ εἰς Ἱεριχὼ χαὶ τοῦτον 
δείκν vom ὑπὸ λῃστῶν συγκεκεντη μένον, ἐρριμμένον ἡμιϑνῆτα ἐ ἐπὶ τῆς 
ὁδοῦ, ὑπὸ ἱερέως παροδευόμενον, ὑπὸ Asvitov παρορώμενον, ὑπὸ δὲ 
τοῦ Σαμαρείτου τοῦ ἐξωνειδισμένου καὶ ἀφωρισμένου κατελεούμενον, 
ὃς οὐχὶ κατὰ τύχην ὡς ἐχεῖνοι παρῆλϑεν, ἀλλ᾽ ἧκε συνεσκευασμένος 
ὧν ὃ κινδυνεύων ἐδεῖτο. οἶνον, ἔλαιον, ἐπιδέσμους, κτῆνος, μισϑὸν 
τῷ πανδοχεῖ, τὸν μὲν ἤδη διδόμενον, τὸν δὲ προσυπιοχνούμενον. 
»τίς«, ἔφη, »τούτων γέγονε πλησίον τῷ τὰ δεινὰ παϑόντι;« τοῦ 
δὲ ἀποχριναμένου ὅτι »ὃ τὸν ἔλεον πρὸς αὐτὸν ἐπιδειξάμενος" καὶ 
σὺ τοίνυν πορευϑεὶς οὕτω ποίεις, ὡς τῆς ἀγάπης βλαστανούσης 
εὐποιίαν. 

6f Μαιῖ. 12,308 9f νρὶ. Βὔμι. 11,386 [11 vgl.IJoh.4,19 19--2] Luk. 


10, 27. 29 23—34 vgl. Luk. 10, A θὲ 25 nn Gregor. Thaum. Dankr. 
c. 16, 199 und dazu ©. Weyman, Philol. 55 (1896) S. 462 f 


1 owLeral {τις, ὕτι neverau) St 7 μείζων S μείζω (λέγωνν St 12 ἀλλ᾽ 
ὅτι ὃ ἐχτείνοντες ὃ 14 αὐτῷ δὲ τῷ Ghisler αὐτὸ δὲ τὸ ὃ 15 οἰχείωσιν 
Schw ἀφϑαρσίαν Wi ἀφϑαρσίας ὃ 231 χαταβαίνοντα Ghisler χαταβαί- 


vov 8 28 παρῆλθεν Segaar παρῆλθον S 29 ὧν Ghisler ὧν S 


28,1 


Quis dives salvetur 27, 3—30, 3. 179 


Ev ἀμφοτέραις μὲν οὖν ταῖς ἐντολαῖς ἀγάπην εἰσ σηγεῖται, τάξει 
ὃ αὐτὴν διήρηκε, καὶ ὅπου μὲν τὰ πρωτεῖα τῆς ἀγάπης ἀνάπτει τῷ 
ϑεῷ, ὕπου δὲ τὰ δευτερεῖα νέμει τῷ πλησίον. τίς δ᾽ ἂν ἄλλος οὗτος 
εἴη πλὴν αὐτὸς 6 σωτήρ; ἢ τίς μᾶλλον ἡμᾶς ἐλεήσας | ἐκείνου, τοὺς 
5 ὑπὸ τῶν χοσμοχρατύόρων τοῦ σκότους ὀλίγου τεϑανατωμένους τοῖς 
πολλοῖς τραύμασι, φόβοις, ἐπιϑυμίαις, ὀργαῖς, λύπαις, ἀπάταις, ἡδο- 
ναῖς; τούτων δὲ τῶν τραυμάτων μόνος ἰατρὸς ᾿Ιησοῦς, ἐχχύπτων 
ἄρδην τὰ πάϑη πρόρριζα, οὐχ ὥσπερ ὁ νόμος ψιλ ὰ τὰ ἀποτελέσματα, 
τοὺς καρποὺς τῶν πονηρῶν φυτῶν, ἀλλὰ τὴν ἀξίνην. τὴν ἑαυτοῦ 
10 πρὸς τὰς ῥίζας τῆς κακίας προσαγαγών. οὗτος (6) τὸν οἶνον, τὸ 
αἷμα τῆς ἀμπέλου τῆς Δαβίδ, ἐχχέας ἡμῶν ἐπὶ τὰς τετρωμένας ψυχάς, 
(οὗτος ὁ τὸ ἔλαιον, τὸν ἐκ σπλάγχνων “πατρὸς ἔλεον, προσενεγκὼν 
καὶ ἐπιδαψιλευόμενος, οὗτος ὁ τοὺς τῆς ὑγείας καὶ σωτηρίας δεσμοὺς 
ἀλύτους ἐπιδείξας, ἀγάπην, πίστιν, ἐλπίδα, οὗτος ὁ διακονεῖν ἀγγέλους 
15 καὶ ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας ἡμῖν ἐπιτάξας ἐπὶ μεγάλῳ μισϑῷ, διότι χαὶ 
αὐτοὶ ἐλευϑερωϑήσονται ἀπὸ τῆς ματαιότητος τοῦ χύσμου παρὰ τὴν 
ἀποκάλυψιν τῆς δόξης τῶν υἱῶν τοῦ ϑεοῦ. τοῦτον οὖν ἀγαπᾶν ἴσα 
χρὴ τῷ ϑεῷ. ἀγαπᾷ δὲ Χριστὸν Ἰησοῦν ὁ τὸ ϑέλημα αὐτοῦ ποιῶν 
καὶ φυλάσσων αὐτοῦ τὰς ἐντολάς. »οὐ γὰρ πᾶς ὁ λέγων μοι -χύριε 
20 xUgLe< εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ᾽ ὁ ποιῶν τὸ 
ϑέλημα τοῦ πατρός μου.« καί" »τί μὲ λέγετε κύριε κύριε- χαὶ οὐ 
ποιεῖτε ἃ λέγω;ς καί" »ὑμεῖς μακάριοι οἱ ὁρῶντες καὶ ἀχούοντες ἃ 
μήτε δίκαιοι μήτε προφῆταις, ἐὰν ποιῆτε ἃ λέγω. 
Πρῶτος μὲν οὖν οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸν ἀγαπῶν. δεύτερος δὲ ὁ 
25 τοὺς ἐχείνῳ πεπιστευχότας τιμῶν καὶ περιέπων. ὃ γὰρ av τις εἰς 
μαϑητὴν ἐργάσηται, τοῦτο εἰς ἑαυτὸν ὁ κύριος ἐχδέχεται καὶ πᾶν 
ἑαυτοῦ ποιεῖται. »δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ πατρός μου, κληρονομή»- 
σατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. ἐπείνασα 
γὰρ καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν, καὶ ἐδίῳ n0« καὶ ἐδώκατέ μοι πιεῖν, καὶ ξένος 
80 ἤμην καὶ συνηγάγετέ, us, γυμνὸς ἤμην καὶ ἐνεδύσατέ us, ἠσϑέν σα καὶ ἐπε- 
σχέψασϑέ με, ἐν φυλακῇ ἤμην καὶ ἤλϑετε πρός με. τότε ἀποχριϑήσονται 
αὐτῷ οἱ δίκαιοι λέγοντες" κύριε, πότε 08 εἴδομεν πεινῶντα καὶ ἐϑρέψα- 
μεν, ἢ διψῶντα καὶ ἐποτίσαμεν; πότε δὲ εἴδομέν σὲ ξένον καὶ συνηγά- 


5 vgl. Ephes. 6, 12 9 vgl. Matth. 3, 10; Luk. 8.9 10 vgl. Apostel- 
lehre 9, 2 12 vgl. zum Wortspiel Paed. II 62, 3 14f vgl. Hebr. 1, 14; Ephes. 
3, 10 15—17 vgl. Röm. 8, 19—21 1S£ vgl. Joh. 14, 15 19—21 Matth. 
7, 21 21f Luk. 6, 46 22f vgl. Matth. 13, 16f 23 vgl. Joh. 13, 17 
27—S. 180, 4 Matth. 25, 34—40 


10 (ὁ) Ghisler 12 (οὗτος) Wi {ὁ τὸ ἔλαιον. Lindner (wie Caryophilus) (ὁ 
Ghisler τὸν -- ἔλεον) τὸ --- ἔλαιον Combefis 14 ἀποδείξας Segaar 24 οὖν 
üb. ἃ. 2. 51 


12* 


952 P 


30,1 


10 


20 


30 


180 Clemens. 


vous», ἢ γυμνὸν καὶ περιεβάλομεν: ἢ πότε σε εἴδομεν ἀσϑενοῦντα 
zei ἐπεσκεφάμεϑα; ἢ ἐν φυλαχῇ καὶ ἤλϑομεν πρὸς σέ; ἀποκριϑεὶς ὁ 
βασιλεὺς ἐρεῖ αὐτοῖς" ἀμὴν λέγω ὑμῖν. ἐφ᾽ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τού- 
τῶν τῶν ἀδελφῶν uov τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε... πάλιν ἐκ 
τῶν ἐναντίων τοὺς ταῦτα μὴ παρασχόντας αὐτοῖς εἰς τὸ πῦρ ἐμβάλ- 
λει τὸ αἰώνιον, οὑς αὐτῷ μὴ παρεσχηκότας. καὶ ἀλλαχοῦ: »0 ὑμᾶς 
δεχόμενος ἐμὲ δέχεται, ὁ ὑμᾶς μὴ δεχόμενος ἐμὲ ἀϑετεῖ.« 

Τούτους καὶ τέκνα καὶ παιδία καὶ νήπια καὶ φίλους ὀνομάζει 
καὶ μικροὺς ἐνθάδε ὡς πρὸς τὸ μέλλον ἄνω “μέγεϑος αὐτῶν. »μὴ 
χαταφρονήσητες λέγων »ivog τῶν μιχρῶν τούτων τούτων γὰρ οἵ 
ἄγγελοι διὰ παντὸς βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν 
οὐρανοῖς.« χαὶ ἑτέρωθι »μὴ φοβεῖσϑε, τὸ μικρὸν ποίμνιον" ὑμῖν 
γὰρ εὐδόχησεν ὁ πατὴρ παραδοῦναι τὴν βασιλείανε τῶν οὐρανῶν. 
χατὰ τὰ αὐτὰ καὶ τοῦ μεγίστου ἐν γεννητοῖς γυναιχῶν Ἰωάννου τὸν 
ἐλάχιστον ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, τουτέστι τὸν ἑαυτοῦ μαϑη- 
τήν, εἶναι μείζω λέγει. καὶ πάλιν" »0 δεχόμενος δίκαιον ἢ προφήτην 
εἰς ὄνομα δικαίου ἢ προφήτου τὸν ἐκείνων μισϑὸν λήψεται, ὃ δὲ 
μαϑητὴν ποτίσας εἰς ὄνομα μαϑητοῦ ποτήριον ψυχροῦ ὕδατος τὸν 
μισϑὸν οὐχ ἀπολέσει.« οὐκοῦν οὗτος μόνος ὃ μισϑὸς οὐχ ἀπολλύ- 
μενός ἐστι. καὶ αὖϑις" »ποιήσατε ἑαυτοῖς φίλους ἐκ τοῦ μαμονᾶ τῆς 
ἀδικίας. ἵνα ὅταν ἐκλίπῃ, δέξωνται ὑ ὑμᾶς εἰς τὰς αἰωνίους σκηνάς. « φύσει 
μὲν ἅπασαν κτῆσιν, ἣν αὐτός τις ἐφ᾽ ἑαυτοῦ κέχτηται ὡς ἰδίαν οὖσαν 
καὶ οὐχ εἰς κοινὸν τοῖς δεομένοις “κατατίϑησιν, ἄδικον οὖσαν ἀποφαί- 
γῶν, ἐκ δὲ ταύτης τῆς ἀδικίας ἐνὸν καὶ πρᾶγμα δίκαιον ἐργάσασθαι 
καὶ σωτήριον, ἀναπαῦσαί τινα τῶν ἐχόντων αἰώνιον σχηνὴν παρὰ 
τῷ πατρί. 

Ὅρα πρῶτον μὲν ὡς οὐχ ἀπαιτεῖσϑαί σε κεχέλευχεν οὐδὲ ἐνο- 
χλεῖσϑαι περιμένειν, ἀλλὰ αὐτὸν ζητεῖν τοὺς εὖ πεισομένους ἀξίους 
τε ὄντας τοῦ σωτῆρος μαϑητάς. καλὸς μὲν οὖν καὶ ὃ τοῦ ἀποστόλου 
λόγος" εἱλαρὸν γὰρ δότην @ ἀγαπᾷ ὃ ϑεόςς, ‚ χαίροντα τῷ διδόναι καὶ 
μὴ φειδομένως σπείροντα, ἵνα μὴ οὕτως καὶ ϑερίσῃ, ige γογγυσμῶν 
καὶ διαχρίσεως καὶ λύπης [καὶ] κοινωνοῦντα, ὅπερ ἐστὶν εὐεργεσία 


4—6 vgl. Matth. 25, 41—45 6f vgl. Matth. 10, 40; Luk. 10, 16 8 vgl. 
z. B. Mark. 10, 24 (τέχνα); Joh. 21, 5 (παιδία); Matth. 11, 25 (νήπια); Luk. 12, 4; 
Joh. 15, 14f (φίλοι) 9—12 Matth. 18, 10 12f Luk. 12, 32 14—16 vgl. 
Matth. 11,11; Luk. 7,28 16-19 Matth.10,44£ 20f Luk.16,9 30 U Kor. 
9,7 31 vgl. II Kor. 9, 6 


21 ἐχλίπῃ (wie 8. 168, 5) St &xilnnre ὃ 28 εὖ) οὐ S; doch am Rand: 
ἴσως εὖ 83 29 τε] γε Ma 81 φειδομένως Segaar aus II Kor. φειδόμενον 
wsS 89 [zai] Segaar 


or 


10 


15 


20 


Quis dives salvetur 30, 4-33, 2. 181 


καϑα(ρά). χρείττων δ᾽ ἐστὶ τούτου ὁ τοῦ χυρίου λελεγμένος ἐν ἄλλῳ 
χωρίφ᾽ »παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου" « ϑεοῦ γὰρ ὄντως ἡ τοιαύτη 
φιλοδωρία. οὑτοσὶ δὲ ὁ λόγος ὑπὲρ ἃ ἅπασάν ἐστι ϑεότητα, μηδὲ 
αἰτεῖσϑαι περιμένειν, ἀλλ᾽ αὐτὸν ἀναζητεῖν, ὕστις ἄξιος εὖ παϑεῖν, 


Ὁ ἔπειτα τηλικοῦτον μισϑὸν ὁρίσαι τῆς κοινωνίας, αἰώνιον σκηνήν. 2) 


ὟΝ 
καλῆς ἐμπορίας, © ϑείας ἀγορᾶς" νεῖται χρημάτων τις ἀφϑαρσίαν, 
καὶ δοὺς τὰ διολλύμενα τοῦ κόσμου “μονὴν τούτων αἰώνιον ἐν οὐρα- 


γοῖς ἀντιλαμβάνει. πλεῦσον ἐπὶ ταύτην, ἂν σωφρονῆς. τὴν πανήγυ- 2 


θεν, ὠ πλούσιε, zav δέῃ, περίελϑε γῆν ὅλην, μὴ φείσῃ κινδύνων zal 
πόνων, ἵν᾿ ἐνταῦϑα βασιλείαν οὐράνιον ἀγοράσῃς. τί σε λίϑοι δια- 
φανεῖς καὶ σμάραγδοι τοσοῦτον εὐφραίνουσι χαὶ οἰκία, τροφὴ πυρὸς 
ἢ χρόνου παίγνιον ἢ σεισμοῦ πάρεργον ἢ ὑβρισμα Tv ράννου; ἐπιϑύ- 
μησον ἐν οὐρανοῖς οἰκῆσαι καὶ βασιλεῦσαι μετὰ ϑεοῦ, ταύτην σοὶ τὴν» 
βασιλείαν ἄνϑροπος δώσει ϑεὸν ἀπομιμούμενος" ἐνταῦϑα μικρὰ 
λαβὼν ἐκεῖ δι᾿ ὅλων αἰώνων σύνοικόν σε ποιήσεται. ἱχέτευσον ἵνα 
λάβῃ: σπεῦσον, ἄγω νίασον, φοβήϑητι μή σε ἀτιμάσῃ" οὐ γὰρ χεχέ- 
λευσται λαβεῖν, ἀλλὰ σὺ παρασχεῖν. οὐ μὴν οὐδ᾽ εἶπεν ὁ κύριος" 
»δὸςς ἢ »παράσχεο- ἢ ἢ "εὐεργέτησον- ἢ ᾿"βοήϑησονο, φίλο γε δὲ > "ποίησα {π΄ 
ὁ δὲ φίλος οὐχ ἐκ μιᾶς δύσεως γίνεται, ἀλλ᾽ ἐξ ὅλης ἀναπαύσεως χαὶ 
συνουσίας μακρᾶς" οὔτε γὰρ ἡ πίστις οὔτε ἡ ἀγάπη οὔτε ἡ καρτερία 
μιᾶς ἡμέρας, ἀλλ᾽ »ὁ ὑπομείνας εἰς τέλος, οὗτος σωϑήσεταις. 

Πῶς οὺὐν ὃ ἄνϑρωπος ταῦτα δίδωσιν; ὅτε διὰ τὴν ἐκείνου τιμὴν 
καὶ εὐνοιαν καὶ οἰχείωσιν ὁ κύριος δίδοσι" »δώσω γὰρ οὐ μόνον τοῖς 
φίλοις, ἀλλὰ zul τοῖς φίλοις τῶν φίλων.ς καὶ τίς οὗτός ἐστιν ὃ 
φίλος τοῦ ϑεοῦ; σὺ μὲν μὴ χρῖνε, τίς ἄξιος καὶ τίς ἀνάξιος" ἐνδέχεται 
γάρ σε διαμαρτεῖν περὶ τὴν δόξαν" ὡς ἐν ἀμφιβόλῳ δὲ τῆς ἀγνοίας 


ἄμεινον καὶ τοὺς ἀναξίους εὖ ποιεῖν διὰ τοὺς ἀξίους ἢ φυλασσόμενον" 


2 Tuuk. 6, 80 9 vgl. Matth. 23, 15 11 zu τροφὴ πυρὸς vgl. Porph. ad 
Marc. 19 p. 204,4 Nauck 12 zu χρόνου παίγνιον vgl. Gregor v. Naz. Orat. 37,11 
(Migne S. Gr. 36 Col. 296) χρόνον χαὶ νόσου παίγνιον (von der Schönheit) 

18 vgl. Luk. 16, 9 21 Matth. 10, 22 23f unbekanntes Herrenwort? vgl. Jü- 
licher ThLz 19 (1894) Nr. 1 24—S. 182, 6 καὶ τίς --- δυναμένων παρὰ τῷ ϑεῷ 
Saer. Par. 292 Holl 


1 χαϑαρά Segaar χαϑά ὃ 3 φιλοδωρία Segaar φιλοδωρεά IS 4 αὐτὸν 
Ma, Wendland αὐτὸς S 6 ὠνεῖται (εἴτ in Ras.) St 9 γῆν Combefis τὴν S 
11 οἰχία Combefis οἰκεία S 16 σπεῦσον V? am Rand σπεῖσον ὃ 17 σὺ Μὰ 
σὲ Β 19 ἀναπαύσεως] ἀναπληρώσεως Ma; vgl. aber S. 180, 25 20 οὔτε! St 
οὐδὲ ὃ οὔτε". 8] οὐδὲ Fell 98 δώσει Barnard 94 ἐστιν] + εἴποις ἄν Saer. 
Par. 6 < Sacr. Par. 25 χαὶ in ἢ corr. S2 ἀνάξιος] οὐχ ἄξιος Saer. Par. 
ἐνδέχεται] + μὲν Sacr. Par. 96 διαμαρτάνειν Sacr. Par. ἀγνοίας] γνώμης 
Segaar 27 τοῖς ἀναξίοις Sacr. Par. 


9 


82,1 


954 P 


33, 1 


Ὁ 


10 


20 


2! 
οἱ 


182 Clemens. 


τοὺς ἧσσον ἀγαϑοὺς μηδὲ τοῖς σπουδαίοις περιπεσεῖν. ἐκ μὲν. γὰρ 3 


τοῦ φείδεσϑαι καὶ προσποιεῖσϑαι δοκιμάζειν τοὺς εὐλόγως ἢ μὴ 
τευξομένους ἐν δέχεταί σε καὶ ϑεοφιλῶν ἀμελῆσαί τινῶν, οὗ τὸ ἐπι- 
τίμιον κόλασις ἕμσπυρος αἰώνιος" ἐκ δὲ τοῦ προΐεσϑαι πᾶσιν ἕξῆς 
τοῖς χρηζουσιν ἀνάγκη πάντως εὑρεῖν τινα καὶ τῶν σῶσαι παρὰ ϑεῷ 
δυναμένων. »μὴ κρῖνες τοίνυν, »iva μὴ κριϑῆς ᾧ μέτρῳ μετρεῖς, 
τούτῳ χαὶ ἀντιμετρηϑήσεταί 001° μέτρον χαλόν, πεπιεσμένον καὶ 
σεσαλευμένον, ὑπερεχχυνόμενον, ἀποδοϑήσεταί σοι.« πᾶσιν ἄνοιξον 
τὰ σπλάγχνα τοῖς τοῦ ϑεοῦ μαϑηταῖς ἀπογεγραμμένοις, μὴ πρὸς 
σῶμα ἀπιδὼν ὑπερόπτως, μὴ πρὸς ἡλικίαν ἀμελῶς διατεϑείς, μηδ᾽ 
εἴ τις ἀκτήμων ἢ δυσείμων ἢ δυσειδὴς ἢ ἀσϑενὴς φαίνεται, πρὸς 
τοῦτο τῇ ψυχῇ δυσχεράνῃς καὶ ἀποστραφῇς. σχῆμα τοῦτ᾽ ἔστιν 
ἔξωϑεν ἡμῖν περιβεβλημένον τῆς εἰς κόσμον παρόδου προφάσει, ἵν᾽ 
εἰς τὸ κοινὸν τοῦτο παιδευτήριον εἰσελϑεῖν δυνηϑῶμεν" ἀλλ᾽ ἔνδον 
χρυπτὸς ἐνοικεῖ ὁ πατὴρ καὶ ὁ τούτου παῖς ὃ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποϑανὼν 
καὶ us) ἡμῶν ἀναστάς. 

Τοῦτο τὸ σχῆμα. τὸ βλεπόμενον ἐξαπατᾷ τὸν ϑάνατον χαὶ τὸν 
διάβολον" ὃ γὰρ ἐντὸς πλοῦτος καὶ τὸ κάλλος αὐτοῖς ἀϑέατός ἐστι" 
καὶ μαίνονται περὶ τὸ σαρκίον, οὗ καταφρονοῦσιν oc ἀσϑενοῦς, τῶν 
ἔνδον ὄντες τυφλοὶ κτημάτων, οὐχ ἐπιστάμενοι πηλίκον τινὰ »ϑη- 
σαυρὸν ἐν ὀστρακίνῳ σκεύεις βαστάζομεν, δυνάμει ϑεοῦ πατρὸς καὶ 
αἵματι ϑεοῦ παιδὸς καὶ δρόσῳ πνεύματος ἁγίου περιτετειχισμένον. 
ἀλλὰ σύ γε μὴ ἐξαπατηϑῆς, ὁ γεγευμένος ἀληϑείας καὶ κατηξιωμένος 
τῆς μεγάλης λυτρώσεως, ἀλλὰ τὸ ἐναντίον τοῖς ἄλλοις ἀνϑρώποις 
σεαυτῷ κατάλεξον στρατὸν ἄοπλον, ἀπόλεμον, ἀναίμακτον, ἀόργητον, 
ἀμίαντον, γέροντας | ϑεοσεβεῖς, ὀρφανοὺς ϑεοφιλεῖς, χήρας πραύτητι 
οπλισμένας, ἄνδρας ἀγάπῃ κεκοσμημένους. τοιούτους χτῆσαι τῷ σῷ 
πλούτῳ χκαὶ τῷ σώματι καὶ τῇ ψυχῇ δορυφόρους δ᾽ ὧν στρατηγεῖ ϑεός, 
δι᾿ οὖς καὶ ναῦς βαπτιζομένη κουφίζεται, μόναις ἁγίων εὐχαῖς κυβερ- 
νομένη. καὶ νόσος ἀκμάζουσα δαμάζεται, χειρῶν ἐπιβολαῖς διωκομένη, 


6f Matth.7,1f 7fLuk.6,33 14 vgl. 70}. 14,,3. 15f vgl. Polykarp 

Ad Phil. 9, 2 τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντα καὶ δι᾽ ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ ἀναστάντα 

20f vgl. II Kor. 4, 7 99. χὰ δρόσῳ vgl. S.186, 11; Hymn. auf Christus v. 51; 

Ign. Ep. ad Magn. 14 (δροσισϑῆναι) 94- 98 τὸ ἐναντίον — ϑεός Sacr. Par. 
293 Holl 


11 ἐκ — τοῦ] ἐν — τῷ Sacr. Par. 2 δοκιμάζειν corr. aus δοκιμάζεσθαι S! 
3 τινῶν Sacr. Par. τιμῶν 8 (doch 4 viell. aus » corr.) 4 προΐεσϑαι Sacr. Par. 
προσίεσθαι S δῖ δυναμένων παρὰ τῷ ϑεῷ «ο Sacr. Par. 7 τούτῳ V τοῦτο S 
13 προφάσει Wi πρόφασις 8 15 ὁ w vor πατὴρ St “ὦ vor χρυπτὸς ὃ 
16 μεϑ᾽ ἡμῶν] δι᾿ ἡμᾶς Segaar 19 οὐ Υ οὐ 8 23 (τῆς) ἀληϑείας Fell 
24 τὸ Sacr. Par. Μ τὸν S Sacr. Par. OAPHR 28 ὁ 9eöc Sacr. Par. 


4 


> 


6 


34,1 


g 


956 P 
3 


10 


20 


25 


30 


Quis dives salvetur 33, 3—37, 1. 183 


za προσβολὴ λῃστῶν ἀφοπλίζεται, εὐχαῖς εὐσεβέσι σκυλευομένη, καὶ 
δαιμόνων βία ϑραύεται προστάγμασι συντύνοις ἐλεγχομένη. 

’Eveoyol οὗτοι πάντες [οἷ στρατιῶται καὶ φύλακες βέβαιοι, οὐδεὶς 
ἀργός, οὐδεὶς ἀχρεῖος. ὃ μὲν ἐξαιτήσασϑαί σε δύναται παρὰ ϑεοῦ. 
ὃ δὲ παραμυϑήσασϑαι κάμνοντα, ὃ δὲ δακρῦσαι χαὶ στενάξαι συμπα- 
ϑῶς ὑπὲρ σοῦ πρὸς τὸν χύριον τῶν ὅλων, ὃ δὲ διδάξαι τι τῶν πρὸς 
τὴν σωτηρίαν χρησίμων, Ὁ δὲ νουϑετῆσαι μετὰ παρρησίας, ὃ δὲ συμ- 
βουλεῦσαι μετ᾽ εὐνοίας, πάντες δὲ φιλεῖν. ἀληϑῶς, ἀδόλως, ἀφόβως, 
ἀνυποχρίτοςς, ἀχολαχεύτως. ἀπλάστως. ὦ γλυκεῖαι ϑεραπεῖαι φιλού »- 
τῶν, ὦ μαχάριοι διακονίαι ϑαρρούντων, ὦ πίστις εἰλικρινὴς ϑεὸν 
μόνον δεδιότων, ὦ λόγων ἀλήϑεια παρὰ τοῖς ψεύσασϑαι μὴ δυνα- 
μένοις, ὦ κάλλος ἔργων παρὰ τοῖς ϑεῷ διακονεῖν πεπεισμένοις, πεί- 
ϑειν ϑεόν, ἀρέσκειν ϑεῷ" οὐ σαρκὸς τῆς σῆς ἅπτεσϑαι δοκοῦσιν. 
ἀλλὰ τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς ἕχαστος, οὐκ ἀδελφῷ λαλεῖν, ἀλλὰ τῷ βασι- 
λεῖ τῶν αἰώνων ἐν σοὶ χατοικοῦντι. 

Πάντες οὖν οἱ πιστοὶ καλοὶ καὶ ϑεοπρεπεῖς καὶ τῆς προσηγορίας 
ἄξιοι, ἣν ὥσπερ διάδημα περίχεινται. οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰσὶν ἤδη τινὲς 
καὶ τῶν ἐκλεκτῶν ἐχλεκτότεροι, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον (N) ἧττον 
ἐπίσημοι, τρόπον τινὰ ἐκ τοῦ κλύδωνος τοῦ χύσμου VEOAKOUVTES 
ἑαυτοὺς χαὶ ἐπανάγοντες ἐπ᾿ ἀσφαλές, οὐ βουλόμενοι δοκεῖν ἅγιοι. 
κἂν εἴπῃ τις, αἰσχυνόμενοι, ἐν „Bedeu γνώμης ἀποκρύπτοντες τὰ 
ἀνεκλάλητα μυστήρια, καὶ τὴν αὑτῶν εὐγένειαν ὑπερηφανοῦντες ἐν 
κόσμῳ βλέπεσϑαι, ads ὃ λόγος »ρῶς τοῦ κόσμους καὶ »ἅλας τῆς 
γῆς« χαλεῖ. τοῦτ᾽ ἔστι τὸ σπέρμα, εἰκὼν καὶ ὁμοίωσις ϑεοῦ, καὶ 
τέχνον αὐτοῦ γνήσιον καὶ κληρονόμον, ὥσπερ ἐπί τινα ξενιτείαν 
ἐνταῦϑα πεμπόμενον ὑπὸ μεγάλης οἰκονομίας χαὶ ἀναλογίας τοῦ 


[4 
πατρός" δι᾿ ὃ καὶ τὰ φανερὰ καὶ τὰ ἀφανῆ τοῦ κόσμου δεδημιουργης-. 


ται, τὰ μὲν εἰς δουλείαν, τὰ δὲ εἰς ἄσκησιν, τὰ δὲ εἰς μάϑησιν αὐτῷ. 
καὶ πᾶντα, μέχρις, ἂν ἐνταῦϑα τὸ σπέρμα μένῃ, συνέχεται, καὶ συν- 
αχϑέντος αὐτοῦ πάντα τάχιστα λυϑήσεται. | 

Ti γὰρ ἔτι δεῖ; ϑεῶ τὰ τῆς ἀγάπης μυστήρια, καὶ τότε ἐποπτεύ- 
σεις τὸν κόλπον τοῦ πατρός, ὃν ὁ μονογενὴς ϑεὸς μόνος ἐξηγήσατο. 


14f vgl. Τ Tim. 1. 17 517 vgl. Strom. VI 107, 2 2 98} vgl. Matth. 5,14. 13 

24 vgl. Gen. 1, 26; Strom. II 97, 1 25 zu τέχνον γνήσιον vgl. I Tim. 1, 2; 

Tit. 1,4 zu τέχνον .. χαὶ κληρονόμον vgl. Röm. ὃ, 17 29f vgl. Exc. ex 
Theod. 26, 3 mit Anm. 30 vgl. viell. II Petr. 3, 10 32 vgl. Joh. 1, 18 


3 ’Eveoyol St, Schw ἐν ἔργοις S ἐνεργεῖς Böhl [οἱ] Schw 12 ϑεῷ] ἐν 
τῷ σοὶ Schw 18 (ἢ) Segaar 22 αὐτῶ 8 26 ἀναλογίας] ἀναγωγῆς Ma 
97 ὃ Schw οὗ S 80 πάντα Schw ταῦτα S 31 δεῖ; ϑεῶ Segaar dei ϑῶ (— 
ϑεῷ) S (w. 6. sch. corr. aus δυϑῶ) 


35,1 


36,1 


956 P 37,1 


Τί 


μι 


IM 


184 Clemens. 


ἔστι δὲ καὶ αὐτὸς ὃ ϑεὸς ἀγάπη καὶ δι᾿ ἀγάπην ἡμῖν ἐϑεάϑη. καὶ 
τὸ μὲν ἄρρητον αὐτοῦ πατήρ, τὸ δὲ εἰς ἡμᾶς συμπαϑὲς γέγονε μήτηρ. 
ἀγαπήσας ὁ πατὴρ ἐθηλύνϑη, καὶ τούτου μέγα σημεῖον ὃν αὐτὸς 
ἐγέννησεν ἐξ αὐτοῦ" χαὶ ὁ τεχϑεὶς ἐξ ἀγάπης καρπὸς ἀγάπη. διὰ 
τοῦτο χαὶ αὐτὸς κατῆλϑε, διὰ τοῦτο ἄνϑρωπον ἐνέδυ. διὰ τοῦτο τὰ 
ἀνϑρώπων ἑκὼν ἔπαϑεν, ἵνα πρὸς τὴν ἡμετέραν ἀσϑένειαν οὕς 
ἠγάπησε μετρηϑεὶς ἡμᾶς πρὸς τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ἀῤτιμετρήσῃ. καὶ 
μέλλων σπένδεσθαι καὶ λύτρον ἑαυτὸν ἐπιδιδοὺς χαινὴν ἡμῖν δια- 
ϑήκην χαταλιμπάνει" »ἀγάπην ὑμῖν δίδωμι τὴν ἐμήν.« τίς δέ ἐστιν 
αὕτη καὶ πόση; ὑπὲρ ἡμῶν ἑκάστου χατέϑηχε τὴν ψυχὴν τὴν ἀντα- 
ξίαν τῶν ὅλων" ταύτη» ἡμᾶς ὑπὲρ ἀλλήλων ἀνταπαιτεῖ. ei δὲ ac 
ψυχὰς ὀφείλομεν τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοιαύτην τὴν συνϑήκην „7008 
τὸν σωτῆρα ἀνϑωμολογήμεϑα, ἔτει τὰ τοῦ κόσμου, τὰ πτοχὰ καὶ 
ἀλλότρια καὶ παραρρέοντα, χκαϑείρξομεν ταμιευόμενοι; ἀλλήλων ἀπο- 


= TE [0 x \ .“» x NE ’ > [4 .ς}) 
κλείσομεν, ἃ μετὰ μικρὸν ἕξει τὸ πῦρ; ϑείως γε καὶ ἐπιπνόοῶς ὁ lo- 


ἄννης >06 μὴ φιλῶν«ς φησὶ »τὸν ἀδελφὸν ἀνθρωποκτόνος ἐστίςε, 
σπέρμα τοῦ Κάιν, ϑρέμμα τοῦ διαβόλου, ϑεοῦ σπλάγχνον οὐχ ἔχει, 
ἐλπίδα χρειττόνων οὐχ ἔχει, ἀσπορός ἐστιν, ἄγονός ἐστιν, οὐχ ἔστι 
κλῆμα τῆς ἀεὶ ζώσης ὑπερουρανίας ἀμπέλου, ἐκκόπτεται, τὸ πῦρ 
ἄϑρουν ἀναμένει. 

Σὺ δὲ μάϑε τὴν ν»(καϑ᾽) ὑπερβολὴν ὁδόνςε, ἣν δείκνυσι Παῦλος 
ἐπὶ σωτηρίαν" »ἡ ἀγάπη τὰ ἑαυτῆς οὐ ζητεῖς, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν ἀδελφὸν 
ἐχχκέχυται" περὶ τοῦτον ἐπτόηται, περὶ τοῦτον σωφρόνως μαίνεται. 
»ἀγάπη καλύπτει πλῆϑος ἁμαρτιῶν" ἡ τελεία ἀγάπη ἐχβάλλει τὸν 
φόβον" οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἐπιχαίρει τῇ ἀδικίᾳ, συγ- 
χαίρει δὲ τῇ ἀληϑείᾳ᾽ πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, 
πάντα ὑπομένει. ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐχπίπτει, προφητεῖαι καταργοῦν- 
ται, γλῶσσαι παύονται, ἰάσεις ἐπὶ γῆς καταλείπονται. μένει δὲ τὰ 
τρία ταῦτα, πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη" μείζων δὲ ἐν τούτοις ἡ ἀγάπη.« 
καὶ δικαίως" πίστις μὲν γὰρ ἀπέρχεται, ὅταν αὐτοψίᾳ πεισϑῶμεν 


1 vgl. I Joh. 4, 8.ὄ 1 9: vgl. Synes. Hymn. II 63f σὺ πατήρ, σὺ δ᾽ ἐσσὶ 
μάτηρ. σὺ δ᾽ ἄρρην, σὺ δὲ ϑῆλυς. 61 vgl. z. B. Joh. 13, 1 8 vgl. II Tim. 
4,6 9 vgl. Joh. 14, 27 u. 13, 34 11 vgl. Joh. 15, 13 16 IJoh. 3, 15 
19f vgl. Joh. 15, 5f 21 1 Kor. 12, 31 33 +1. Kor: 38,5 94 I Petr. 4, 8 

24f I Joh. 4, 18 25—29 1 Kor. 13, 4. 6—8. 13 


1 298497 (vgl. Strom. V 16, 5 ὅταν ὃ λόγος σὰρξ γένηται. ἵνα καὶ ϑεαϑῇ) 
Lindner ἐϑηράϑη 8 ἐϑηλύνϑη Fell ἀνεχράϑη Valckenaer zu Eurip. Hippol. v. 253 
ἐφυράϑη R. Unger, Sinis p. 163695 2 (ἀόρατον zal) ἄρρητον Segaar aus Strom. 


V81,3 4 αὐτοῦ ὃ 10 χατέϑηχε Segaar χαϑῆχε S 15 ἐπιπνόως Lindner 


ἐπιπόνως S 91 (za$) Combefis aus I Kor. 


[1 


38,1 


τῷ 


μιν Seele ae ee .»“«- λ-. 


| 
| 


σι 


10 


15 


20 


25 


Quis dives salvetur 37, 2—39, 185 


ἰδόντες ϑεόν, καὶ ἐλπὶς ἀφανίζεται τῶν ἐλπισϑέντων ἀποδοϑέντων, 
ἀγάπη δὲ εἰς πλήρωμα συνέρχεται χαὶ μᾶλλον αὐξεται τῶν τελείων 
παραδοϑέντων. ἐὰν ταύτην ἐμβάληταί τις τῇ φυχῇ, δύναται, χἂν 
ἐν ἁμαρτήμασιν ἢ γεγεννημένος, κἂν πολλὰ τῶν χεχωλυμένων 
εἰργασμένος, αὐξήσας τὴν ἀγάπην καὶ μετάνοιαν καϑαρὰν λαβὼν 
ἀναμαχέσασϑαι τὰ ἐπταισμένα. | μηδὲ γὰρ τοῦτο εἰς ἀπόγ οσίν σοι 
χαὶ ἀπόνοιαν καταλελείφϑω, εἰ καὶ τὸν πλούσιον μάϑοις ὕστις ἐστὶν 
ὁ χώραν ἐν οὐρανοῖς οὐκ ἔχων χαὶ τίνα τρόπον τοῖς οὖσι χρώμενος 
av τις τό τε ἐπίρρητον τοῦ πλούτου καὶ χαλεπὸν εἰς ζωὴν δια- 
φύγοι καὶ δύναιτο τῶν αἰωνίων [τῶν] ἀγαϑῶν ἐπαύρασϑαι, εἴη δὲ 
τετυχηκὼς ἢ δι᾿ ἄγνοιαν n δι᾿ ἀσϑένειαν ἢ περίστασιν ἀκούσιον 
μετὰ τὴν σφραγῖδα χαὶ τὴν λύτρωσιν περιπετήρ τισιν ἁμαρτήμασιν 
ἢ παραπτώμασιν, ος ὑπενηνέχϑαι τέλεον, (ori) οὗτος κατεψήφισται 
παντάπασιν ὑπὸ τοῦ ϑεοῦ. παντὶ γὰρ τῷ μετ᾽ ἀληϑείας ἐξ ὅλης 
τῆς καρδίας ἐπιστρέψαντι πρὸς τὸν ϑεὸν ἀνεῴγασιν αἱ ϑύραι zei 
δέχεται τρισάσμενος πατὴρ υἱὸν ἀληϑῶς μετανοοῦντα᾽ ἡ δ' ἀληϑενὴ 
UETAVOL« τὸ μηκέτι τοῖς αὐτοῖς ἔνοχον εἶναι, ἀλλὰ ἄρδην ἐχριζῶσαι 
τῆς ψυχῆς ἐφ᾽ οἷς ἑαυτοῦ κατέγνω ϑάνατον ἁμαρτήμασιν" τούτων 
γὰρ ἀναιρεϑέντων αὖϑις εἰς σὲ ϑεὸς ξεἰσοικισϑήσεται. μεγάλην γάρ 
φησι καὶ ἀνυπέρβλητον εἶναι χαρὰν καὶ ἑορτὴν ἐν οὐρανοῖς τῷ πατρὶ 
καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἑνὸς ἁμαρτωλοῦ ἐπιστρέψαντος καὶ μετανοήσαντος. 
διὸ καὶ χέχραγεν" »ἔλεον ϑέλω καὶ οὐ ϑυσίαν. οὐ βούλομαι τὸν 
ϑάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἀλλὰ τὴν μετάνοιαν" κἂν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι 
ὑμῶν ος φοινικοῦν ἔριον, ὡς χιόνα λευχανῶ, κἂν μελάντερον τοῦ 
σκότους, ὡς ἔριον λευκὸν ἐχνίψας ποιήσω. « ϑεῷ γὰρ μόνῳ δυνατὸν 
ἄφεσιν ἁμαρτιῶν παρασχέσϑαι καὶ μὴ λογίσασϑαι παραπτομα τα, 


4 


ΟΡ 


39,1 


ὕπου γε καὶ ἡμῖν παρακελεύεται τῆς ἡμέρας ἑκάστης ὃ κύριος ἀφιέναι. 


2 vgl. Exc. ex Theod. 26, 3 öf vgl. Joh. 9, 34 6—16 vgl. Strom. II 
δ ἢ 16 vgl. Luk. 15, 28 ἢ 16—18 ἡ ἀληϑινὴ — ἁμαρτήμασιν Saer. Par. 
294 Holl; Antonius Melissa p. 22 Gesner 19—21 vgl. Luk. 15, 7. 10 22 Ho 
6, 6; Matth. 9,13; 12,7 22f Ezech. 18,23 23—25 Jes. 1,18 25—8. 186, 8 
vgl. Herm.. Sim. V 7, 3f περὶ τῶν προτέρων ἀγνοημάτων τῷ ϑεῷ μόνῳ 
δυνατὸν ἴασιν δοῦναι" αὐτοῦ γάρ ἐστι πᾶσα ἐξουσία. ἀλλὰ νῦν φύλασσε σεαυτόν, 
καὶ ὁ χύριος ὁ παντοχράτωρ, πολύσπλαγχνος ὦν, περὶ τῶν προτέρων ἀγνοη- 
μάτων ἴασιν δώσει. 25f vgl. Mark. 2, 7; Luk. 5, 21 27 £ vgl. Luk. 17, 3f 


2 


5 αὐξήσας] ἀσκήσας Segaar dva)Arßov Segaar 6 μηδὲ Di wire S 
7 χαὶ τὸν] τὸν μὲν St 9 ἐπίρρητον (vgl. Philostr. p. 303) Segaar ἐπιρρεῖ 
τὸ 8 10 αἰωνίων [τῶν] Ghisler αἰώνων τῶν S εἴη δὲ] εἰ ἣν δὲ Barnard 
ἐὰν δὲ Wi 12 περιπέσῃ Wendland, Wi 13 ὑπενηνέχϑαι Segaar ὑπανὴ- 
veydaı S (ὅτι) St (οὐδὲν Ma, Wi οὗτος (od) Ghisler 17 εἶναι] εὑρεϑῆναι Sacr. 
Par. Ant. ἀλλ᾽ Sacr. Par. Ant. 19 ἀναιρεϑόντων S 94 μελαντότερον ὃ 


10 


15 


.) 


U 


Ὁ 


186 Clemens. 


* > = - > \ ς > \ ul Ir 3 x 
τοῖς ἀδελφοῖς μετανοοῦσιν. εἰ δὲ ἡμεῖς πονηροὶ ovTes louev ἀγαϑα 

’ ’ - ς - - c > 
δόματα διδόναι, πόσῳ μᾶλλον »0 πατὴρ τῶν οἰχτιρμῶν «. ὁ ἀγαϑὸς 


\ 22 ΄ ς [4 \ ‚ , 
πατὴρ »πάσης παρακλήσεοωςς, O πολύσπλαγχνος καὶ πολυέλεος πέφρυχε 


μαχροϑυμεῖν" τοὺς ἐπιστρέψαντας περιμένει" ἐπιστρέψαι δὲ ἐστιν 
ὄντως ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων τὸ παύσασϑαι καὶ μηκέτι βλέπειν εἰς 
τὰ ὀπίσω. 

Τῶν μὲν οὖν προγεγενημένων ϑεὸς δίδωσιν ἄφεσιν, τῶν δὲ ἐπιόν- 
τῶν αὐτὸς ἕκαστος ἑαυτῷ. καὶ τοῦτ᾽ ἔστι μεταγνῶναι τὸ καταγνῶ- 
ναι τῶν παρφχημένων χαὶ αἰτήσασϑαι τούτων ἀμνηστίαν παρὰ πατρός, 
ὃς μόνος τῶν ἁπάντων οἷός τέ ἐστιν ἄπραχτα ποιῆσαι τὰ πεπρα- 
γμένα ἐλέῳ τῷ παρ᾽ αὑτοῦ καὶ δρόσῳ πνεύματος ἀπαλείψας τὰ 
προημαρτημένα. »ἐφ᾽ οἷς γὰρ ἂν εὕρω ὑμᾶς«, φησίν, »ἐπὶ τούτοις 
καὶ κρινῶ" « καὶ παρ᾽ ἕχαστα βοᾷ τὸ τέλος πάντων" ὥστε καὶ τῷ 
τὰ μέγιστα εὐ πεποιηκότι. (zarte) τὸν βίον, ἐπὶ δὲ τοῦ τέλους ἐξο- 
χείλαντι πρὸς κακίαν, ἀνόνητοι πάντες οἱ πρόσϑεν πόνοι, ἐπὶ τῆς 
καταστροφῆς τοῦ δράματος ἐξάϑλῳ γενομένῳ, τῷ τε χεῖρον | καὶ 
ἐπισεσυρμένως βιώσαντι πρότερον ἔστιν ὕστερον μετανοήσαντι πολλοῦ 
χρόνου πολιτείαν πονηρὰν ἐχνικῆσαι τῷ μετὰ τὴν μετάνοιαν χρόνφ᾽ 
ἀχριβείας δὲ δεῖ πολλῆς, ὥσπερ τοῖς μαχρᾷ v000 πεπονηκύσι σώμασι 
διαίτης χρεία καὶ προσοχῆς πλείονος. ὃ κλέπτης, ἄφεσιν βούλει 
λαβεῖν; μηκέτι κλέπτε" ὃ μοιχεύσας, μηκέτι πυρούσϑω" ὁ πορνεύσας, 


1f vgl. Matth. 7, 11; Luk. 11, 13 Sf ΠΡΟΣ 1,3 3 zu πολύσπλαγχνος 
vel. viell. Jak.5, 11 4-6 ἐπιστρέψαι ὄντως ἐστὶν ἀπὸ — ὀπίσω Sacr. Par. 295 
Hol ὅδ: vgl. Luk. 9, 62 7f£ vgl. Ecl. proph. 15, 2 12—20 ἐφ᾽ οἷς ἂν — 
πλείονος u. 8. 187, 4--- ἔστιν μὲν --- κατορϑοῦται Sacı. Par. 200 ὃ Holl; beides 
auch in Cod. Baroce, 26 im Anschluß an ein Hippolytfragment (daher abgedruckt 
von Bunsen, Anal. Antenic. Ip. 401f und Lagarde, Hippolyti Romani quae feruntur 
omnia graece p. 73, 4—15); vgl. Overbeck, Specimen quaest. Hipp. p. 5; Harnack, 
Gesch. ἃ. altchristl. Lit. 1 8.622f 19 vgl. 8.170, 19f u. Resch, Agrapha? Nr. 76 
S. 102 u. 322; Ropes, ὌΡΣΠΘΗΒ Jesu 5. 157: 13—18 vgl. Ezech. 18, 21—24 
15 vgl. Weish. Sal. 3, 11 20f vgl. Ephes. 4, 28 21 zu πυρούσϑω vgl. 
I Kor. 7, 9 


3 πολυέλεος (ὃς) Barnard 4 ἐπιστρέψαντες ὃ περιμένειζν) Ghisler 
5 (τὸν ὄντως Segaar ἁμαρτιῶν Saer. Par. τὸ Sacr. Par. τῶι S [τῷ] Segaar 
11 αὐτοῦ S 12 φησίν < Sacr. Par. Bar. 18 παρ᾽ &xdorov βίου τὸ τέλος ἀπαι- 
τῶν Bunsen παρ᾽ £uol) καταβοῦ τὸ τέλος πάντων Schw (doch vgl. zu παρ᾽ ἕχαστα 
Paed. 1II 34, 3; Strom. II 110, 2; 131, 3; III 38, 4) 14 (zart) (wie Segaar) aus 


Sacr. Par. Μ2 ἐπὶ] er Sacr. Par. PM Bar. τῷ τέλει Sacr. Par. M 
15 ἀνόνητοι (wie Ghisler) Sacr. Par.! ἀνόητοι S Sacr. Par.? Bar. πάντες < Sacr. 
Par. PM Bar. 15f τῇ χαταστροφῇ Sacr. Par. Bar. 17 ἔστιν < Saer. Par. 


OA 19 δεῖται Sacr. Par. Bar. 


6 


40,1 


955 P 


ii πᾶ παι νυ 


ΝΣ ΝΝ ee See ET le ee - u u Da 


οι 


10 


15 


20 


Quis dives salvetur 39, 6—42, 1. 187 


λοιπὸν ἀγνευέτω" ὃ ἁρπάσας, ἀποδίδου zai προσαποδίδου" ὃ ψευδο- 
μάρτυς, ἀλήϑειαν ἄσκησον᾽ ὁ ἐπίορκος, μηκέτι ouvve' χαὶ τὰ ἄλλα 
πάϑη σύντεμε, ὀργήν, ἐπιϑυμίαν, λύπην, φόβον, ἵνα εὑρεϑῆς ἐπὶ τῆς 
ἐξόδου πρὸς τὸν ἀντίδικον ἐνταῦϑα διαλελύσθαι φϑάνων. ἔστιν μὲν 
οὖν ἀδύνατον ἴσως ἀϑρόως ἀποχόψαι πάϑη σύντροφα, ἀλλὰ μετὰ 
ϑεοῦ δυνάμεως χαὶ ἀνϑρωπείας ἱχεσίας καὶ ἀδελφῶν βοηϑείας zei 
εἰλικρινοῦς μετανοίας καὶ συνεχοῦς μελέτης κατορϑοῦται. 

Διὸ δεῖ πάντως σε τὸν σοβαρὸν καὶ δυνατὸν χαὶ πλούσιον 
ἐπιστήσασϑαι ξαυτῷ τινὰ ἄνϑρωπον ϑεοῦ καϑάπερ ἀλείπτην καὶ 
κυβερνήτην. αἰδοῦ χἂν ἕνα, φοβοῦ κἂν Eva, μελέτησον ἀκούειν zuv 
ἑνὸς παρρησιαζομένου καὶ στύφοντος ἅμα χαὶ ϑεραπεύοντος. οὐδὲ 
γὰρ τοῖς ὀφϑαλμοῖς συμφέρει τὸν ἀεὶ χρόνον ἀκολάστοις μένειν, ἀλλὰ 
καὶ δακρῦσαι καὶ δηχϑῆναί ποτε ὑπὲρ τῆς ὑγείας τῆς πλείονος. 00T 
καὶ ψυχῇ διηνεκοῦς ἡδονῆς οὐδὲν ὀλεϑριώτερον᾽ ἀποτυφλοῦται γὰρ 
ἀπὸ τῆς τήξεως, ἐὰν ἀκίνητος τῷ παρρησιαζομένῳ διαμείνῃ λόγῳ. 
τοῦτον καὶ ὀργισϑέντα φοβήϑητι, καὶ στενάξαντα + λυπήϑητι, καὶ 
ὀργὴν παύοντα αἰδέσϑητι, καὶ κόλασιν παραιτούμενον φϑάσον. 
οὗτος ὑπὲρ σοῦ πολλὰς νύχτας ἀγρυπνησάτω, πρεσβεύων ὑπὲρ 
σοῦ πρὸς ϑεὸν καὶ λιτανείαις συνήϑεσι μαγεύων τὸν πατέρα᾽ 
οὐ γὰρ ἀντέχει τοῖς τέκνοις αὐτοῦ τὰ σπλάγχνα δεομένοις. δεήσεται 
δὲ χαϑαρῶς ὑπὸ σοῦ προτιμώμενος ος ἄγγελος τοῦ ϑεοῦ καὶ μηδὲν 
ὑπὸ σοῦ λυπούμενος, ἀλλ᾽ ὑπὲρ σοῦ. τοῦτό ἐστι μετάνοια ἀνυπόχρι- 
τος. »ϑεὸς οὐ μυχτηρίζεταις οὐδὲ προσέχει κενοῖς ῥήμασι" μόνος γὰρ 
ἀναχρίνει μυελοὺς καὶ νεφροὺς καρδίας καὶ τῶν ἐν πυρὶ καταχούει 
καὶ τῶν ἐν κοιλίᾳ κήτους ἱκετευόντων ἐξαχούει καὶ πᾶσιν ἐγγύς ἐστι 
τοῖς πιστεύουσι καὶ πόρρω τοῖς ἀϑέοις, ἂν μὴ μετανοήσωσιν. 

Ἵνα δὲ ἐπιϑαρρήσῃς, οὕτω μετανοήσας ἀληϑῶς, ὅτι σοὶ μένει 


1 zu προσαποδίδου vgl. Luk. 19, S 4 vgl. Matth. 5, 25; Luk. 12, 58 
16. 18 zu στενάξαντα u. ἀγρυπνησάτω vgl. Hebr. 13, 17 23 Gal. 6,7 23f vgl. 
Hebr. 4,12; Jer. 17, 10; Psal..7, 10; Apok. Joh. 2, 23 24 vgl. Dan. 3 
25 vgl. Jona 2 27—S. 190, 19 va de — βλεπομένης in vielen HSS des Maxi- 
mus Confessor (= Exc.), vgl. I. Band Einl. S. XLIIf; ΠΙ. Band Ein]. C. 


4 φϑάσας Ma 5 οὖν < Saer. Par. Bar. δυνατὸν Saer. Par. Bar. 
ἴσως] γὰρ ἴσως Sacr. Par. (außer OA) Bar. ἀϑρόως] εὐθέως Sacr. Par. M 
7 χατορϑοῦται Sacr. Par. Bar. κατορϑοῦνται ὃ 9 ἀλείπτην corr. aus ἀλείπτειν S! 
16 στενάξαντος λυπήϑητι Ma, Wendland στενάξαντα εὐλαβήϑητε Segaar 
στενάξαντα δυσωπήϑητι Schw 17 χόλασιν V χολάσειν ὃ παραιτούμενον 
Segaar παραιτουμένω ὃ 19 μαστεύων Segaar 27 ἐπιϑαρρήσῃς Exe. ἔτι ϑαο- 
ρῆς 8 91 μένει σωτηρίας Exe. μὲν εἰς σωτηρίαν ὃ 


6 


42, 


15 


20 


188 Clemens. 


σωτηρίας ἐλπὶς ἀξιόχρεως, ἄχουσον μῦϑον οὐ μῦϑον, ἀλλὰ ὄντα 
λόγον περὶ Ἰωάννου τοῦ ἀποστόλου παραδεδομένον καὶ “μνήμῃ πεφυ- 
λαγμένον. ἐπειδὴ γὰρ τοῦ τυράννου τελευτήσαντος ἀπὸ τῆς Πάτμου 
τῆς νήσου μετῆλϑεν ἐπὶ τὴν Ἔφεσον. ἀπῇει παραχαλούμενος καὶ ἐ ἐπὶ 
τὰ πλησιόχωρα τῶν ἐϑνῶν, ὅπου μὲν ἐπισχόπους καταστήσων, ὅπου 
δὲ ὅλας. ἐκκλησίας ἁρμόσων, ὕπου δὲ κλῆρον ἕνα γέ τινα κληρώσων 
τῶν ὑπὸ τοῦ πνεύματος -σημαινομένων. ἐλϑὼν οὖν καὶ ἐπί τινα 
τῶν οὐ μακρὰν πόλεων, ἧς καὶ rovvoua λέγουσιν ἔνιοι, καὶ τὰ ἄλλα 
ἀναπαύσας τοὺς ἀδελφούς, ἐπὶ πᾶσι τῷ καϑεστῶτι προσβλέψας ἐπι- 
σκόπῳ, νεανίσκον ἱχανὸν τῷ σώματι καὶ τὴν ὄψιν ἀστεῖον καὶ ϑερ- 
μὸν τὴν W υχὴν ἰδών, »τοῦτον« ἔφη ν»σοὶ παρακατατίϑεμαι μετὰ 
πάσης σπουδῆς ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας καὶ τοῦ Χριστοῦ μάρτυροςς. τοῦ 
δὲ δεχομένου καὶ πάνϑ'᾽ ὑπισχνουμένου καὶ πάλιν τὰ αὐτὰ διετείνατο 
καὶ διεμαρτύρατο. εἶτα ὃ μὲν ἀπῆρεν ἐπὶ τὴν Ἔφεσον, ὁ δὲ πρεσβύ- 
τερος ἀναλαβὼν οἴχαδε τὸν παραδοϑέντα νεανίσκον ἔτρεφε, συνεῖχεν, 
ἔϑαλπε, τὸ τελευταῖον ἐφώτισε" καὶ μετὰ τοῦτο ὑφῆχε τῆς πλείονος 
ἐπιμελείας καὶ παραφυλακῆς, ὡς τὸ τέλειον αὐτῷ φυλακτήριον ἐπι- 
στήσας, τὴν σφραγῖδα τοῦ κυρίου. τῷ δὲ ἀνέσεως πρὸ ὥρας λαβο- 
μένῳ) προσφϑείρονταί τινες λικες ἀργοὶ καὶ ἀπερρωγότες, ἐϑάδες 
κακῶν" καὶ πρῶτον μὲν δι᾿ ἑστιάσεων πολυτελῶν αὐτὸν ὑπάγονται, 
εἶτά που zei νύχτωρ ἐπὶ λωποδυσίαν ἐξιόντες συνεπάγονται, εἶτά τι 


1-8. 190, 19 ἄκουσον --- βλεπομένης Eus. H. Εἰ, III 23, 6—19 (= Eus.); 
aus ihm kennen die Erzählung: Antiochos Monachos, Pandectes hom. 122 [Migne 
S. Gr. S9 Col. 1813 f] mit der falschen Quellenangabe παρὰ τῷ Eionvalo; Ana- 
stasios Sinaita, Hom. in Psal. 6 [Migne S. Gr. S9 Col. 1105 ff. Inc. γράφει γὰρ 
Kin ἥμης ὁ ἱστορικὸς ᾿Αλεξανδρείας περὶ Ἰωάννου. Col. 1180 ff. Inc. Κλήμης ὁ συγ- 
γραφεὺς περὶ Ἰωάννου φησίν. . . . . τοιοῦτόν τι μὲν περὶ αὐτοῦ ὁ σοφὸς ἱστοριο- 
γράφος ἔν τινι τῶν αὐτοῦ Στρωματιχῶν λόγων διεξέρχεται]; Maximus Confessor, 
Schol. in opp. Dionys. II p. 331 Corder. [Migne 53. Gr. 4 Col. 573 f μέμνηται δὲ 
τῆς ἐπὶ Δομετιανοῦ ἐξορίας τοῦ ἁγιωτάτου Ἰωάννου καὶ Εἰρηναῖος ἐν τρίτῳ χαὶ 
πέμπτῳ τῶν Κατὰ αἱρέσεων, ἔνϑα χαὶ τὸν χρόνον ἐσημειώσατο, χαὶ Κλήμης ὁ 
᾿λεξανδρεὺς ἐν τῷ λόγῳ τῷ περὶ »τίς ὁ σῳζόμενος πλούσιος«]; Chronie. pasch. 
p. 470, 4—10 ed. Bonn.; Chrysost. Ad Theod. laps. Ip. 30 f Montf. [Migne S. Gr. 47 
Col. 305]; aus Rufin schöpft der sog. Abdias bei Fabrieius, Cod. apoer. Novi Test. II 
p. 536, 10—541, 17 8 Smyrna nennt Chronic. pasch. p. 470, 9 


4 νήσου Eus. Exec. νόσου ὃ 6 γέ Eus. Exe. (einige HSS) τέ S T zal< 
Exc. (außer KP) 11 παρακατατίϑεμαι Bus. Exec. παρατίϑεμαι ὃ 13 [χαὶ3] 
Barnard dıerelvaro S διελέγετο Eus. Exec. διεστείλατο Schw 14 διεμαρτύρετο 
Eus.. εἶτα Eus. Exec. <S ἀπῆρεν Eus. Exe. < S 17 τέλειον Eus. Exc. 
τέλεον ὃ 18 τοῦ < Eus. (einige HSS) 19 χαὲὶ ἀπερρωγότες Eus. Εἶχο. < S 

ἠθάδες Exc. 90 πολυτελῶν Eus. Exec. πολλῶν πολυτελῶν ὃ αὐτὸν ὑπά- 
yovraı S αὐτὸν ἐπάγονται Eus. ἐπάγονται αὐτὸν Exc. 


959 P 


a rg 


in ων 


10 


20 


Quis dives salvetur 42, 2—12. 189 


καὶ μεῖζον συμπράττειν ἠξίουν. ὃ δὲ κατ᾽ ὀλίγον προσειϑίζετο καὶ 
διὰ μέγεϑος φύσεως ἐχστὰς ὥσπερ ἄστομος χαὶ εὐρώστος ἵππος 00- 
ϑῆς ὁδοῦ καὶ τὸν χαλινὸν ἐνδακὼν μειζόνως χατὰ τῶν βαράϑρων 
ἐφέρετο. ἀπογνοὺς δὲ τελέως τὴν ἐν ϑεῷ σωτηρίαν οὐδὲν ἔτι μικρὸν 
διενοεῖτο, ἀλλὰ μέγα τι πράξας, ἐπειδήπερ ἅπαξ ἀπολώλει, ἴσα τοῖς ἄλλοις: 
παϑεῖν ἠξίου. αὐτοὺς δὴ τούτους ἀναλαβὼν καὶ λῃστήριον συγχροτή- 
σας, ἕτοιμος λήσταρχος ἥν, βιαιότατος, μιαιφονώτατος, χαλεπώτα τος 

χρόνος ἐν μέσῳ, χαί τινος ἐπιπεσούσης χρείας ἀναχαλοῦσι τὸν ee 
vv. ὃ δέ, ἐπεὶ τὰ ἄλλα ὧν χάριν ἧκεν κατεστήσατο, » 7 δής , ἔφη. 
50) ἐπίσκοπε, τὴν παραϑήκην ἀπόδος ἡμῖν, ἣν ἐγώ τε καὶ ὁ Χριστός 
σοι παρακατεϑέμεϑα ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας, ἧς προκαϑέξῃ. μάρτυρος. ζ 
ὃ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἐξεπλάγη, χρήματα οἰόμενος. ἅπερ οὐχ ἔλαβε, 
συχοφαντεῖσϑαι, καὶ οὔτε πιστεύειν εἶχεν ὑπὲρ ὧν οὐχ εἶχεν οὔτε 
ἀπιστεῖν Ἰωάννῃ: ος δὲ »τὸν »εανίσκον« εἶπεν »ἀπαιτῶ χαὶ τὴν 
ψυχὴν τοῦ ἀδελφοῦς, στενάξας κάτωϑεν ὁ πρεσβύτης καί τι καὶ ἐπι- 
δαχρύσας, »ἐκεῖνος« ἔφη »τέϑνηκες. »πῶς καὶ τίνα ϑάνατον;« »ϑεῷ 
τέϑνηκχεν« Einev' »ἀπέβη γὰρ πονηρὸς καὶ ἐξώλης καί, τὸ κεφάλαιον. 
λῃστής, καὶ νῦν ἀντὶ τῆς ἐχκλησίας τὸ 0005 χατείληφε μεϑ᾽ ὁμοίου 
στρατιωτικοῦ.« καταρρηξάμενος τὴν ἐσϑῆτα ὁ ἀπόστολος χαὶ μετὰ 
μεγάλης οἰμωγῆς πληξάμενος τὴν κεφαλήν, »καλόν γες ἔφη »φύλαχα 
τῆς τἀδελφοῦ ψυχῆς κατέλιπον" ἀλλ᾽ ἵππος ἤδη μοι παρέστω καὶ 
ἡγεμὼν γενέσϑω μοί τις τῆς ὁδοῦ.« ἤλαυνεν, ὥσπερ εἶχεν, αὐτόϑεν 
ἀπὸ τῆς ἐχκλησίας. ἐλϑὼν δὲ εἰς τὸ χωρίον ὑπὸ τῆς προφυλακῆς 
τῶν λῃστῶν ἁλίσκεται, μήτε φεύγων μήτε παραιτούμενος, ἀλλὰ 
βοῶν" »ἐπὶ τοῦτ᾽ ἐλήλυϑα, ἐπὶ τὸν ἄρχοντα ὑμῶν ἀγάγετέ με.« ὃς 


3 zu χαλινὸν ἐνδακών νρ]. Plato Phaedr. p. 254 Ὁ 16 f zu ϑεῷ τέϑνηχεν 
vgl. Orig. C. Cels. III 51 p. 247, 23 Koetschau 


1 προσεϑίζετο Ex. 2 ἐχστὰς Eus. Exc. <S 3 βαράϑρων (ρα üb. d. 
2.) 8: 5 πρᾶξαι Eus. A ἀπολώλει Eus. Exc. ἀπόλωλεν S 6 παϑεῖν] πράτ- 
τειν Eus. A 8 ἐμπεσούσης Exe. (die meisten HSS) 9 ἐπεὶ Eus. Exe. ἐπειδὴ S 
χατεστήσατο)] nur -τὸ in S erhalten, da f. 344 bis auf einen schmalen Streifen 
herausgerissen ist 10 παραχαταϑήκην Eus. ARM Exec. 4 HSS -χὴν ἀπόδος 
ἡμῖν ἣν in S verloren τε Eus. Exc.yeS Χριστός Eus. Exc. σωτήρ ὃ 11 -ere- 
ϑέμεϑα bis ἧς in S verloren 11f -voog. ὃ δὲ bis χρήματα in S verloren 
12f Ὁ οὐχ ἔλαβε bis εἶχεν ὑ ὑ- ἴῃ 5. verloren 18 εἶχεν) ἔσχεν Eus.A 18--38.190.10 
ὧν οὐχ bis περιέλαβεν ἀπο- in S verloren 15 zei τι καὶ Eus. ATER καὶ Erı καὶ 
Eus. DM χαὶ ἔτι Eus. B (die Exc. schwanken zwischen den beiden letzten Lesarten 
u. ἔτι χαὶ und καὶ) 10 πῶς] + χαὶ πότε Eus. TEERM Exec. 18 προκατείλη- 
φε(ν) Exe. 19 χαταρρηξάμενος Eus. T'!B χαταρρ. δὲ Eus. TEERDME Exc. χα- 
tage. οὖν Eus. A τὴν ἐσθῆτα ὃ ἀπόστολος «ο Eus. ERBDM ὁ ἀπόστολος τὴν 
ἐσθῆτα oo Eus. AT Exc. 20 γε Eus. ABDF Exec. oe Eus. TERMA φύλαχα) 
+ oe Exc. 25 ἀγάγετε Eus. ἀπαγάγετε oder ἀπάγετε Exec. (außer A) 


960 P 


10 


10 


τ 


190 Clemens. 


τέως, ὥσπερ ὥπλιστο, ἀνέμενεν ος δὲ προσιόντα ἐγνώρισε τὸν 
Ἰωάννην, εἰς φυγὴν αἰδεσϑεὶς ἐτράπετο. ὃ δὲ ἐδίωκεν ἀνὰ κράτος. 
ἐπιλαϑόμενος τῆς ἡλικίας τῆς ἑξαυτοῦ, κεκραγώς" ν»τί μὲ φεύγξις, 
τέχνον, τὸν σαυτοῦ πατέρα, τὸν γυμνόν, τὸν γέροντα; ἐλέησόν με, 
τέχνον, μή φοβοῦ" ἔχεις ἔτι ζωῆς ἐλπίδας" ἐγὼ Χριστῷ λόγον δώσω 
ὑπὲρ σοῦ" ἂν δέῃ. τὸν σὸν ϑάνατον ἑκὼν ὑπομενῶ, ὡς ὁ κύριος τὸν 
ὑπὲρ ἡμῶν: ὑπὲρ σοῦ τὴν ψυχὴν ἀντιδώσω τὴν ἐμήν. στῆϑιε, πίστευ- 
σον" Χριστός μὲ ἀπέστειλεν.« ὃ δὲ ἀκούσας πρῶτον ἔστη μὲν κάτω 
βλέπων. εἶτα ἔρριψε τὰ ὅπλα, εἶτα τρέμων ἔχλαιε πιχρῶς" προσελ- 
ϑόντα δὲ τὸν γέροντα περιέλαβεν, ἀπολογούμενος ταῖς οἰμωγαῖς ©@g 
ἐδύνατο καὶ τοῖς δάκρυσι βαπτιζόμενος ἐκ δευτέρου, μόνην ἀποχρύ- 
πτῶν τὴν δεξιάν. ὃ δὲ ἐγγυώμενος, ἐπομνύμενος ὡς ἄφεσιν αὐτῷ 
παρὰ τοῦ σωτῆρος εὕρηται, δεόμενος, γονυπετῶν, αὐτὴν τὴν δεξιὰν 
ὡς ὑπὸ τῆς μετανοίας κεκαϑαρμένην καταφιλῶν, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν 
ἐπανήγαγε, καὶ δαψιλέσι μὲν εὐχαῖς ἐξαιτούμενος, συνεχέσι δὲ νηστείαις 
συναγωνιζόμενος, ποικίλαις δὲ σειρῆσι λόγων κατεπάδων αὐτοῦ τὴν 
γνώμην, οὐ πρότερον ἀπῆλϑεν, ὥς φασι, πρὶν αὐτὸν ἐπιστῆσαι τῇ 
ἐκκλησίᾳ, διδοὺς μέγα παράδειγμα μετανοίας ἀληϑινῆς καὶ μέγα γνώ- 
ρισμα παλιγγενεσίας, τρόπαιον ἀναστάσεως βλεπομένης. 

x κα φαιδροῖς γεγηϑότες, ὑμνοῦντες, ἀνοιγνύντες τοὺς οὐρανούς. 
πρὸ δὲ πάντων αὐτὸς ὁ σωτὴρ προαπαντᾷ δεξιούμενος, φῶς | ὀρέ- 
γῶν ἄσχιον, ἄπαυστον, ὁδηγῶν εἰς τοὺς κόλπους τοῦ πατρός, εἰς τὴν 
αἰώνιον ζωήν, εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. πιστευέτω ταῦτά 
τις καὶ ϑεοῦ μαϑηταῖς καὶ ἐγγυητῇ ϑεῷ, προφητείαις, εὐαγγελίοις, 
λόγοις ἀποστολιχοῖς" τούτοις συξῶν καὶ τὰ ὦτα ὑπέχων καὶ τὰ ἔργα 
ἀσκῶν dr’ αὐτῆς τῆς ἐξόδου τὸ τέλος καὶ τὴν ἐπίδειξιν τῶν δογμά- 
τῶν ὄψεται. ὁ γὰρ ἐνταῦϑα τὸν ἄγγελον τῆς μετανοίας προσιέμενος 


9 zu ἔχλαιε πιχρῶς vgl. Matth. 26, 75; Luk. 22, 62 27 vgl. Herm. Sim. 
1X093-1e20: 
1 τέως Eus. γε Exc. 2 ἐτρέπετο Eus. AT! u. einige Exc. 3 τῆς Haı- 


zies τῆς ἑαυτοῦ Eus. (τῆς2 < Eus. A) τῆς ξαυτοῦ ἡλικίας Exc. 4 σεαυτοῦ Exc. 
5 ἐλπίδα Eus. ATIEA Exc. δώσω λόγον oo Exec. 8 μὲν ἔστη wo Bus. A 
Exec. 11 μενος 2% in S verloren δευτέρου] τοῦ ἑτέρου Eus. A μόνον Exc. 
12 ἐγγυώμενος Bus. Exe. <S (hier unbeschädigt) -μενὸς ὡς ἄφεσιν in S ver- 
loren ἄφεσις Eus. TEERD!M 18 -vunerov bis δεξιὰν ὡς in S verloren; vom 
folgenden nur erhalten: ὑπὸ τῆς μετανοίας zexa ἐπανήγαγε καὶ δὰ αγωνι- 
ζόμενος οὐ. Dann fehlen 21 Zeilen der HS --ἰ 21 Zeilen dieser Ausgabe 
16 σειρῆσι] ῥήσεσι Eus. AM Exc. 17 ἐπιστῆσαι Eus. ERDMA [Synk.] yo. 
ἐπιστῆσαι Tem; die übrigen Eus.-HSS schwanken zwischen ἐπεστήριξεν, ἐπιστηρίξαι, 
χατέστησε, ἀποκατέστησεν, die Exe.-HSS zwischen ἀποχατέστησε(ν), anexartornoe(v), 
ἀποκαταστῆσαι 20 etwa zunächst vorher (οἱ ἀγγέλοι δέξονται αὐτοὺς προσώ- 
ποις) φαιδροῖς St ἀνοιγνοῦντες ὃ 


13 


14 


15 


16 
961 P 


17 


18 


Quis dives salvetur 42, 13—20. 191 


οὐ μετανοήσει τότε, ἡνίκα ἂν καταλίπῃ τὸ σῶμα, οὐδὲ καταισχυνϑή- 
σεται, τὸν σωτῆρα προσιόντα μετὰ τῆς αὐτοῦ δόξης χαὶ στρατιᾶς 
ἰδών οὐ δέδιε τὸ zog εἰ δέ τις αἱρεῖται μένειν ἐπεξαμαρτάνων 
ἑκάστοτε ἐπὶ ταῖς ἡδοναῖς καὶ τὴν ἐνταῦϑα τρυφὴν τῆς αἰωνίου 

5 ζωῆς προτιμᾷ καὶ διδόντος τοῦ σωτῆρος ἄφεσιν ἀποστρέφεται, μήτε 
τὸν ϑεὸν ἔτι μήτε τὸν πλοῦτον μήτε τὸ προπεσεῖν αἰτιάσϑω, τὴν 
δὲ ἑαυτοῦ ψυχὴν ἑκουσίως ἀπολουμένην. τῷ δὲ ἐπιβλέποντι τὴν 
σωτηρίαν καὶ ποϑοῦντε χαὶ μετὰ ἀναιδείας καὶ βίας αἰτοῦντι παρ- 
ἕξει τὴν ἀληϑινὴν κάϑαρσιν χαὶ τὴν ἄτρεπτον ζωὴν ὃ πατὴρ ὁ ἀγα- 

10 ϑὸς ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. ᾧ διὰ τοῦ παιδὸς Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ κυρίου 
ζώντων καὶ νεχρῶν, καὶ διὰ τοῦ ἁγίου πνεύματος εἴη δόξα, τιμή, 
χρᾶτος, αἰώνιος μεγαλειότης καὶ νῦν καὶ εἰς γενεὰς γενεῶν καὶ εἰς 
τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. ἀμήν. 


8 vgl. viell. Luk. 11, S; Matth. 11, 12 10—13 vgl. Röm. 16, 27; Ephes. 
3, 21:17 Tim. 1, 17 u.ä. St.; I Clem. ad Cor. 61, 3; 65, 2 10f vgl. Röm. 14, 9 


3 oö/6%) Ma 


19 


ea 


Verzeichnis der für die Fragmente benützten Handschriften. 


> 


wo 


Bei [Oikumenios] erhaltene Fragmente. 


— Bodl. Mise. 185 
— Paris. graec. 223 
— die von Donatus benützte HS 


Bat 


. Bei Eus. H. E. erhaltene Fragmente. 


A = Paris. graec. 1430 
B = Paris. graec. 1431 
D Paris. graec. 1433 
E = Laur. LXX 20 
M = Venet. Marc. 338 
R = Mosqu. Bibl. 5. Synod. 50 
T = Laur. LXX 7 
T!= erste Hand 


| 


Te— alte, aber von dem Schreiber zu unterscheidende Correctur 


Tr = junge Correctur 
A= Rufin 
II = Text der griechischen HSS 
Σ — syrische Übersetzung 


Yarm — armenische Übersetzung der syr. Übersetzung 


. Adumbrationes in epistolas canonicas. 


L = Laudun. 96 
M = Berol. Phill. 1665 


. Sacra Parallela. 


A — Ambros. H. 26. inf. 
σ᾽ = Col. 276 

Ci—= Coisl. 294 

H = Hieros. s. Sep. 15 
K = Vatic. graec. 1553 
K!= Vatie. graec. 1456 


Labe — 1. 2. 3. Bruchstück des Laur. VIII 22 


M = Marc. 138 

Ο = Ottob. graec. 79 

P = Paris. graec. 923 

R — Rupef. (jetzt Berol.) 1450 
Flor. Mon. — Monac. graec. 429 


| 


inT 


u a u A. ee Me Mi ee ee Fe ΝΣ u 
᾿-»» u Ἢν “ὦν 


πα νυ ei ee ὐὐνι δι ειι 


5 


10 


15 


20 


Le 


r 


YIIOTYII2SEB ι 
IV. Buch. 


[Oikumenios] 1 p. 526 A ed. Morellus zu 1 Kor. 11, 10. 1 
» dıa τοὺς ἀγγέλους.«« ἀγγέλους φησὶ τοὺς δικαίους καὶ ἐναρέ- 
τους. κατακαλυπτέσϑω οὖν, ἵνα μὴ εἰς πορνείαν αὐτοὺς σχανδαλίσῃ; 
οἱ γὰρ ὄντως καὶ ἐν οὐρανοῖς ἄγγελοι καὶ κατακεκαλυμμένην αὐτὴν 
βλέπουσιν. 
Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν τετάρτῳ Ὑποτυπώσεων. 


[Oikumenios] I p. 637 C ed. Morellus zu II Kor. 5, 16 — Cramer, 2 
Caten. V p. 385, 7—12. 
> \ SE, ’ x ’ - ’ τς c - \ 
»Ei δὲ καὶ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστον.« “ὅπερ ἡμῶν τὸ 
κατὰ σάρχα ἐστὶ τὸ ἐν ἁμαρτίαις καὶ τὸ ἔξω τούτων οὐ κατὰ σάρκα. 
οὕτω καὶ τοῦ Χριστοῦ τὸ κατὰ σάρχα τὸ εἴχειν τοῖς φυσικοῖς πάϑεσι, 
τὸ μὴ εἴκειν δὲ οὐ κατὰ σάρχα᾽ ἀλλ᾽ ὥσπερ, φησίν, ἐκεῖνος ἀπηλλάγη. 


οὕτω καὶ ἡμεῖς οὐχέτι, “ησίν, ἡ εἶεν παϑ ητὸν σαρχί. 
Οὕτως [καὶ] ὁ Κλήμης ἐν τετάρτῳ [τῶν] Ὑποτυπώσεων. 


[Oikumenios] I p. 645 AB ed. Morellus zu II Kor. 6, 11f— Cramer, 3 
Caten. V p. 391, 28—32. 

»H xaodia ἡμῶν πεπλάτυνταικς« εἰς τὸ πάντα διδάξαι ὑμᾶς" ὑμεῖς 
δὲ ΣοτεΡρχῶρεῖῦθε ἐν τοῖς σπλάγχνοις ὑμῶνςε, τουτέστιν ἐν τῇ πρὸς 
ϑεὸν ἀγάπῃ, 7 ἀγαπᾶν με ὀφείλετε. 

Οὕτως 6 Κλήμης ἐν δ΄ Ὑποτυπώσεων. 


5 ἀγγέλους.) + ὁ Κλήμης ἐν τρίτῳ τῶν ὑποτυπώσεων M, während in B die 
Fundstelle am re des Fragments steht; vgl. die übrigen aus [Oik.] erhaltenen 
Fragmente 2 ἡμῶν ΒΜ wC 14möüBM<C 16 οὐκέτι — σαρχί <M 

εἶεν ΒΟ γιγνώσχομεν oder ἐσμὲν St εἴημεν Zahn εἴχομεν Schw παϑητὸν Β 
ἐμπαϑητὸν Ο παϑητοὶ Zahn παϑητῇ Schw 17] χα ΒΟ «- ΜΝ τετάρτῳ) δ΄ ( 

τῶν ΒΝ «- Ο (wie sonst immer in den aus [Oik.] erhaltenen Fragmenten 
außer Fr. 16) 20 πάντα CM πάντας B 


1 


15 


196 Clemens. 


V. Buch. 
Euseb. H. E. I 12, 1f. 


Τῶν γε μὴν τοῦ σωτῆρος ἀποστόλων παντί τῷ σαφὴς ἐκ τῶν 
εὐαγγελίων ἡ πρόσρησις" τῶν δὲ ἑβδομήκοντα μαϑητῶν κατάλογος 
μὲν οὐδεὶς οὐδαμῇ φέρεται, λέγεταί Ye μὴν εἷς αὐτῶν Βαρνάβας 
γεγονέναι, οὗ διαφόρως μὲν καὶ αἱ Πράξεις τῶν ἀποστόλων &upn- 
μόνευσαν, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ Παῦλος Γαλάταις γράφων. τούτων δ᾽ 
εἶν αἰ φασι χαὶ “Σωσϑένην τὸν ἅμα Παύλῳ Κορινϑίοις ἐπιστείλαντα" 
ἡ δ᾽ ἱστορία παρὰ Κλήμεντι κατὰ τὴν πέμπτην τῶν Ὑποτυπώσεο)»ν" 
ἐν ἡ καὶ Κηφᾶν, περὶ οὗ φησιν ὃ Παῦλος »ὕτε δὲ ἦλϑεν Κηφᾶς εἰς 
᾿Ἡντιόχειαν, κατὰ πρόσωπον αὐτῷ ἀντέστην«ς, ἕνα φησὶ γεγονέναι 
τῶν ἑβδομήχοντα μαϑητῶν, ὁμώνυμον Πέτρῳ τυγχάνοντα τῷ ἀπο- 
στόλῳ. 


Maximus Confessor, nr in Dion. opp. Il p. 1190 ed. Corder, Paris 
1644 (Migne 5. Gr. 4 Col. 225f). 

Atyeı δὲ DE τὴς ao: ὁ Heros Ἰωάννης ἐν τῇ Anoxe- 
λύψει, καὶ ἑπτὰ εἶναι τοὺς πρώτους ἐν τῷ Τωβίᾳ ἀνέγνωμεν καὶ παρὰ 
Κλήμεντι βιβλίῳ ε΄ τῶν Ὑποτυπώσεον. 


Johannes Moschos, Pratum spirituale Cap. 176 (Migne 5. Gr. 
87 Col. 3045 CD). 

Ναὶ ἀληϑῶς ἐβαπτίσϑησαν, καϑὼς Κλήμης 6 Στρωματεὺς ἐν τῷ 
πέμπτῳ τόμῳ τῶν Ὑποτυπώσεων μήμνηται. φησὶ γάρ, τὸ ἀποῦτο- 
λικὸν ῥητὸν ἐξηγούμενος τὸ λέγον »εὐχαριστῶ, ὅτι οὐδένα ὑμῶν 
ἐβάπτισα«" ὃ Χριστὸς λέγεται Πέτρον μόνον βεβαπτικέναι, Πέτρος 


u, , > ’ χ᾽ ep) ΄ * 
5 δὲ ᾿Ανδρέαν, ᾿Ανδρέας ᾿Ιάκωβον καὶ ᾿Ιωάννην, ἐκεῖνοι δὲ τοὺς λοιπούς. 


4 vgl. Luk. 10, 1. 10 5f vgl. Strom. II 116, 3; Hypot. Fr. 13 6 vgl. Act. 
4, 86; 9, 27.0.0. 7 το]. Gal. Ὁ, 1.0: 13 8 vgl. IKor.1,1 10f Gal. 2, 11 
16f vgl. Apok. Joh. 4, 4 u. ἃ. St. 17 vgl. Tob. 12, 15 23f 1 Kor. 
1,14 94 vgl. Prophet. vitae fabul. ed. Th. Schermann S. 161,4 ff: Edoouer 
οὖν ἐν τοῖς Ὑπομνήμασι tod ἁγίου Σωφρονίου (des Schülers des Joh. Moschos) χαὲ 
ἄλλα μὲν πλεῖστα μνήμης ἄξια, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο, ὕτι μόνον τὸν ἅγιον Πέτρον 
ὁ χύριος οἰχείαις χερσὶν ἐβάπτισεν, Πέτρος δὲ Ἀνδρέαν καὶ ᾿Ανδρέας Ἰάκωβον χαὶ 
Ἰωάννην, οὗτος δὲ τοὺς λοιποὺς ἀποστόλους, καὶ ὕτι τὴν δέσποιναν ἡμῶν ϑεοτόκον 
Ἰωάννης σὺν τῷ Πέτρῳ ἐβάπτισεν. Vgl. dazu Fr. Diekamp, Hippolytos von Theben 
5, 120 f 


3 σαφῶς D! corr. Dr 5 γε μὴν] μὲν B 7 Παῦλος BDM ὁ Παῦλος 
ATER γράφων Γαλάταις vw BD τούτων AT!BMF τοῦτον T durch Rasur 
corr., ERDA 8 φασὶ(ν) BMDFA φησὶ(ν) ARTE καὶ <R 9 χατὰ τὴν 
πέμπτην) in quarto A 11 ἀντέστην] + ὅτι zareyvooutvog ἦν (aus Gal.) B 


6 


— 


ee θυ 


[ei 


10 


15 


25 


30 


Fragmente. 197 


[Oikumenios] I p. 763 CD ed. Morellus zu Gal. 5, 

»Οἱὲ δὲ τοῦ Χριστοῦ τὴν σάρχα.« εἶτα, ἵνα μὴ λέγωσι -καὶ τίς 
ταῦτα ποιεῖ;- φησίν" οὗτοί εἰσιν οἱ ταῦτα ποιοῦντες, οἵτινες τὴν 
σάρκα τοῦ Χριστοῦ, τουτέστι τὸ οἰχεῖον σῶμα (σὰρξ γὰρ Χριστοῦ 
τὸ ἡμέτερον ou) ἐσταύρωσαν καὶ οἷον ἐνέκρωσαν ἀπὸ τῶν σωμα- 
τικῶν παϑῶν, καὶ οὐ μόνον τὸ σῶμα, ὅσον ἧκεν εἰς τὰ πάϑη, ἐσταύ- 
ρῶσαν, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ πάϑη, ὅσον ἤχεν εἰς τὸ ἐπιτελεῖσϑαι, παρ᾽ 
αὐτῶν ἐσταύρωνται. κατὰ ταύτην τὴν ἑρμηνεία» τὸ »dt« παρέλκει. 
ἢ οὕτως" καὶ τί λέγω, φησίν, ἕν καϑ' ἕν ἀρετῆς εἶδος; εἰσὶ γάρ τινες, 
ol καὶ ἐσταύρωσαν ἑαυτούς, ὅσον πρὸς τὰ πάϑη, χαὶ τὰ πάϑη, ὅσον 
πρὸς ἑαυτούς. κατὰ ταύτην τὴν ἑρμηνείαν οὐ παρέλχει τὸ νὅδές. 
»οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦς, τουτέστιν ὄντες, τὴν ἑαυτῶν σάρχα ἐσταύ- 
ρῶσαν. 

Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν πέμπτῳ Ὑποτυπώσεων. 


VI. Buch. 


Euseb. H. E. VI 14, 5—7. 

Addıs δ᾽ ἐν τοῖς αὐτοῖς ὁ Κλήμης βιβλίοις (den Hypotyposeis) περὶ 
τῆς τάξεως τῶν εὐαγγελίων παράδοσιν τῶν ἀνέχαϑεν πρεσβυτέρων 
τέϑειται, τοῦτον ἔχουσαν τὸν τρόπον. προγεγράφϑαι ἔλεγεν τῶν 
εὐαγγελίων τὰ περιέχοντα τὰς γενεαλογίας, τὸ δὲ κατὰ Μάρχον ταύ- 
τὴν ἐσχηκέναι τὴν οἰχονομίαν. τοῦ Πέτρου δημοσίᾳ ἐν Ῥώμῃ κηρύ- 
ἕαντος τὸν λόγον καὶ πνεύματι τὸ εὐαγγέλιον ἐξειπόντος, τοὺς παρόν- 
τας, πολλοὺς ὄντας, παρακαλέσαι τὸν Μάρκον, ος ἂν ἀκολουϑήσαντα 
αὐτῷ πόρρωϑεν καὶ μεμνημένον τῶν λεχϑέντων, ἀναγράψαι τὰ εἰρη- 
μένα" ποιήσαντα δέ, τὸ εὐαγγέλιον μεταδοῦναι τοῖς δεομένοις αὐτοῦ" 
ὅπερ ἐπιγνόντα τὸν Πέτρον προτρεπτικῶς μήτε χωλῦσαι μήτε 
προτρέψασϑαι. τὸν μέντοι ᾿Ιωάννην ἔσχατον, συνιδόντα ὅτι τὰ 00- 
ματικὰ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις δεδήλωται, προτραπέντα ὑπὸ τῶν γνω- 
ρίμων, πνεύματι ϑεοφορηϑέντα πνευματικὸν ποιῆσαι εὐαγγέλιον. 

Τοσαῦτα ὁ Κλήμης. 

Euseb. H. E. II 15, 11 


a \ 3 b) ν ’ > = - ’ Bun ς x - 
Ovra δὴ οὖν ἐπιδημήσαντος αὐτοῖς τοῦ ϑείου λόγου ἢ μὲν τοῦ 
20—27 vgl. Fr. 9 und Adumbr. zu I Petr. 5, 13 


8. 11 παρέλχει St παρέλχεται M 12 τουτέστιν ὄντες Bunsen, Anal. Ante- 
Nie. I p. 318 τουτέστι τείνοντες M 17 βίβλοις TE 19 ἐλέγετο Β ἔλεγον M 
(vgl. dazu Zahn, Einl. i. ἃ. Ν. Τ. ΠΠ 5. 182) 94 ἀχϑέντων BD 26 προτρεπτι- 
κῶς] πνευματικῶς Schw (vgl. Euseb. H. E. II 15, 2 30 τοσαῦτα ARBDM ro- 
σαῦτα καὶ TE 89 δὴ ATER δ᾽ BDM 


) 


10 


I 


198 Clemens. 


Σίμωνος ἀπέσβη καὶ παραχρῆμα σὺν καὶ τῷ ἀνδρὶ καταλέλυτο δύνα- 
ws. τοσοῦτον δ᾽ ἐπέλαμψεν ταῖς τῶν ἀχροατῶν τοῦ Πέτρου δια- 
νοίαις εὐσεβείας φέ γγος, ὡς μὴ τῇ εἰς ἅπαξ ἱκανῶς ἔχειν ἀρχεῖσϑαι 
ἀχοῇ μηδὲ τῇ ἀγράφῳ τοῦ ϑείου κηρύγματος διδασκαλίᾳ, παρακλήσεσιν 
de παντοίαις Μάρκον, οὗ τὸ εὐαγγέλιον φέρεται, ἀκόλουϑον ὄντα 
Πέτρου, λιπαρῆσαι ὡς ἂν καὶ διὰ γραφῆς ὑπόμνημα τῆς διὰ λόγου 
παραδοϑείσης αὐτοῖς καταλείψοι διδασκαλίας, μὴ πρότερόν τε ἀνεῖναι 
ἢ κατεργάσασϑαι τὸν ἄνδρα, καὶ ταύτῃ αἰτίους γενέσϑαι τῆς τοῦ 
λεγομένου κατὰ Μάρχον εὐαγγελίου γραφῆς. γνόντα δὲ τὸ πραχϑέν 
φασι τὸν ἀπόστολον ἀποχαλύψαντος αὐτῷ τοῦ πνεύματος, ἡσϑῆναι 
τῇ τῶν ἀνδρῶν προϑυμίᾳ κυρῶσαί τε τὴν γραφὴν εἰς ἔντευξιν ταῖς 
ἐχχλησίαις. Κλήμης ἐν ἕκτῳ τῶν Ὑποτυπώσεων παρατέϑειται τὴν 
ἱστορίαν, συνεπιμαρτυρεῖ δὲ αὐτῷ καὶ ὃ Ἱεραπολίτης ἐπίσκοπος ὀνό- 
ματι Παπίας. τοῦ δὲ Μάρχου μνημονεύειν τὸν Πέτρον ἐν τῇ προ- 
τέρᾳ ἐπιστολῇ" ἣν καὶ συντάξαι φασὶν ἐπ᾿ αὐτῆς Ῥώμης, σημαίνειν 
τε τοῦτ᾽ αὐτόν, τὴν πόλιν τροπικώτερον Βαβυλῶνα προσειπόντα 
διὰ τούτων »ἀσπάζεται ὑμᾶς ἡ ἐν Βαβυλῶνι συνεκλεχτὴ καὶ Μάρ- 
χος ὁ υἱός μοῦυ.« 


Euseb. H. E. II 1, 3. 

Κλήμης ἐν ἕχτῳ τῶν ᾿“ὕποτυπώσεων γράφων ὧδε παρίστησιν" 
Πέτρον γάρ φῆσιν» καὶ Ἰάκωβον καὶ Ἰωάννην μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ 
σωτῆρος, ὡς ἂν καὶ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος προτετιμημένους, μὴ ἐπιδικά- 
ζεσϑαι δόξης, ἀλλὰ Ἰάκωβον τὸν δίκαιον ἐπίσκοπον τῶν Ἱεροσολύμων 
ἑλέσϑαι. 


Maximus Confessor Schol. in Dion. opp. II p.242B ed. Corder (Migne 
S. Gr. 4 Col. 421). 


—12 vgl. Fr. 8 und Adumbr. zu I Petr. 5, 13 4—14 παρακλήσεσιν — 
Παπίας teilweise wörtlich im Prolog des Vietor von Antiochia zum Commentar 
über Markus bei Combefis, Bibl. graec. patr. auct. noviss. Paris 1672 I p. 436; ge- 
kürzt in Matthäis Ausg. des Victor, Moskau 1775 Tom. I p. 3f und bei Cramer, 
Cat. I p. 264, 10—16 187 vgl. Euseb. H. E. III 39, 15 1761 Petr. 5, 13 
91- 94 vgl. Michael Glycas ed. Bonn. p. 426 24f vgl. Act. 12,17; 15, 13; 21,18 


1za!<A ὃ. ἔλαμψεν Β 8 μὴ τῇ ABDM μήτ᾽ TER 5 δὲ] τε TIER 
6 ὑπομνήματα R 7 χαταλείψοι ABDM χαταλεῖψαι TER 8 ταύτην αἰτίαν 
Viet. 8:1: τοῦ λεγομένου BDMA Vict. λεγομένης τοῦ ATER 10 φασι < Vict. 
ἡσϑῆναι] und aufmerkte (ἠσϑῆσϑαι) E ἡσϑῆναι μὲν Vict. 12 ἔχτῃ Vict. 
παρατέϑειται AT'!ERM παρατίϑεται Tr Viet. ὑποτίϑεται BD 18 μαρτυρεῖ Μ ovve- 
πιμαρτυρεῖται Vict. δὲ αὐτῷ] αὐτῷ δὲ oo Vict. 17 ἐχλεχτὴ A 22 000° 
BDME zu ATER ab ipso A 23 τῶν <RB ἱεροσολύμων ΠΣ apostolorum A 
24 γενέσϑαι M 


10 


11 


ΠΡ ϑῸΡσν Ὁ 


Fragmente. 199 


> 7 x - x > x x - ΄, 
Avsyvov δὲ τοῦτο »ἑπτὰ οὐραγνοῦὺς« καὶ Ev τῇ συγγεγραμμένῃ 
2 , - , ‚ , . 2γ7 [&) σὴ 7 
Aoiotovı τῷ Πελλαίῳ διαλέξει Παπίσκου καὶ ἴάσονος, ἣν Κλημῆης 
a) e \ b) ar nr πλὴν Εν" ’ = = = 
ὁ Alssavdgevs Ev ἕχτῳ βιβλίῳ τῶν Υποτυπώσεων τὸν Aovzav φησιν 
2 ’ 
αναγράᾶψαι. 


5 Vatic. graec. 354 (— Evangelieneodex 5, bei von Soden ε 89) 
nach Mercati, Studi e Testi 12 (1904) S. 3. 
’ - ’ - c νῶν ἢ x r x 
Κλήμεντος ἐκ τῆς s τῶν Ὑποτυπώσεων᾽ Kal τὸν λεπρὸν ἐϑερά- 
3 = - x nn - ’ Te‘ 
πευσὲν xal einev‘ »δεῖξον σεαυτὸν τοῖς ἱερεῦσιν εἰς μαρτύριονε διὰ 
’ r 5 = ’ - - x - 
τοιαύτην παράδοσιν. ἔϑος εἶχον οἱ ἱερεῖς δυνάμει ϑεοῦ λεποοὺς ἰᾷ- 
«ς ἘΞ - 3 x \ a - ’ \ ö 
10 σϑαι ἡμέραις τακταῖς. τοῦτον οὖν τὸν λεπρὸν πολλῷ χρόνῳ μὴ δυνη- 
- A ὋΝ , ς 
ϑέντες ἰάσασϑαι ἔλεγον᾽ »τοῦτον οὐδεὶς ἰάσεται ἢ μόνος ὃ Χριστός, 
2. Bl} x , Go, - a LER x > - 
ἔἐαν EIN. πολλὰ τοίνυν δεηϑέντος τοῦ λεπροῦ ὁ σωτὴρ ἐπισπλαγ- 
’ ’ var x - Ξ ᾿ BJ} \ Se ὡς 
χνισϑείς, ἰασάμενος αὑτον, διὰ τοῦτο εἶπεν" »ἀπελϑεὲε zul δεῖξον σεαυ- 
5 - [4 ’, τ τ 
τὸν τοῖς ἱερεῦσιν εἰς μαρτύριον, ὅτι, εἰ τεϑεράπευται οὗτος, ἐφ᾽ οὗ 
ἘΝ ἢ Ἐν RE Wert: ar ee, ΡΩΝ ΕΝ A 
15 εἰρήκατε -οὐδεὶς ἀλλ ἡ ὁ Χριστὸς μόνος αὐτὸν ἰάσεται-, ἦλϑεν ὁ Χρι- 
’ x ’ > - 
στος, καὶ πιστευσατε αὐτῷ. « 


VII. Buch. 
Euseb. H. E. II 1, 4£. 


c > ΟΝ ’ - > ἂν c ’ / . 
Ὁ ὃ αὕὔτος (Clemens) ἐν ἑβδόμῳ τῆς αὐτῆς ὑποϑέσεως (d.i. der 
9 . a \ - \ > - / . 2 2 Dr 
20 Hypotyposeis) ἕτε καὶ ταῦτα περὶ αὐτοῦ (d. 1. den Jakobus) φησιν" 
»Ἱακώβῳ τῷ δικαίῳ καὶ Ἰωάννῃ “καὶ Πέτρῳ μετὰ τὴν ἀνάστασιν 
παρέδωκεν τὴν γνῶσιν ὁ κύριος, οὗτοι τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις παρέ- 
δωκαν, οἱ δὲ λοιποὶ ἀπόστολοι τοῖς ἑβδομήκοντα, ὧν εἷς ἣν καὶ 
Bde, δύο δὲ γεγόνασιν Ἰάκωβοι, εἷς ὁ δίχαιος, ὃ κατὰ τοῦ πτε- 


DD 
ζι 


ς > αν - 5 Ἐς — , 
δὲ ὁ καρατομηϑείς. αὐτοῦ δὴ τοῦ δικαίου zal ὁ Παῦλος μνημονεύει 
[4 x - > ’ 2 - Ir x 
γράφων᾽ ἕτερον δὲ τῶν ἀποστόλων οὐχ εἶδον, εἰ μὴ Ἰάκωβον τὸν 
3 \ - , 
ἀδελφὸν τοῦ κυρίου.-« 
Vgl. Euseb. H. E. II 23, 3. 
\ - ἘΠ δ = " Η r 
30 Τὸν δὲ τῆς τοῦ Ἰακώβου τελευτῆς τρόπον ἤδὴ μὲν πρότερον αἱ 
- ’ \ > x - ’ 
παρατεϑεῖσαι τοῦ Κλήμεντος φωναὶ δεδηλώκασιν, ἀπὸ τοῦ πτερυγίου 
- ΄ \ \ ’ - κἴ ᾿ 
βεβλῆσϑαι ξύλῳ TE τὴν πρὸς ϑάνατον πεπλῆχϑαι αὐτὸν ἱστορηκότος. 


2—4 vgl. Act. 17, 5—9 ?—16 vgl. Matth. 8, 2—4; Mark. 1, 40—44; Luk. 
5, 12—14 278 Gal. 1, 19 


2 ἣν] ὃν Grabe, Spieil. II p. 130 7 ὑποτυπόσεων S 19 Ὁ ἐπισπλα) ᾿χισϑείς ὃ S 
15 αὐτὸν Mercati αὐτὸς 8 25 ὑπὸ) - τοῦ DM 96 2 <D 31 ἀπὸ] 
κατὰ T! ἀπὸ übergeschr. Te 


c 3 a x r 
ovylov βληϑεὶς καὶ ὑπὸ γναφέως ξύλῳ πληγεὶς eis ϑάνατον, ἕτερος" 


1 


3 


200 Clemens. 


Es folgt die ausführliche Erzählung des Hegesippos, darauf: II 23, 19 
-ἅ \ ΒΞ - r \ σε 
ταῦτα διὰ πλάτους, συνῳδά γε τῷ Κλήμεντι, χαὶ ὁ “Ἡγήσιππος. 


Euseb. H. E. II 9, 28 A 
Περὶ τούτου δ᾽ 6 Κλήμης τοῦ Ἰακώβου (nämlich des Sohnes des 
5 Zebedäus) καὶ ἱστορίαν μνήμης ἀξίαν ἐν τῇ τῶν Ὑποτυπώσεων ἑβδόμῃ 
παρατίϑεται, ος ἂν ἐκ παραδόσεως τῶν πρὸ αὐτοῦ φάσχων ὅτι δὴ 
ὃ εἰσαγαγὼν αὐτὸν εἰς δικαστήριον, μαρτυρήσαντα αὐτὸν ἰδών, κινη- 
ϑεὶς “ὡμολόγησεν εἶναι καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν Χριστιανόν. »συναπήχϑησαν 
οὖν ἄμφοως, φησίν, »χαὶ κατὰ τὴν ὁδὸν ἠξίωσεν ἀφεϑῆναι αὐτῷ ὑπὸ 
10 τοῦ Ἰακώβου" ὃ δὲ ὀλίγον σκεψάμενος -εἰρήνη σοι- εἶπεν καὶ κατε- 
φίλησεν αὐτόν. καὶ οὕτως ἀμφότεροι ὁμοῦ ἐχαρατομήϑησαν. « 


(Oikumenios] II p. 220 B ed. Morellus zu I Tim. 2, 6 
=: 07 ΓΝ ’ a > ᾿ τῷ x x 
» Καιροῖς ἰδίοις« φησί" τουτέστιν orte ἐπιτηδείως εἶχον πρὸς τὴν 
πίστιν οἱ ἀνϑρῶώποι. 
R G ς , ς 
15 Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν ζ΄ Ὑποτυπώσεων. 


(Oikumenios] II p. 229 AB ed. Morellus zu I Tim. 3, 16. 
»2p9n ἀγγέλοις. < ὦ μυστήριον, ned“ ἡμῶν εἶδον οἱ ἄγγελοι 
τὸν Χριστόν, πρότερον [οὐχ] ὁρῶντες οὐχ ὁμοίως τοῖς ἀνϑρώποις. 
Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν τῷ ἑβδόμῳ τῶν Ὑποτυπώσεων. 


20 [Oikumenios] II p. 237 AB ed. Morellus zu I Tim. 5, 8. 

» Καὶ μάλιστα τῶν οἰκείον.« Τῶν ἰδίων καὶ τῶν οἰκείων προ- 
νοεῖ ὃ μὴ μόνον τῶν προσηχόντων προνοῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ἑαυτοῦ 
διὰ τοῦ ἐχχόπτειν τὰ πάϑη. 

Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν ἑβδόμῳ Ὑποτυπώσεων. 


ΓΘ 


5 [Oikumenios] II p. 238 B ed. Morellus zu I Tim. 5, 10. 


4—11 vgl. Suidas 5. v. Ἡρώδης. Τὸν δὲ Ἰάκωβον ἰδὼν ἀπαγόμενον τὴν ἐπὶ 
ϑάνατον ὁ χατήγορος αὐτοῦ καὶ μεταμεληϑεὶς προσέπεσε τοῖς ποσὶ τοῦ ἀποστόλου, 
λέγων" »συγχώρησόν μοι, ἄνϑρωπε τοῦ ϑεοῦ, ὅτι μεταμεμέλημαι ἐφ᾽ οἷς ἐλάλησα 
χατὰ σοῦ.« ὁ δὲ μακάῤιος παραυτίχα τοῦτον καταφιλήσας εἶπεν αὐτῷ »εἰρήνη 
σοι, τέκνον, εἰρήνη σοι καὶ συγχώρησις τοῦ πταίσματος.« ὃ δὲ μετὰ φωνῆς μεγάλης 
εὐθέως Χριστιανὸν ἑαυτὸν ἐπὶ πάντων ἀνηγόρευσεν, ὡς καὶ τὸ τοῦ μαρτυρίου 
βραβεῖον ἀπενέγχασϑαι. 


2 διὰ πλάτους Κλήμης, συνῳδὰ δὲ τούτοις übersetzt Σ᾽ haee latius quidem, 
sed consonanter Olementi etiam Heyesippus rettulit A γε TEReDEM<A 
so nach τῷ B γέζτοι) Schw 7 μαρτυρήσοντα ATERA αὐτὸν «ἰδὼν BDM ἰδὼν 
αὐτόν ATER ἰδὼν αὐτὸν μαρτυρήσαντα Synk. 11 ὁμοῦ < ATE 17 ὦ] τὸ 
Tischendorf N. T. ed. 8. m. II p. 861 ὃ Zahn, Forsch. ΠῚ 8. 321; vgl. ebenda 
5, 277f 18 [οὐχ] Schw ὁμοίως Schw ὡς M 


= Te Ὁ ἈΝ. Ἣν Σ᾿ 


Fragmente. 201 


32,0 τὰ ’ ᾽} , > ’ « ᾷ 5:5. 
»Ei αγίων nodas ἔνιψες, τουτέστιν εἰ τὰς ἐσχάτας υπηρεσίας 
en c > ’ ’ 
τοῖς ἁγίοις ἀνεπαισχύντως ἐξετέλεσεν. 
u c AU ς ’ c 
Οὕτως ὁ Κλήμης Ev ἑβδόμῳ Ὑποτυπώσεων. 


[Oikumenios] II p. 242 A ed. Morellus zu 1 Tim. 5, 21. 
5 » Χωρὶς προχρίματος.« οἷον ἄνευ τοῦ εἴς τι πταίσαντα ὑποπεσεῖν 
τῇ κρίσει καὶ τῇ τῆς παρακοῆς κολάσει. 
Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν ἑβδόμῳ Ὑποτυπώσεω»ν. 


[Oikumenios] II p. 248 C ed. Morellus zu I Tim. 6, 13. 
mn + ER ‚ Ey b) ΄ \ > 
»Tovd μαρτυρήσαντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου.« ἐμαρτύρησε Yag δι 
τὰ [4 > ’ ς x c x - - 
10 ὧν ἔπραττεν, ὅτι αὑτὸς ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ. 
u ς ’ . ἢ c 
Οὕτως ὁ Κλήμης ἐν ἑβδόμῳ Ὑποτυπώσεων. 
[Oikumenios] II p. 263 (verdruckt zu 249) A zu II Tim. 2, 2. 
x - [4 ’ [4 \ - ’, 
»Διὰ πολλῶν μαρτυρῶν« τουτέστι VOUOV καὶ προφητῶν. τουτους 
\ c ) ’ ΜΞ ’ - 30 ’ 
γὰρ (0) ἀπόστολος ἐποιεῖτο μάρτυρας τοῦ ἰδίου κηρυγματος. 
a ς nt 5, ς ’, Cr. PR 
15 Ουτῶς ὁ Kinuns Ev Eßdoum Υποτυπώσεον. 


Ohne Angabe des Buchs. 


Euseb. H. E. VI 14, 2-4. 
x c ’ Ὺ x x -n x = ᾿ 
Καὶ τὴν πρὸς Ἑβραίους δὲ ἐπιστολὴν Παύλου μὲν εἶναί φησιν 
- - ΄ X: Ν ποτ LE = 
(Clemens in den Hypotyposeis), γεγράφϑαι de ϑραίοις Epgeizn pov7]. 
- x ’, > \ ’ - ar an 
20 Μουχᾶν δὲ φιλοτίμως αὐτὴν μεϑερμηνεύσαντα ἐχδοῦναι τοῖς Ελλησιν. 
u DEN - σοὺ» \ ’ 
ὅϑεν τὸν αὐτὸν χρῶτα εὑρίσχεσθαι χατὰ τὴν ἑρμηνείαν ταύτης τε 
ἧς ἐ λῆς καὶ τῶν Πράξεων" μὴ γεγράφϑαι δὲ τὸ »Παῦλος 
τῆς ἐπιστολῆς καὶ τῶν Πραξεῶν" un προγεγραφϑαι δὲ τὸ »Παῦλος 


> ΤᾺ ’ ς ’ ’ f} Ben Rn 
anootoAoc« εἰχοτῶς" » EBoaloıs γαρ«, φησίν, »ἐπιστέλλον προληνφιν" 


[4 > > - c ’ > ’ - ’ > 

εἰλήφοσιν KAT αὐτοῦ καὶ ὑποπτευουσιν AUTOV, συνετῶς πᾶνυ οὐχ 

= 2 - 2 > ’ x ” > < x ’ ᾿ 

25 ἂν ἀρχῇ ἀπέτρεψεν αὑτούς, τὸ ovoua ϑείς.« εἶτα vnoßas ἐπιλέγει 
1) FR - ς ’ ’ ve ‚ δον Ἂ 

γηδη δὲ ὡς ὁ μακάριος ἔλεγεν πρεσβύτερος, ἐπεὶ ὁ κύριος, ἀποστολος 


18—22 vgl. Adumbr. zu I Petr. 5,13 26—8. 202, 5 ἐπεὶ --- ἀπόστολον Cat. 
zu Hebr. 1, 1 bei Cramer VII p. 286, 13—17 Inc. Kinuevros. Ἐπειδή γε μὴν ὁ 
χύριος; [Oikumenios] II p. 313D ed. Morellus (abgedruckt auch bei von Soden, 
Die Schriften des Neuen Testaments I 85. 353) in einer Θεοδωρήτου überschriebenen 
ὑπόϑεσις zum Hebräerbrief. Inc. Τίνι δὲ τρόπῳ οὐχ ἔϑηκε τὴν ἰδίαν ὀνομασίαν 
ER: H r Kir ἐν - Ὑ, ᾿ ’ 5 ’ τὶ ἃ Fr = a ee N Ἶ δ) δον 
ραίοις γράφων, Κλήμης ἐν ταῖς Ὑποτυπώσεσι γράφει λέγων οὕτως" »ἤδη δὲ ὡς 
᾿ Ar ᾿ 
ὁ μαχάριος ἔλεγε πρεσβύτερος, ἐπεὶ --- Ἑβραίοις.-« 


1 εἴ Donatus εἰς Morellus 14 (6) Di 185 δὲ - Μ 9 τὸ «Τ'! -Ἑ 
TeTr 23 φασὶν A 26 ἐπεὶ] ἐπειδή γε μὴν Cat. ἀπόστολος ὧν] ὡς ἀπό- 
oroAog [ΟἸΚ.] 


90 


202 Clemens. 


ὧν τοῦ παντοχράτορος, ἀπεστάλη πρὸς Ἑβραίους, διὰ μετριότητα ὁ 
Παῦλος, ὡς ἂν εἰς τὰ on ἀπεσταλμένος. οὐχ ἐγγράφει ἑαυτὸν ᾿ 
Ἑβραίων ἀπόστολον διά τε τὴν πρὸς τὸν κύριον τιμὴν διά τε τὸ ἐχ 
περιουσίας καὶ τοῖς Ἑβραίοις ἐπιστέλλειν, ἐϑνῶν χήρυχα ὄντα καὶ 

5 ἀπόστολον. -« 


Photius Bibl. Cod. 109. 23 
Αἱ μὲν οὖν Ὑποτυπώσεις διαλαμβάνουσι περὶ ῥητῶν τινῶν τῆς 
τε παλαιᾶς καὶ νέας γραφῆς, ὧν καὶ κεφαλαιωδῶς ἰοὺς] δῆϑεν ἐξήγησίν 
τε καὶ ἑρμηνείαν ποιεῖται. καὶ ἐν τισὶ μὲν αὐτῶν ὀρϑῶς δοκεῖ λέγειν, 
τὸ ἐν τισὶ δὲ παντελῶς εἰς ἀσεβεῖς καὶ μυϑώδεις λόγους ἐκφέρεται. ὕλην 
τε γὰρ ἄχρονον καὶ ἰδέας ὡς ἀπό τινῶν ῥητῶν εἰσαγομένας δοξάζει 
καὶ τὸν υἱὸν εἰς κτίσμα κατάγει. ἔτι δὲ μετεμψυχώσεις καὶ “πολλοὺς 
πρὸ τοῦ ᾿δὰμ κόσμους τερατεύεται. καὶ ἐκ τοῦ ᾿Αδὰμ τὴν Εὔαν, 
οὐχ ὡς ὁ ἐκκχλησιαστιχὸς λόγος βούλεται, ἀλλ αἰσχρῶς τε καὶ ἀϑέως 
15 ἀποφαίνεται. μίγνυσϑαί τε τοὺς ἀγγέλους γυναιξὶ καὶ παιδοποιεῖν ἐξ 
αὐτῶν ὀνειροπολεῖ, καὶ μὴ σαρκωϑῆναι τὸν λόγον, ἀλλὰ δόξαι. 20- 
γους TE τοῦ πατρὸς δύο τερατολογῶν ἀπελέγχεται, ὧν τὸν ἥττονα 
τοῖς ἀνϑρώποις ἐπιφανῆναι, μᾶλλον δὲ οὐδὲ ἐκεῖνον" φησὶ rag’ »λέγε- 
ται μὲν καὶ ὁ υἱὸς λόγος, ὁμωνύμως τῷ «πατρικῷ λόγῳ, ἀλλ᾽ οὐχ 
20 οὗτός ἐστιν ὁ σὰρξ γενόμενος. οὐδὲ μὴν ὁ πατρῷος λόγος, ἀλλὰ δύ- 
vauiz τις τοῦ ϑεοῦ, οἷον ἀπόρροια τοῦ λόγου αὐτοῦ νοῦς γενόμενος 
τὰς τῶν ἀνϑρώποων καρδίας διαπεφοίτηκε.ς χαὶ ταῦτα πάντα πει- 
ρᾶται ἀπὸ ῥητῶν τινῶν κατασκευάζει» τῆς γραφῆς. καὶ ἄλλα δὲ 
μυρία φλυαρεῖ καὶ βλασφημεῖ, εἴτε αὐτός, εἴτε τις ἕτερος τὸ αὐτοῦ 
25 πρόσωπον ὑποχριϑ εἰς. 


Die Zugehörigkeit zu den Hypotyposeis ist mehr oder minder wahr- 
scheinlich bei Fragment 48—50; 54—59. 


2 ὡς ἂν — ἀπεσταλμένος — Cat. 8:τε < Cat. [01κ] 8--ὄ διά τε τὸ — 
ἀπόστολον] διά τε τῶν ἐϑνῶν εἶναι κῆρυξ χαὶ ἀπόστολος, ἐκ περιουσίας δὲ ἐπι- 
στεῖλαι καὶ τοῖς Ἑβραίοις Cat. διά τε τὸ ἐκ περιουσίας, ἐθνῶν κήρυκα καὶ ἀπό- 
στολον εἶναι, ἐπιστέλλει χαὶ τοῖς Ἑβραίοις [Oik.) 8 [ὡς] Bunsen, Anal. Ante- 
Nie. I p. 164 


Fragmente. 203 


ADUMBRATIONES CLEMENTIS ALEXANDRINI IN EPISTOLAS 24 
CANONICAS 


Ib 
IN EPISTOLA PETRI PRIMA CATHOLICA 


5 »Benedietus deus et pater domini nostri Iesu Christi, qui per IPetr. 1,3 
magnam misericordiam suam regeneravit nos.« Si enim »deus« nos 
genuit ex materia, postea vero secundum profectum vitae »regeneravit 
pater domini nostri per resurreetionem Jesu Christie, seecundum fidem 
nostram resurgit in nobis, sicut e contrario moritur in nobis, nostra 

10 infidelitate faciente. Decebat autem iterum nunquam reverti secundo ad 
corpus animam in hac vita, neque iustam, quae angelica facta est, neque 
malisnam, ne iterum occasionem peccandi per susceptionem carnis ac- 
cipiat, in resurrectione autem utramque in corpus reverti. Coniunguntur 
enim sibimet invicem iuxta genus proprium, secundum conpositionem 

15 alterius se quadam congruentia coaptantes sieut sagena vel aedificatio 
lapidum. Propterea Petrus inquit: »Et vos ipsi sieut lapides vivi aedi- 
ficamini, domus spiritalis.< »Custoditum« scilicet »in caelis«, locum si- 1 
'gnificans sedis angelicae, »in vos«, inquit, »qui in virtute dei conser- 1, 
vamini fide« ac speculatione, »percepturi finem fidei vestrae animarum 1 

20 salutem.« Hine apparet, | quoniam non est naturaliter anima incorrup- 80 Z 

tibilis, sed gratia dei per fidem et iustitiam et intellectum perfieitur in- 

corruptibilis. »De qua salute«, inquit, »exquisierunt et scrutati sunt 1, 10 

prophetae« et cetera quae sequuntur. Declaratur per haec cum sapientia 


- 
ὧτ »» 


8--10 vgl. zu I Petr. 8, 18. 21; I Joh. 3, 15; Strom. ΥἹ1 70, 4 Ave 
Eel. proph. 57, 4f; Strom. IV 155, 4; VI 107,2 16f I Petr. 2, δ! 


1f Incipüumt adumbrationes Clementis alexandrini in epistolas canonicas auf 
Ras. an Stelle eines etwa doppelt so großen Rubrums M? <L 4 Ex opere 
Olementis Alexandrini, ewius titulus est pery (corr. aus peri) hipothypotyposeon (l. περὲ 
ὑποτυπώσεων), de seriptionibus adumbratis. In epistola Petri prima catholica L 
<M (aber: et primo in epistola prima beati petri M® am Rand) 6 Si enim 
LM* etenim M? deus in Ras. 1,2 7 vitae M vita (a im Ras.) L 9 resur- 
gi LM* resurgens M? 10 decebat M? dicebat LM* rever////tÜ ΠῚ 11 angelica 
M quia elica L* quae angelica 13 12 malignam M maligni L  oceasionem M 


ocecasione L 19 Ὁ aceipiat M aceipiet L 13 wutramque M veramque Τὶ 
coniunguntur L?M coniungitur Τοῦ 14 enim + M? < LM* invicem M in 
vitam L 15, se in Ras. M? ad L quadam wit Ras. 1 Buchst. nach αἱ M 
coaptantes w. es sch. corr. aus coaptante (= coaptantem) M? cogente 1, 16 ipst 


M epsis L 18 nm L<M 19 perceptori L 23 haece L hoe M 


204 Clemens. 


locutos esse prophetas, et »spiritum in eis Christic fuisse secundum IPeir.1, 
possessionem et subiectionem Christi; per archangelos enim et propin- 
quos angelos, qui Christi vocantur spiritus, operatur dominus. »Quae 1,1 
nune«, inquit, »adnuntiata sunt vobis per eos, qui vos evangelizaverunt.< 
Vetera, inquit, quae per prophetas facta sunt et plurimos latent, nune 
vobis revelata sunt per evangelistas. Vobis enim, inquit, manifestata 
sunt »per spiritum sanetum, qui missus est«, hoc est paracletum, de 
quo dominus dixit: »nisi ego abiero, ille non veniet.< >»In quem con- 
eupiseunts, inquit, »angeli prospicere«, non angeli apostatae, sieut plu- 
rimi suspicantur, sed quod verum est ac divinum, angeli qui desiderant 
profeetum perfeetionis illius indipisei. »Sanguine«, inquit, »pretioso sieut 1,19 
agni incontaminati et inmaculati.« Hie tangit leviticas et sacerdotales 
antiquas celebrationes: significat autem anımam mundam per justitiam, 
quae offertur deo. »Praecogniti quidem«, inquit, »ante constitutionem 1, 20 
15 mundi«; primo quippe praecognitus ante omnem creaturam, quod erat 
Christus, »manifestatus autem in novissimis< per generatum corpus. 
»Regenerati non ex semine corruptibili;« corruptibilis igitur est anima, 1, 
quae cum corpore simul profunditur, ut quidam putant, »Verbum autem 1 
domini«, inquit, »permanet in aeternum«, tam prophetia quam divina 
20 doetrina. 

»Vos autem genus eleetum, regale sacerdotium.« (@uoniam vero 2,9 
»eleetum genus« sumus dei electione, abunde elarum est; »regale« autem 
dixit, | quoniam ad regnum vocati sumus et sumus Christi; »sacerdotium« 1007 P 
autem propter oblationem, quae fit orationijbus et doctrinis, quibus ad- 81 2 

25 quiruntur animae, quae offeruntur deo. »Qui cum malediceretur,« in- 3, 58 
quit, »non maledicebat; cum pateretur, non eomminabatur«, dominus 
hoc utique per bonitatem atque patientiam. »Tradebat autem«, inquit, 
»indicanti se iniuste«, sive semet ipsum (ut sit hyperbaton hoe modo se 
habens: tradebat autem semet ipsum secundum iniustam legem iudi- 
cantibus, quia »inutilis« erat illis, utpote iustus exsistens), sive tradebat 


1C 


ΕἾ 


ὩΣ 


8 Joh. 16, 7 171 vgl. 8. 203, 20-22 : 80 vgl. Jes. 3, 10 


1 prophetas et in Ras. M! prophetas sel L 2 possessionem) + inquwit LM*, 
in M jetzt durch Rasur getilgt 4 vos LM* vobris Meorr. 5 latent M (viell. 
aus Zatet corr.) latet L 7 paraclytum M 11 indil/piei (s L?) L adipisei in 
Ras. M? 14 deo M ἀπὸ L, aber n ausradiert 16 manifestatus L manifestati 
Meorr. 17 R von Regenerati in Ras. M 18 quae M quaem L quwidam M 
quidem L 19 tam üb. d. Z. L? 22 abunde (aus habunde durch Ras. corr.) 
clarım M abumdet lasum L 24 et eingeschoben L? 27 inquwit L<M 
28 seM<L ut sıtM <L 29 imiustam aus dustum corr, L? 


τὸ 


20 


Fragmente. 205 


deo iniuste iudicantes, id est eos, qui eum nequissime condemnabant et 
gratis neci eius instabant, ut supplicia sumentes erudiantur. 

»Qui enim«, inquit, »vult vitam diligere et videre dies bonos«, hoc 
est qui vult aeternus et incorruptibilis fieri. »Vitam« vero dominum 
dieit, »diese autem »bonos« sanctos. »Quia oculi«, inquit, »domini super 
iustos et aures eius in preces eorum.« Multiformem spiritus saneti 
speeulationem significat. »Vultus autem domini super facientes mala«, 
hoc est sive iudieium sive ultio sive manifestatio. »Dominum vero 
Christum«, inquit, »sanctificate in cordibus vestris.« Sic habes etiam 
in oratione dominica: »Sanctificetur«e, inquit, »nomen tuum.« »Christus 
enim«, inquit, »semel pro peccatis nostris mortuus est, iustus pro iniustis, 
ut nos offerret deo, mortificatus quidem carne, vivificatus autem spiritu.« 
Haee ad fidem eorum redigens dieit; hoc est: in nostris vivificatus est 
spiritibus. »Adveniens«, inquit, »praedicavit eis, qui quondam erant in- 
creduli.ce Speciem quidem eius non viderunt, sonitum vero vocis audie- 


runt. »Cum sustineret«, inquit, »dei longanimitas.« Ita est bonus deus, : 


ut etiam per eruditionem salutis operetur effectum. »Per resurreetionem«, 
inquit, »lesu Christie, seilicet quae per fidem in nobis effecta est. »Sub- 
iectis sibi angelis<, qui sunt primus ordo profectus; subditis etiam 
»potestatibus«, quae sunt secundi ordinis; | subditis quoque »virtutibus«, 
quae ad tertium ordinem pertinere declarantur. 

»Qui reddente, inquit, »rationem ei, qui paratus est iudicare vivos 
et mortuos.«< Hi secundum praecedentia erudiuntur iudicia. Ob hoc 
etiam subiungit: »Propter hoc enim et mortuis evangelizatus est«, nobis 
videlicet, qui quondam exstabamus infideles; »ut iudiecentur quidem 
seecundum hominem« inquit »in carne, vivant autem secundum deum in 


IPetr.2,23 
3,10 


3, 12 


3,15 


3, 18 


3, 22 


spiritu.« Qui a fide videlicet exciderunt, dum adhue in carne sunt,. 


iudicantur secundum iudicia praecedentia, ut paeniteant. Ideirco etiam 


10 Matth. 6, 9 15f vgl. Strom. VI 45, 1 mit Anm. 18 vgl. S. 203, Sf 
mit Anm. 


1 vor deo 2 Buchst. (se) ausrad. M 2 sumentes (= λαμβάνοντες) LM per- 
petientes Di 83 inqwit oonach enim L co nach veitam M 8. α. 4 ritam aus viam 
corr. LE? 4 et incorruptibilis aus est corruptibilis corr. LE? ὃ sanctos üb. ἃ. Z. 
Meorr. < LM* ingquit M quwid üb. ἃ. Z. Li! 6 sanctiM sanctis L 10 ora- 
tione M orationem L 11 mortwus est L am Rand M? 12 rret von offerret in 
Ras. M? s von spiritu in Ras. M 15 sonitum (o aus € corr.) L! sonum in 
Ras. für 6 Buchst. ΜΖ 17 operetur M operatur L_ 19 profeetus (= nooxonng) L 
durch Ras. getilgt M eliam) + ex 1,M* (jetzt durch Ras. getilgt) 22 Q von 
Qui in Ras. M 23 praecedentia M praeeidentia L 25 videlicet o nach nobis 
L oo nach quondam M mit znfideles schließt f. 3v in L, dann fehlt ein Blatt mit 
dem Rest der Auslegung von 1 Petr. iudicentur Meorr. iudieemur M* 27 qui 
a fide corr. aus qwia fide M 


ji 
oO 


20 


5 enim in persecutionibus constitutis iudieium consequetur. 


306 Clemens. 


subneetit, dieens: »vivant secundum deum in spiritu.« Sie Paulus quo- I Petr.4 
que; nam et ipse tale aliquid dieit, »quem tradidie, inquiens, »satanae, 
ut vivat spiritu.«e »Sieut boni« videlicet »dispensatores multiformis 4, 10 
gratiae dei.e Similiter etiam Paulus: »Multifarie<, inquit, »et multimodis 
deus olim locutus est patribus nostris.«< »Gaudete«, inquit, »communi- 4, 13 
cantes passionibus Christi;« hoc est, si iusti estis, propter iustitiam pati- 
mini, sicut et Christus pro iustitia passus est. »Beati,« inquit, »quoniam 4, 14 
qui est eius honoris et virtutis dei spiritus super vos requiescit.«e Hie 
possessivum »ejus« et angelicum spiritum significat, gloria quippe dei 
illi sunt, per quos seeundum fidem et iustitiam glorificatur ad gloriam 
honorabilem secundum profeetum introductorum fidelium. Potest etiam 
sie intelligi: »spiritus dei super nos«, hoc est, qui secundum fidem 
animae supervenit veluti venustas quaedam mentis et animi pulchritudo. 
»Quoniam«, inquit, »tempus iudicii inchoandi a domo domini.«e His 4,17 


»Deus autem«, inquit, »totius gratiae.« Totius gratiae dixit, quo- 5, 10 
niam bonus est et omnium bonorum dator est ipse. Marcus, | Petri sec- 5,13 83 
tator, praedicante Petro evangelium palam Romae coram quibusdam 
Caesareanis equitibus et multa Christi testimonia proferente, petitus ab 
eis, ut possent quae dicebantur memoriae commendare, scripsit ex his, 
quae a Petro dieta sunt, evangelium quod secundum Marcum voecitatur; 
sicut Lucas quoque Actus apostolorum stilo exsecutus agnoseitur et 
Pauli ad Hebraeos interpretatus epistolam. 


1. 
IN EPISTOLA IUDAE CATHOLICA 


ludas, qui catholicam seripsit epistolam, frater filiorum loseph ex- 
stans valde religiosus, cum sciret propinquitatem domini, non tamen dixit 
se ipsum fratrem eius esse, sed quid dixit? »Iudas servus Iesu Christie, ut- Jud. 1 
pote domini, »frater autem lacobi<; hoc enim verum est, frater erat eius ex 


af .1.Kor. 5, 5; ’vgl.I Timi2:20 4f Hebr. 1, 1 (Paulus als Verf. des 
Hebräerbriefs z. B. auch Strom. II 136, 2f; VI 62, 2) 16 vgl. viell. Jak. 1, 17 
17—21 vgl. 5. 197, 1.8 22 vgl. S. 201, 18# 


2 nach Zradidi ein Buchst. ausrad. M 13 etin Ras. M? 98 Subseriptio: 
Explieit in epistola Petri prima, dann Ras. von 7—S Buchst. (wahrsch. catholica) M 
25 Jneipit eiusdem in (üb. ἃ. Z. L2) epistula Iudae eatholica L ebenso (doch 
eplä) M*, jetzt catholica inM ausrad. 26 IosepL 27 cum] et cum L //}/eum M 
28 qwid] quidgwid L //j/////guid M 29 eius ex Zahn ex (w. e. sch. corr. aus 
eius) L! eius M 


Fragmente. 207 


Ioseph. »Subintroierunt enim quidam«, inquit, »homines impüi, qui olim Jud. 4 
praescripti« et praedestinati »erant in indicium dei nostri«, non ut fiant 
impii; sed exsistentes iam impii praescripti sunt in indieium. »Quoniam V.5 
dominus deus semel populum«, inquit, »de terra Aegypti liberans, deinceps 

5 605 qui non crediderunt, perdidit«, ut eos videlicet per supplieium erudiret. 1008 P 
In praesenti quippe tempore puniti sunt et perierunt propter eos qui 
salvantur, donec convertantur ad dominum. »Angelos vero,« inquit, V-6 
»qui non servaverunt proprium principatum,« scilicet quem acceperunt 
secundum profectum, »sed dereliquerunt«, inquit, >»suum habitaculum« 

10 (caelum videlicet ac stellas significat ea voce) et quoniam apostatae et 
facti sunt et vocati, »in | iudieium«, inquit, »magni diei vineulis perpe- 84 7 
tuis sub caligine reservavit.c Vieinum terris locum, hoc est caliginosum 
aörem significat. Vincula vero dieit amissionem honoris, in quo con- 
stiterant, et cupiditatem infimarum rerum; eupiditate quippe devincti 

15 propria converti non queunt. »Sicut Sodoma«, inquit, »et Gomorra«, V.7 
quibus significat dominus remissius esse, et eruditos paenituisse. »Simi- V. 8 
liter quidem«, inquit, »et hi somniantes<« (hoc est: qui somniant imagi- 
natione sua, libidines et reprobas cupiditates bonum esse putantes, non 
illud quod vere bonum est et omni bono superius) »carnem quidem«, 

20 inquit, »maculant, dominationem autem spernunt, maiestatem autem 
blasphemant«, hoc est solum dominum, qui vere dominus noster est 
[6885 Christus et solus laudabilis. »Maiestatem«, inquit, »blasphemant«, 
hoc est angelos.. »Quando Micha@l archangelus cum diabolo disputans Υ͂. 9 
altercabatur de corpore Moysi.c Hic confirmat assumtionem Moysi. 

25 Michael autem hie dieitur, qui per propinguum nobis angelum alter- 
cabatur cum diabolo. »Hi autem,« inquit »quaecumque quidem ignorant, V. 10 
blasphemant; quaecumque autem naturaliter tamquam muta animalia 


16 vgl. Matth. 10, 15; 11, 24; Luk. 10, 12 zu eruditos paenituisse vgl. 
Matth. 11, 21 24 vgl. Strom. I 153, 1 90 Γ vgl. S. 211, 18f 


2 praeseripti M perseripti L praedestinati ΜῈ praedistinati L (vel. 
S. 208, 11) 3 nach sed 2—3 Buchst. ausrad. M in iudieium so nach sunt L 
oo nach impii M 7 os von angelos in Ras. M? 9 sec von secundum in Ras. 
M! derelinquerunt L 10 significat ea voce et quoniam St significato vore 
(corr. aus vocet) etiam L significans M, aber ns in Ras. f. 9—10 Buchst, M? 
et? ausrad. M 11 et (in Ras.) vocati M exuacari L diei Fell dd M de 1, 
13f constiterant M constituerant L 14 atem von eupiditatem in Ras. Lt 
infimarum Bunsen infirmarum LM 15 converti M eonveri L ingquit nach- 
träglich a. Rand hinzugefügt L'  gomurra L 17 quidem L isdem M hil 
hie M 18 sua Μ sunt L reprobras M 19 est M esse putartes L, doch 
durch Punkte getilgt 21 vor blasphemant ist spernunt in L getilgt 23 arch- 
angelus corr. aus archangelos L 26 nach ignorant ist inquit in L getilgt 
27 muta durch Ras. corr. aus mutua L 


10 


μ- 
Li 


οὐ 


τῷ 
οι 


Ὁ 


308 Clemens. 


noverunt, in his eorrumpuntur.e Significat eos comedere ac bibere et Jud. 10 
rebus veneriaeis indulgere, et alia eos perpetrare dieit, quae sunt com- 
munia eum animalibus ratione carentibus. »Vae illis,« inquit, >quia in Υ͂. 11 
via Cain abierant.« Sie etiam peccato Adae subiacemus seeundum pec- 
eati similitudinem. »Nubes«, inquit, sine aqua«, hoc est: qui verbum Υ. 13 
divinum et feeundum in se non possident. Ob hoc, inquit, et »a ventis« 
et spiritibus violentis huiusmodi »eireumferunture homines. »Arborese, 
inquit, »autumnales infructuosaes, infideles videlicet, qui nullum fructum 
fidelitatis apportant. »Bise, inquit, »mortuae«; semel scilicet, quando 
delinquendo peccarunt; secundo | vero, quando supplieiis contradentur 85 Z 
secundum praedestinata dei iudicia; mors quippe reputanda est, etiam 
quando quisque hereditatem non continuo promeretur. »Fluetuse, in- V. 13 
quit, »feroeis maris.« His verbis vitam gentilem significat, quorum am- 
bitionis abominabilis finis est. »Sidera errantia«, hoc est errantes et 
apostatas significat; ex huiusmodi stellis sunt, qui angelorum ceeidere 
de sedibus, quibus propter apostasian »ealigo tenebrarum reservatur in 
sempiternum«e. »Prophetavit autem de his septimus«, inquit, »ab Adam Υ͂. 14 
Enoch.« His verbis prophetam comprobat. »Isti sunte, inquit, »segre- V. 19 
gantes« fideles a fidelibus, seeundum propriam infidelitatem redar- 
guti, et iterum discernentes sancta a camibus. »Animales«, inquit, 
»spiritum non habentes«, spiritum seilieet, qui est per fidem secundum 
usum iustitiae superveniens. »Vos autem,« inquit, »carissimi, superae- V. 20 
dificantes vosmet ipsos sanctissima vestra fide in spiritu saneto.« »Quos Υ͂. 22 
autem«, inquit, »salvate de igne rapientes, quibus vero miseremini in V. 28 
timore,«e id est ut eos, qui in ignem cadunt, doceatis ut semet ipsos 
liberent. »Odientes«, inquit, »eam quae carnalis est maculatam tunicam;« 
animae videlieet tunica macula/ta) est spiritus concupiscentiis pollutus 
carnalibus. »Ei autem,« inquit, »qui potens est conservare vos sine V. 24 


8. carentibus M eurrentibus L_  quwia M qui ad L 4 Cain] ca in Ras. u. 
nach n ein Buchst. ausr. L! 5f qui verbum divi- in Ras. M! 6obMabL 

9 vor bis zwei Buchst. (no?) ausr. L 11 praedestinata M praedistinata L 
(vgl. S. 207,2) dei de la Bigne de 1, diei M 13 f ambitionis corr. aus ambi- 
tiones L! 14 et apostatas M etpostatas L 15 qui angelorum üb. ἃ. 2. L2 
16 apostasian L apostasia M 17 vor autem 4 Buchst. ausrad. M 18 m von 
prophetam durch Punkte getilgt 1,1 prophetiam M. de la Bigne prophetiam (Enoch) 
Schw comprobat M cum probat L 15 Γ greg von seyregantes in Ras. L? 
197 redarguti M redargui L_ 20 saneta M üb. ἃ. 2. L! canibus M carnibus L 


»las er χυνῶν statt τῶν χοινῶνϑε Wi 23 sanctissima] scisimaL 231 quos 
— quibus (οὃς μὲν — ode dt) 1, quosdam — quibusdam M 24 salvatae L 

25 t se von ut semet in Ras. f. zwei Buchst. 12 26 eam M eum L, aber 6 u. 
vorhergeh. f in Ras. u. w aus e corr. L?_ 27 macula(ta) Zahn coneupiscentüis 
M coneupiscentis L 


Fragmente. 209 


offensione et constituere ante conspectum gloriae suae inmaculatos in 
laetitia.«c >»In conspeetu gloriae suae« dieit coram angelis, »inmaculatos 
autem constituendos< angelos factos. Cum dieit Dalniel de populo >»et 
venit in conspectu dominie, non hoe dieit, quoniam vidit deum; hoc 


5 enim inpossibile est, ut quisque non mundo corde videat deum; sed hoc 


dieit, quia cuncta quaecumque faciebat populus, in conspeetu erant dei 
et manifesta illi constabant; hoc est, quoniam nihil absconditum est a 
domino. In evangelio vero secundum Marcum interrogatus dominus a 
prineipe sacerdotum, si ipse esset »Christus filius dei benedietie, respon- 


10 dens dixit: »ego sum, et videbitis fillum hominis a dextris sedentem 


virtutis.«e »Virtutes<e autem significat sanctos angelos. Proinde enim 
cum dieit »a dextris dei«e, eosdem ipsos dieit propter aequalitatem et 
similitudinem angelicarum sanctarumque virtutum, quae uno nominantur 
nomine dei. Cum ergo »sedere in dextra« dicit, hoc est: in eminenti honore 
et 101 requiescere. In aliis autem evangeliis dieit dominus principi sacer- 
dotum interrogatus, si ipse esset filius dei, non e contra respondens; 
sed quid dixit? »Vos dieitis«, satis bene respondens. Si enim diceret 
»sicut vos intellegitise, mentiretur utique, non se confitens filium dei, 
siquidem illi non ita de illo sentiebant. Dicens autem »vos dieitis« vere 


20 locutus est; quod enim non sapiebant, verbis dieebant, hoc ille verum 


esse confessus est. | 


I. 
IN EPISTOLA IOHANNIS PRIMA 


»Quod erat ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris.« 


25 Consequenter evangelio secundum lohannem et convenienter etiam haec 


epistola prineipium spiritale continet. | Quod ergo dieit »ab initio«, hoc 


3f woher? 4f vgl. Matth. 5, 8; Hebr. 12, 14 9—11 vgl. Mark. 14, 61f 
12 vgl. Luk. 22, 69 15—17 vgl. Matth. 26, 63f; Luk. 22, 67. 70 


11 inmaculatos in letitia M inmaculatis in laetitiae 1, S Marcum M 
Marei 1 11 Vürtutes) Virtutis St  enim L etiam M 13 sanctarumque M 
sanctarum quae L rirtutum M eirtutem L uno L Ras. von 3—4 Buchst. M 

14 Cum Marg. de la Bigne Zum LM dextraM dextera (nur hier) L 15 et 
ἐδὲ LM* in M jetzt durch Ras. getilgt dieit dominus LM* dieitur (iur in 
Ras.) M? 16 önterrogatus LM* interroganti ΜΞ non eM nonne 1, respon- 


dens LM* respondisse (disse in Ras.) M? 20 (dum) non Schw (et) verbis 
Bunsen 21 Subseriptio: Exrpleit in epistola Iudae apostolica L?; ebenso, nur 
apostoli und dann Ras. von S—10 Buchst. M 23 Ineipit eiusdem epistola lo- 


hannis evangelistae catholiea prima de capitulis requisitis meist auf Ras. L? Incıpit 
eiusdem epistola lohannis prima M, aber vor prima Ras. von 18, nach prima von 
21 Buchst. 25 consequenter L consequens (aber s in Corr.)M 26 conrvenienter 
LM* conveniens M? 

Clemens III. 14 


862 


1009 P 


I Joh. 1,1 


872 


ot 


210 Clemens. 


modo presbyter exponebat, quod prineipium generationis separatum ab 1 Joh.1, 
opificis prineipio non est. Cum enim dieit »quod erat ab initio«, gene- 
rationem tangit sine prineipio filii cum patre simul exstantis. »Erat« 
ergo verbum aeternitatis significativum est non habentis initium, sieut 
etiam verbum ipsum (hoe est filius), quod secundum aequalitatem sub- 
stantiae unum cum patre eonsistit, sempiternum est et infeetum, Quod 
semper erat verbum, significatur dieendo »in prineipio erat verbums«. 
Quod vero dixit »quod vidimus oculis nostrise, domini significat in carne 
praesentiam. »Et manus«, inquit, »nostrae contreetaverunt de verbo 
vitaec; non solum carnem eius, sed etiam virtutes eiusdem filii signi- 
ficat, sieut radius solis usque ad haec infima loca pertransiens, qui radius 
in carne veniens palpabilis factus est diseipulis. Fertur ergo in tradi- 
tionibus, quoniam lohannes ipsum corpus quod erat extrinsecus tangens, 
manum suam in profunda misisse et ei duritiam carnis nullo modo re- 
5 luctatam esse, sed loeum manui praebuisse diseipuli. Propter quod etiam 
inferet: »et manus nostrae contreetaverunt de verbo vitae;« contreeta- 
bilis utique factus est qui venit in carne. Sie et »vita, quae manifestata 1, 2 
est«. Nam et in evangelio sie dieit: »Et quod factum est in ipso, vita 
erat, et vita erat lux hominum.« »Et nuntiamus«, inquit, »vobis vitam 
aeternam, quae erat apud patrem et palam facta est nobis.« Patris ap- 
pellatione significat, quoniam et filius semper erat sine initio. »Quia 1,5 
deus«, inquit, »lumen est«; non essentiam divinam exprimit, sed decla- 
rare volens maiestatem dei, quod melius est et excellentius apud homi- 
nes, proprie divinitati eoaptavit; sie et Paulus | »lumen« vocans »inacces- 88 Ζ 
sibilee. Sed etiam ipse Johannes in eadem ipsa epistola »caritas« inquit 
»deus este, virtutes significans dei, quoniam clemens est et misericors, 
et quia Jumen, hoe est iustos secundum profeetum animi per caritatem 
eonstituit. Lumen ergo deus, qui est inenarrabilis seeundum rationem 


7 vgl. Joh. 1.1 12—15 vgl. Johannes- Akten p. 196, 1091; 195, 3f ed. 
Bonnet; Harnack, Geschichte ἃ. altchristl. Lit. II 1 S. 5421; Hennecke im Hand- 
buch z. ἃ. nt. Apokryphen S. 524 f 18:f Joh. 1, 3f 941 I Tim. 6,16 
25f£ I Joh. 4, 16 26 vgl. z. B. Psal. 102, 8 


3 tangit M augit (uw ἃ. ἃ. 2.) L 4 nach ueternitatis Ras. von 2 Buchst., s 
von sigmificativum in Ras. M 5 quod L dei in Ras. f. qguod M? 6 consistit 
(tit in Ras.) M? infectum L*M ineffeetum aus infectum corr. L3 7 semper M 
per L 8 dni (= domini) M dm (= deum) L 9 et manus M emamus L 
nostrae M nostra et L 10 vor filii ist signi ausrad. L 11 infima L wn- 
firma M 14 profunda (da in Ras.) M ei auf Ras. L?  duritiam L duri- 
titiam M 14 Ὁ relhuetatam corr. aus reluctatum M reluctatum L , 16 inferet (vgl. 
S’ 212, 17 u. ἐποίσει) L infert M 17 sie L sieut M 21 qwia L?M gqw L* 

22 non ess in Ras. L! 23 maiestatem M modestatem L 24 proprie divinitati M 
propriae divinati L 


Fragmente. 211 


substantiae. »Et tenebrae«, inquit, »in eo non sunt ullae«, hoc est IJoh. 1,5 
nulla iracundia, nulla passio, nulla eirca quemquam mali retentio, nullum 
perdens, sed cunctis salutem tribuens. Lumen autem significat vel prae- 
cepta legis vel fidem vel doctrinam, tenebrae vero horum contraria. 

5 Non veluti altera via sit, una quippe via est secundum praecepta divina. 
Monas namque dei opus est, dyas autem et quidquid praeter monadam 
eonstat, ex vitae perversitate contingit. »Et sanguise, inquit, »filii eius 1,7 
mundat nos;« doctrina quippe domini, quae valde fortis est, sanguis eius 
appellata est. »Quod si dixerimus, quod non peccavimus, mendacem 1, 10 

10 facimus eum et verbum eius non est in nobis«, doctrina eius videlicet, 
si mentimur; verbum enim veritas est. 

»Et si quis«, inquit, »peccaverit, consolatorem habemus apud patrem 9, 1 
lesum Christum.«e Sieut enim apud patrem consolator est pro nobis 
dominus, sie etiam consolator est, quem post assumtionem suam digna- 

5 tus est mittere. Hae namque primitivae virtutes ac primo creatae, in- 
mobiles, exsistentes secundum substantiam, cum subiectis angelis et 
archangelis, cum quibus vocantur aequivoce, diversas operationes effiei- 
unt. Sie etiam et Moyses Micha@l angeli virtutem per vieinum 5101 et 
infimum angelum vocat. Similiter quoque in prophetis ceteris inveni- 

20 mus, sed Moyse quidem propinguus ac viecinus angelus apparuit. Exau- 
divit eum et locutus ei Moyses manifeste facie ad faciem. Α 1115 autem 
prophetis seecundum operationem angelorum motus | quidam fiebat, veluti s9 Z 
audientium ac videntium. Ideirco et 5011 audiebant solique cernebant, 
sicut etiam in Samuele manifestatur. Eliseus enim solus audiebat vocem, 

25 qua vocatus est. Si autem esset manifesta et communis vox, ab omni- 
bus praesentibus audiretur; nune autem a solo, in quo inoperabatur 
motus, qui ab angelo fiebat, audita est. »Non solum autem«, inquit, 2,2 
»pro nostris peccatis dominus propitiator est«, hoc est fidelium, »sed 
etiam pro toto mundo.« Proinde universos quidem salvat, sed alios per 

30 supplieia convertens, alios autem spontanea ac sequente voluntate et cum 
honoris dignitate, »ut omne genu flectatur ei caelestium, terrestrium et 
infernorum«e, hoc est angeli, homines et animae, quae ante adventum 


m 
τ 


18f vgl. Adumbr. zu Jud. 9 23f vgl. 1Sam. 3, 4—10 94: vgl. II Kön. 
ud 31f Phil. 2, 10 


7 filii eius am Rand vor inquit M 8. nos 1 Joh. vos LM fortisM foris L 
10 do von doctrina in Ras. Μ2 eusü.d. 2. M?<L 15 haeM haeL 
16 cum L et cum M 18 Moyses (y üb. d. Z.) L? Michael oo nach angelum 
(19) Bunsen 24 Samuele (u aus a corr.) M Samuhele L 29 salrat M salre L 
per M adL 30 ac sequente L assequente M 32 infernorum M in- 
fer//J/orum L 
14* 


319 Clemens. 


eius de hac vita migravere temporali. »Et in hoc cognosceimus, quoniam I Joh. 2, 
novimus eum, si mandata eius custodiamus.« 


Qui enim intellector est, utique Ὃ μὲν γνωστικὸς πάντως καὶ 
et opera perfieit, quae pertinent ad ἔργα ἐπιτελεῖ χκαϑήκοντα: ὁ δὲ τὰ 
virtutis offieium; qui vero opera ἔργα ἐπιτελῶν οὐ πάντως καὶ 
perfieit, | non continuo etiam intel- γνωστιχός ἐστιν. 1010 P 
lector est. 


σι 


Potest enim esse reetarum operationum, non tamen intellegibilium 
saeramentorum cognitor. Deinde sciens quaedam quidem opera perfici 

10 timore supplieii, quaedam vero propter repromissionem remunerationis, 

docet perfectionem intellectualis hominis, per caritatem opera com- 

plentis. Proinde subiungit ac dieit: »Qui vero eustodit verbum eius, 2,5 

vere in hoc caritas dei de est; in hoc enim cognoseimus, quoniam 

in ipso sumus«, secundum fidem et secundum caritatem. »Non manda- 2,7 

tum novum seribo vobis, sed | mandatum vetus, quod habuistis a prin- 902 

eipios, per legem scilicet et prophetas, ubi dieitur: »unus est deus.« 

Ideiro etiam inforet; quoniam »mandatum vetus est verbum quod audistis«. 

Iterum autem dieit: »Mandatum autem hoc est, quod tenebrae transie- 2, 8 

runte, perversionis seilicet, »et lumen verum ecce iam claruit«, secun- 

20 dum Eden scilicet, secundum intelleetum, secundum testamentum, secun- 
dum praeparata iudieia in hominibus operans. »Qui dieit se«, inguit, 2,9 
»in lumine esse<; in Jumine dieit in veritate; »et fratrem suum«, inquit, 
»odit«; fratrem videlicet dieit non solum proximum, sed etiam dominum. 
Odiunt enim eum infideles et non eustodientes mandata eius. Propter | 

25 quod etiam infert: »Qui diligit fratrem suume, inquit, »in lumine per- 2, 10 

manet et scandalum in eo non est.« Deinde profeetus et provectiones 

significat animarım adhue in carne positarum; et »filiolose quidem 2, 12 

vocat eos, quibus »sunt remissa peccata propter nomen domini«; nam 

multi solo eredunt nomine; »patrese autem perfectos appellat, eos qui 2,13 

sintellexerunt quod erat ab initioc et intellegibiliter perceperunt, filium 


15 


90 


— 


3—7 Sacr. Par. 298 Holl (Lemma in OAP Κλήμεντος; in M ohne Lemma; 
in R Κλήμεντος Ῥώμη.) 16 Deut. 6, 4 


1 eius in Ras. L! 2 eius eustodiamus M eius eustodit L? am Ende von 

f. 9r am Rand 3 intellector est, utique M intellecto restitutique L 5 virtutis 

M eirtutes L 4 ἔργα] + μὴ Sacr. Par. R u. P! am Rand 8. operationum M, 

aber er abgek. u. ationum in Ras. M? opinionem L intellegibilium] vor und 

nach Zium, dessen « von 2.H. üb. ἃ. 2., Rasuren in L (es scheint @ntellegebis limen 

gewesen zu sein) 10 fümore aus amore corr. L? 18 quoniam] gm (q in Corr.) M 

15 norum aus cum corr.L? 16 etM exL deus nachträgl. hinzugefügt L? 

17 inferet (vgl. S. 210, 16) L infert M 18f mit fenebrae transierunt schließt 
der Text des Clemens in L 29 nach autem 2 Buchst. (et?) ausrad. M 


10 


20 


Fragmente. 213 


videlicet, de quo supra dixit: »quod erat ab initio.e »Seribo«, inquit, 
»vobis, iuvenes, quia vieistis malignum.« »Fortes iuvenes« contemnentes 
voluptates, »malignum« diaboli extollentiam signifieat. »Filiie autem 
»cognoscunt patrem«, utpote qui ab idolis confugerunt et ad unum 
deum convocati sunt. »Quoniam mundus«, inquit, >»in maligno est.« 
Nonne »mundus« et »omnia, quae in mundo sunt,« ereatura dei dieuntur, 
et haec »valde bona«? Sed »concupiscentia carnis et oculorum et 
ambitio saeculic, quae ex vitae perversione contingunt, »non est ex 
patre, sed ex mundo este et ex nobis. »Ideirco et mundus pertransiet 
et concupiscentia eius; qui vero fecerit voluntatem dei« et mandata 
eius, »permanet in aeternum.< »Ex nobis«, inquit, »exierunt, sed non 
erant ex nobis«, neque angeli apostatae, neque homines cadentes, »sed 
ut manifestentur, quoniam non sunt ex nobis.« Clare satis discernit 
genus eleetorum et perditorum; et illud quidem, quod in fide permanet, 
»unctionem habet a sancto«, quae fit secundum fidem; qui vero non 
permanet in fide, »mendax« est et »antichristus, qui dieite, inquit, >quia 
lesus non est Christus.<e lesus enim salvator et liberator, et Christus | 
rex. »Qui negat filium« ignorando eum, »nec patrem habet« neque 
cognoseit eum. Qui vero cognoseit filium, et patrem secundum scien- 
tiam novit. »Cum manifestatus fuerit< dominus »in« secundo »adventu, 
fidueiam habebit et non confundetur«, quae confusio est grande suppl- 
cium. »Ömnis«, inquit, »qui facit iustitiam, ex eo natus est,« secundum 
fidem scilicet renatus. 

»Propterea mundus non cognoseit nos, quoniam nee eum eognovit.« 
Mundum dieit saeeulariter in deliciis viventes. »Dilectissimi,« inquit, 
»nune filii dei sumus,« non naturali dilectione, sed quia patrem deum 


I1Joh.2,13 
2, 14 


habemus. Maior quippe est caritas, ut, cum nullam cognationem habe- - 


amus ad deum, diligit nos tamen et filios suos vocat. »Et needum 
elaruit quod erimus«, hoc est, ad qualem perventuri sumus gloriam. 
»Si enim manifestatus fuerit,« hoc est, si perfeeti facti fuerimus, »similes 
ei erimus« veluti requiescentes et iustificati, mundi in virtute, ut »ipsum« 
vultum eius »videamus, sieuti est«, conprehensibiliter. »Qui vero faecit 
iniustitiam, ex diabolo est«, hoc est ex parte diaboli, eadem quae ille 


ger Joh..1,.1 4f vgl. I Joh. 5, 21. 19 5 I Joh. 5, 19 7 vgl. Gen. 
1, 31 27f vgl. Strom. II 74, 1; 75, 2 


ΦΥ͂ Fortes bis extollentiam M? auf Ras. u. a. Rand für 30—32 Buchst. 
4 patrem corr. aus partem M confugerunt) con am Ende d.Z. ausrad. u. an den 
Anfang der nächsten Z. gesetzt, nach g ein Buchst. ausrad. M? 6 dieuntur] dr 
(könnte auch dieitur heißen) M 16 qui) qee/)/ M 23 nach scilicet 2 Buchst. 
ausrad. M 25 di von dklectissimi in Ras. M? 26 quia corr,. aus qua M? 
30 manifestatum St 


3,8 


10 


a 


Ὁ quod est regeneratio ac fides, »et sanguise, quod est cognitio, »et hi 


-» 


914 Clemens. 


conseetans et eligens. »Ab initio«, inquit, »diabolus peccat«e, ab initio I Joh. ὃ, 
seilicet, a quo peecare coepit, inconvertibiliter in peccando perseverans. 
»Omnise«, inquit, »qui natus est ex deo, non peccat, quia semen eius in 8,9 
eo manet<, verbum eius videlicet in eo, qui secundum fidem renatus 
est. Sie »filios deie intellegimus, sicut et »filios diaboli« similia diabolo 3, 10 
eligentes; 516 etiam »ex maligno« esse dieuntur. »Omnis qui odit fratrem 3, 12.15 
suum, homieida est.«e In hoc enim secundum infidelitatem Christus 
moritur; reete itaque subiungit dicens: »Et seitis quia omnis homieida« 
et infidelis »non habet vitam aeternam in se ipso manentem.« In mente 
quippe fideli vivens Christus permanet. »Ipse« enim »pro nobis«, hoc 8, 16 
est pro apostolis, »animam suam posuit« |hoc est pro apostolis]. Si 
ergo pro apostolis animam suam posuit, apostolos autem eius dieit semet 
ipsos, tamquam si diceret: »nos«, inguam, apostoli, propter quos animam 
suam posuit, »debemus pro fratribus animas ponere«; salus quippe pro- 
ximorum apostolorum erat gloria. | »Quia maior est«, inquit, »deus corde 83, 20 92 
nostro«, hoc est virtus dei conscientia, quae subsequitur animam, propter 
quod subiungit et dieit, quoniam »cognoscit omnia«. »Carissimi, si cor 3, 21 
nostrum non redarguat nos, fiduciam habebit apud deum.« »In hoc 8, 24 
cognoseimus, quia manet in nobis, de spirita quem dedit nobis«, secun- 
dum episcopatum seilicet et providentiam futurorum. 

»Perfecta«, inquit, »caritas | foras mittit timorem«; perfectio namque 4,18 101 
fidelis hominis caritas est. 

»Iste est,« inquit, >qui venit per aquam et sanguinem,« et iterum 5,6 
»quia tres sunt, qui testificantur, spiritus«, quod est vita, »et aqua«, 5, 7.8 


tres unum sunt.« In salvatore quippe istae sunt virtutes salutiferae, 

et vita ipsa in ipso filio eius exsistit. »Et haec est confidentia, quam 5, 14 
habemus ad eum, quia, si quid petierimus secundum voluntatem eius, 
audiet nos.«e Non absolute dixit quod petierimus, sed quod oportet 
petere. »Et mundus omnis in maligno constitutus est«, non ereatura, sed 5, 19 
saeculares homines et secundum concupiscentias viventes. »Et filius dei 5, 20 
venit et dedit nobis intelleetum«, secundum fidem scilicet advenientem 

in nos, qui etiam spiritus sanctus appellatur. 


30 f vgl. 1 Joh. 2, 15f mit Auslegung 


6 diewmtur) dr M dieitur Ausgg. 7 nach sum ist et ausrad.M ἠ06 (oe 
in Ras.) M? apostolis! St eredentibus M [06 --- upostolis] St 15 maior est aus 
maiorem corr. M? 16 tu von vörtus in Ras. M? subsequitur] subsegr M sub- 
sequetur Ausgg. 17 © von Carissimi in Ras. (für X?) M? 23 et öterum in 
Ras. M? 33 Subseriptio: Explieit in (in üb. ἃ. 2.) prima epistola Iohannis, 
dann Ras. von etwa 20 Buchst. (wahrsch. erangelistae catholica) M 


Fragmente. 


m 
pre 
or 


IV. 
IN EPISTOLA IOHANNIS SECUNDA 


Secunda lohannis epistola, quae ad virgines scripta est, simplieissima 
est. Seripta vero est ad quandam Babyloniam, »Ecleetam« nomine, si- 
5 gnificat autem electionem ecelesiae sanctae. Astruit in hac epistola per- 
fectionem fidei extra carıtatem non esse, et ut nemo dividat lesum 
Christum, sed unum credat lesum Christum venisse in carne; nam 
qui habet filium in intelleetu perceptibiliter, et patrem quoque co- 
Snoseit et magnitudinem virtutis eius sine initio temporis operantem 


10 intellegibiliter mente contuetur. »Si quis venit ad vos«, inquit, »et 


hane doctrinam non portat, non suscipiatis eum in domum et ave 
ne dixeritis ei; qui enim dixerit ave, communicat operibus eius 
malignis.«< Tales salutare prohibet et in hospitium suseipere; hoc 
enim in huiusmodi non est inhumanum, sed nec conquirere vel condis- 


15 putare | cum talibus ammonet eos qui non valent intellegibiliter divina 


tractare, ne per eos traducantur a doctrina veritatis, veri similibus in- 
ducti rationibus. Arbitror autem, quia et orare cum talibus non oportet, 
quoniam in oratione, quae fit in domo, postquam ab orando surgitur 
salutatio gaudii est et pacis indicium. 


4 zu Babyloniam Electam vgl. I Petr. 5, 13 (ἡ ἐν Βαβυλῶνι συνεκλεχκτή) 


2 Tneipit eiusdem in epistola Iohannis evangeliste secunda, dann Ras. von 
etwa 9 Buchst. (catholica) M 3 ad virgines (= πρὸς παρϑένους)) Clem. schrieb 


wahrsch. πρὸς Πάρϑους. Vgl. Zahn, Forsch. II S. 100 ff; Bardenhewer, Gesch. - 


ἃ. altkirchl. Lit. II S. 473 ad verginem J. Chapman, The Jourm. of Theol. Studies 5 
(1904) S. 529 Eelectam Schw Electam M 4f Electam, nomine autem signi- 
ficat » Chapman 6 -tra caritatem nom esse in Ras. für etwa 11 Buchst, M2 

7 credat St eredere M 13 Tales in Ras. M? 14 in huiusmodi non est in- 
huma- in Ras. für 5—6 Buchst. M? nach inhumanum ist est ausrad. M nee 
in Ras. für 3—4 Buchst. ΜΖ 18 nach domo 2 Buchst. (et) ausrad. M αὖ orando 
corr. aus adorando M? 19 nach salutatio 3—4 Buchst. ausrad. M Subseriptio: 
Rasur von 30—32 Buchst. der rot geschrieb. Subser., dann: Expliedunt adumbra- 
tiones Olementis in epistolis canonieis, dann Ras. von 5 Buchst. Darauf: Ineipit 
expositio didimi carne ceei. Item (te schwarz M3) in epistolis canonieis, dann Ras. 
von etwa 40 Buchst. 


10 


15 


20 


25 


30 


316 Clemens. 


ll. 


ΠΕΡῚ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ 


Euseb. Η. E. V1 18,.9 

Καὶ ἐν τῷ λόγῳ δὲ αὐτοῦ τῷ Περὶ τοῦ πάσχα ἐκβιασϑῆναι ὁμο- 
5 λογεῖ πρὸς τῶν ἑταίρων ἃς ἔτυχεν παρὰ τῶν ἀρχαίων πρεσβυτέρων 
ἀκηκοὼς παραδύσεις γραφῇ τοῖς μετὰ ταῦτα παραδοῦναι, -Βέμνηται 
δ᾽ ἐν αὐτῷ Μελίτωνος καὶ Εἰρηναίου καί τινῶν ἑτέρων, ὧν καὶ τὰς 
διηγήσεις τέϑειται. 

Euseb. H. E. IV 20,4. 

Τούτου δὲ λόγου (der Schrift des Meliton Περὶ τοῦ πάσχα) μέ: 
μνηται Κλήμης ὁ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν ἰδίῳ Περὶ τοῦ πάσχα λόγφ, ὃν ὡς 
ἐξ αἰτίας τῆς τοῦ Μελίτωνος γραφῆς φησιν ἑαυτὸν συντάξαι. 

(Pseudo-)Anatolius De ratione paschali 1 (bei Br. Krusch, Studien 
zur christlich-mittelalterlichen Chronologie [Leipzig 1880] S. 317). 

Verum maiores nostri Hebreorum et Grecorum librorum peritissimi, 
Isidorum et Hieronymum et Clementem dico, licet dissimilia mensium prin- 
cipia pro diversitate lingue senserunt, tamen ad unam eandemque paschae 
certissimam rationem, die et luna et tempore convenientibus, summa vene- 
ratione dominicae resurreclionis consenserunt. 

Chron. Pasch. p. 7 A—C ed. Paris. = 1p. 14f ed. Bonn. 

᾿Αλλὰ καὶ Κλήμης, ὁ ὁσιώτατος τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἐκκλησίας 
γεγονὼς ἱερεύς, ἀνὴρ ἀρχαιότατος καὶ οὐ μαχρὰν τῶν ἀποστολικῶν 
γενόμενος χρόνων, ἐν τῷ Περὶ τοῦ πάσχα λόγῳ τὰ παραπλήσια 
διδάσκει. γράφων οὕτως" 

Τοῖς μὲν οὖν παρεληλυϑόσιν ἕτεσι τὸ ϑυόμενον πρὸς Ἰουδαίων 
ἤσϑιεν ἑορτάζων ὃ χύριος «πάσχα. ἐπεὶ δὲ ἐκήρυξεν αὐτὸς ὧν τὸ 
πάσχα, ὁ ἀμνὸς τοῦ ϑεοῦ, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀγόμενος, αὐτίκα 
ἐδίδαξε μὲν τοὺς μαϑητὰς τοῦ τύπου τὸ μυστήριον τῇ ıy, ἐν ἡ καὶ 
πυνϑάνονται αὐτοῦ" "ποῦ ϑέλεις ἑτοιμάσωμέν σοι τὸ πάσχα φαγεῖν; « 
ταύτῃ οὖν τῇ ἡμέρᾳ καὶ ὁ ἁγιασμὸς τῶν ἀζύμων zal ἡ προετοιμασία 
τῆς ἑορτῆς ἐγίνετο. ὅϑεν ὁ Ἰωάννης ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ εἰκότως 
ὡς ἂν παρετοιμαζομένους ἤδη ἀπονίψασϑαι τοὺς πόδας πρὸς τοῦ 


10 f vgl. Pitra, Spieileg. Solesm. II (Paris 1855) p. LX sq. 9217 vgl. Jes. 53, 7 
29 Matth. 26, 17 81-8. 217, 1 vgl. Joh. 13, 4 


5 ἑταίρων ATıR, B übergeschrieben, A Bee T'EB!DM (von) einem anderen 

Iarın 7 za® <M 11 - 3 ὠὡς--Β 12 ἑαυτὸν ABDM αὐτὸν TER 

16 [Isidorum et) Krusch 17 senserint Cod. Sirmondi 23 τῷ Plarisina 
editio) ᾧ Vl(atie. 1941) 82 παρετοιμαζομένους V προετοιμαζομένους P 


25 


27 


28 


10 


20 


30 


Fragmente. 317 


’ \ EN > ΄ , q N - ») ’ c BEN, 
χυρίου τοὺς μαϑητὰς ἀναγράφει. πέπονθε ÖE τῇ ἐπιουσῃ ὁ σώωτῆρ 
« - ΡΒ, BL} \ ’ = \ c ,. > 
ἡμῶν, αὐτὸς ὧν τὸ πάσχα, καλλιερηϑεὶς ὑπὸ Ἰουδαίων. 

Ἢ Σὺ A 

Kal uc# ἕτερα 

> ’ ” - ’ o u cr LA ur 

᾿Αχολούϑως ἄρα τῇ ıd, ὁτε καὶ ἔπαϑεν, εοϑεν avrov οἱ ἀρχιε- 
θεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς τῷ re προσαγαγόντες 00% εἰσῆλϑον εἰς 
τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανϑῶσιν, ἀλλ᾽ ἀκωλύτως ἑσπέρας τὸ πάσχα 

’ [, - ς - - > 

φαγῶσι. ταύτῃ τῶν ἡμερῶν τῇ ἀκριβείᾳ χαὶ ci γραφαὶ πᾶσαι συμ- 
φωνοῦσι καὶ τὰ εὐαγγέλια συνῳδά. ἐπιμαρτυρεῖ δὲ χαὶ ἡ ἀνάστασις" 
τῇ γοῦν τρίτῃ ἀνέστη ἡμέρᾳ, ἥτις ἣν πρώτη τῶν ἑβδομάδων τοῦ 
ϑερισμοῦ, ἐν ἢ καὶ τὸ δράγμα ἐνομοϑετεῖτο προσενεγκεῖν τὸν ἱερέα. 


Sacra Par. 307 Holl aus K; zuerst veröffentlicht von A. Mai, Script. 
vet. nova coll. VII p. 94. Lemma in K Τοῦ αὐτοῦ (vorausgeht Sacr. 
Par. 263 = Strom. VII 15, 2) ἐκ τοῦ εἰς τὸ πάσχα. 

"Avayzns εἶδος οἶμαι τῷ παραδόξῳ ἐχπλῆξαι καὶ βιάσασ σϑαι [ϑεφ) 
τὸν ἄνϑρωπον, ὃν ἐξ ἑαυτοῦ σῴζεσϑαι βούλεται, μόνας τὰς ἀφορμὰς 
παρὰ τῆς ἐντολῆς λαβόντα. οὐ τοίνυν βίαιος ὃ ϑεός, οὐδὲ ἀψύχων 
δίκην “ἀγαλμάτων πρὸς τῆς ἔξωϑεν αἰτίας περιάγεσϑαι ϑέμις τὴν 
αὐτοκίνητον φυχῆν. 


Sacra Par. 308 Holl aus K; bei Mai VII p. 98. Lemma in K 
Κλήμεντος “Στρωματέως ἐκ τοῦ εἰς τὸ πάσχα. 

Τὰ ἐναντία ἅμα τῷ αὐτῷ κατὰ τὸ αὐτὸ πρὸς τὸ αὐτὸ συμβῆναι 
ἀδύνατον. 


Sacra Par. 309 Holl aus KOAPMHR; bei Mai VII p. 99. Lemma 
- ’ 5) SEE) \ ‚ σὰ δ 
in K Κλήμεντος ἐκ τοῦ εἰς τὸ πασχα, sonst λημεντος. 

Ὁ ἄρα γινώσκων ἑαυτὸν τόπος ἐστὶ καὶ ϑρόνος τοῦ κυρίου. 


Saera Par. 310 Holl aus OAPM. Lemma in PM Κλήμεντος ἐκ τοῦ 
εἰς τὸ πάσχα, in OA Κλήμεντος. 

Κοπτομένων τῶν λεοντίων ὀστέων καϑάπερ ἐκ τῶν πυρίων 
λίϑων πῦρ ἐξαάπτεται. 

Nikephoros von Konstantinopel, Antirrhesis gegen Konstantinos 
Kopronymos III 26 (Mai, Novae patr. bibl. tom. V [Rom 1849] 1, 
S. 91 = Migne S. Gr. 100 Col. 416). 


4—7 vgl. Joh. 18, 28 10 vgl. Lev. 23, 10f 157 vgl. Röm. 7,8.11 
21f vgl. Sacr. Par. 302 = Fragm. 63; Strom. VII 65,5; VIII 29, 4-6 28f vgl. 
Aristot. Hist. an. III 7 p. 516b 10f; De anim. membr. II 9 655a 15f 


8 συνῳδὰ «λέγει» Schw 9 πρώτη P ἐν πρώτῃ V 10 ἐνομοϑετεῖτο V 
νομοϑετεῖτο P νενομοϑέτητο Di προενεγχεῖν ἢ 14 [ϑεῷ) vom Excerptor ein- 
gesetzt 16 βιαίως K 25 ἄρα yırdazar) ἀναγινώσχων OA ϑροόνος ἐστὶν 
χαὶ τόπος τοῦ ϑεοῦ M ἐστὶ] + τοῦ ϑεοῦ Κ' üb. ἃ. Ζ. τοῦ κυρίου «- Καὶ 


29 


90 


91 


32 


10 


20 


218 Clemens. 


Ὡσαύτος δὲ ἔχειν χαὶ τῷ Κλήμεντι ἐκείνῳ τῷ ᾿Αλεξανδρείαϑεν 
δοχεῖ, ἐν οἷς περὶ τοῦ νομικοῦ πάσχα διαλαμβάνον φησίν" 

Ὡσεί τινος εἰκὼν μὴ παρόντος μὲν τοῦ ἀρχετύπου τὴν ἴσην ἐκείνῳ 
„toege ἀποφέρεται καὶ “παρούσης τῆς ἀληϑείας καταλάμπεται ἡ εἰχὼν 
πρὺς αὖ τῆς τῆς ὁμοιώσεως ἐκείνης ἀποδεκτῆς μενούσης διὰ τὸ σημαί- 
νειν τὴν ἀλήϑειαν. 


Cat. zum Oktateuch (Lev. 13, 22) bei Niceph. I Col. 1037. 
δήλου. Ὁ Κλήμης φησὶν εἰς τὸν ἐν τῷ πάσχα λόγον, ὅτι διά- 
χυσις λέπρας ἐστὶν οὐσανεὶ βάδισις καὶ πορεία ῥευστικχή. 


Randbemerkung zu 1 908. 4,8 (ὃ μὴ ὁμολογεῖ τὸν Ἰησοῦν) im Athos- 
codex Lawra 184 Β. 64 (10. Jahrh.) f. 41V nach von der Goltz, Eine 
textkritische Arbeit des 10. bez. 6. Jahrhunderts, TUNFI 4 5. 48. 

»0 λύει τὸν Ἰησοῦν. ς οὕτως ὁ Εἰρηναῖος ἐν τῷ τρίτῳ κατὰ 
τὰς αἱρέσεις λόγῳ καὶ ᾿ὡριγένης σαφῶς ἐν τῷ η τόμῳ τῶν εἰς τὴν 
πρὸς τοὺς Ῥωμαίους ἐξηγητικῶν καὶ Κλήμης ὁ Στρωματεὺς ἐν τῷ 
Περὶ τοῦ πάσχα λύγῳ. 


II. 
KAN2N EKKAHSIASTIKOS H ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ 
IOYAAIZONTA2 


Nikephoros von Konstantinopel, Antirrhesis gegen Konstantinos 
Kopronymos, unter den am Schlusse des 3. Buchs angehängten Väter- 
citaten, veröff. von N. le Nourry, Apparatus ad bibl. patrum 1. Col. 1334. 

Κλήμεντος πρεσβυτέρου ἡλεξανδρείας ἐκ τοῦ Κατὰ ἰουδαϊζόντων. 

Σολομὼν ὃ τοῦ Δαβὶδ παῖς ἐν ταῖς Βασιλείαις ἐπιγραφομέναις 


5 τὴν τοῦ ἀληϑινοῦ ven κατασχευὴν συνεὶς οὐ μόνον ἐπουράνιον εἶναι 


καὶ πνευματιχήν, ἤδη δὲ καὶ εἰς τὴν σάρχα διαφέρειν, A ἔμελλεν 
οἰκοδομεῖν ὁ τοῦ Δαβὶδ υἱός τε καὶ κύριος εἴς τε τὴν αὑτοῦ παρου- 
σίαν, ἔνϑα καϑιδρύεσθαι καϑάπερ τι ἄγαλμα ἔμψυχον διεγνοκει, εἴς 
τε τὴν κατὰ σύνοδον πίστεως ἐγειρομένην ἐκκλησίαν, κατὰ λέξιν 
λέγει" »el ἀληϑῶς ἄρα κατοικήσει ϑεὸς μετὰ ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς;ς 

κατοικεῖ δὲ ἐπὶ τῆς γῆς, σάρκα περιβαλλόμενος, καὶ μετὰ ἀνϑρώπον 
αὐτῷ κατοίχησις γίνεται ἐν τῇ κατὰ τοὺς δικαίους συνϑέσει τε καὶ 


13f vgl. Iren. ΠῚ 16, 8 14 zu Orig. vgl. von der Goltz a. a. O. S. 49 
801 Kön. 8, 27 = II Chron. 6, 18 


8 ἐν τῷ εἰς τὸ πάσχα λόγῳ Zahn 14 τὴν] τον (so) HS 27 αὑτοῦ] αὐτοῦ 
Fabrieius, Hippolyti opp. II p. 73 αὐτὸς αὐτοῦ le Nourry 


34 


35 


36 


οι 


10 


15 


20 


25 


Fragmente. 219 


ἁρμονίᾳ, νεὼν ἅγιον ἐργαζομένῳ τε καὶ ἀνιστάντι. γῆ γὰρ οἱ δίκαιοι. 
τὴν γῆν ἔτι περιχείμενοι καὶ [γῆ] οἧς πρὸς τὸ μέγεϑος παραὶ 9.λλό- 
μεγοι τοῦ κυρίου. ταὐτά τοι καὶ ὁ μακάριος Πέτρος οὐκ ὀκνεῖ λέγε iv‘ 
»καὶ αὐτοὶ ὡς λίϑοι ζῶντες οἰκοδομεῖσϑε, οἶχος πνευματιχός, ἱερά- 
τεῦμα ἅγιον, ἀνενέγκαι πνευματιχὰς ϑυσίας τὰς προσδεχτὰς τῷ ϑεῷ 
διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. « ἐπὶ δὲ τοῦ σώματος, Ὁ χατὰ περιγραφὴν τόπον 
ἔγϑεον ἑαυτῷ καϑιέρωσεν ἐπὶ γῆς, 0 κύριος »λύσατε- εἶπε -τὸν ναὸν 
τοῦτον, xal Ev τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν.- εἶπον οἱ Ιουδαῖοι" "τεό- 
σαράκοντα χαὶ ἕξ ἔτεσιν ὃ ναὸς οὗτος φχοδομήϑη, καὶ σὺ τρισὶν ἡμέ- 
ραις ἐγερεῖς αὐτόν;- ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος 
αὐτοῦ. « 


IV. 
ΠΕΡῚ ΠΡΟΝΟΙΑΣ 


Maximus Confessor Opp. ed. Combefis (Paris 1675) I p. 144 —Migne 
S. Gr. 91 Col. 264). Τοῦ ἁγιωτάτου Κλήμεντος πρεσβυτέρου "Alssarv- 
δρείας ἐκ τοῦ Περὶ προνοίας. 

Οὐσία ἐστὶν ἐπὶ ϑεοῦ ϑεός. οὐσία ϑεία ἐστὶν aidıov τι καὶ av- 
αρχον ἀσώματόν τε καὶ ἀπερίγραπτον καὶ τῶν ovrov αἴτιον. οὐσία 
ἐστὶν τὸ δι᾿ ὕλου ὑφεστός. φύσις ἐστὶν ἡ τῶν πραγμάτων ἀλήϑεια 
ἢ τούτων τὸ ἐνούσιον, κατὰ δὲ τοὺς ἄλλους ἡ τῶν εἰς τὸ εἶναι 

παραγομένων γένεσις, καϑ' ἑτέρους δὲ ὴ τοῦ ϑεοῦ πρόνοια ἐμποιοῦσα 
τοῖς γινομένοις τὸ εἶναι καὶ τὸ πῶς εἶναι. 


Maximus Confessor a. a. Ὁ. II p. 146 = Migne S. Gr. 91 Col. 200 ἢ 
und N. le Nourry, Apparatus ad bibl. patrum 7 Col. 1335 aus Paris. 
854 f. 130. 

Φύσις λέγεται παρὰ τὸ πεφυχέναι. πρώτη οὐσία ἐστὶ πᾶν τὸ 
χαϑ' ἑαυτὸ ὑφεστός, οἷον λίϑος" δευτέρα δὲ οὐσία αὐξητικὴ καϑὸ 
αὔξει καὶ φϑίνει, τὸ φυτόν" τρίτη δὲ οὐσία ἔμψυχος αἰσϑητικχή. τὸ 
ζῷον, ὁ ἵππος" τετάρτη δὲ οὐσία ἔμψυχος αἰσϑητικὴ λογική, ὃ ἄνϑρο- 


4—6 1 Petr. 2, ὃ ?—11 Joh. 2, 19—21 


2 [γῇ] Wi 3 ταὐτά St ταῦτά le Nourry ταύτῃ Wi 6 ὃ Di ὁ le Nouny 
8 εἶπον] + οὖν Fabricius aus Joh. 2,20 9 σὺ] + ἐν Di aus Joh. 15 ἁγιω- 
τάτου M(axim.) V(atic. 504) μακαρίου L(aur. IX 8) 16 προνοίας) + λόγου L 
17 9800 ϑεός. L ϑεοῦ. ϑεὸς MV τι MV rel 18 τε Lcı MV ἀπερί- 
γραπτον (vgl. Fr. 39) L ἀπερίγραφον MV 18 οὐσία --- ὑφεστός < Plaris. 854) 
19 ὑφεστώς L 20 τὸ εἶναι L τι εἶναι MV 91 παραγομένων LV παρα- 
γενομένω. Μ 26 τὸ ΜΞ Ρ 27 ξαυτοῦ ὑφεστώς Μ λίϑος M Altos 
οὐσία λέγεται Ρ dE<M 29 τετάρτη Μ devrrgaP δὲς.“ ö<P 


n 


1 


15 


20 


r 
art 


(Ὁ 


220 Clemens. 


πος᾿ δι᾿ ὃ καὶ ἔσχατος γέγονεν ὡς ὧν ἐκ πάντων, τὴν ψυχὴν ἔχων 
ἄυλον καὶ τὸν νοῦν ϑεοῦ εἰκόνα. 

Ν. le Nourry a.a. Ὁ. Col. 1336 aus Paris. 854 f. 125 V. 

Τοῦ ἁγιωτάτου καὶ μακαριωτάτου Κλήμεντος, πρεσβυτέρου ᾿4λεξ- 
αν δρείας, τοῦ: Στρωματέως, ἐχ τοῦ Περὶ προνοίας Aoyov. 

Τί ϑεός; ϑεός ἐστιν, ὡς καὶ ὃ κύριος λέγει, πνεῦμα. πνεῦμα δὲ 
ἐστι κυρίως οὐσία ἀσώματος καὶ ἀπερίγραπτος. ἀσώματον δέ ἐστιν 
ὃ μὴ συμσλ ἠροῦται σώματι, ἢ οὗ τὸ εἶναι οὐκ ἔστι κατὰ τὸ πλάτος, 
μῆκος καὶ βάϑος. ἀπερίγραπτον δέ ἔστιν, οὐ τόπος οὐδείς [τόπος], 
τὸ κατὰ πάντα ἐν πᾶσιν καὶ ἐν ἑκάστῳ ὅλον καὶ ἐφ᾽ ἑαυτοῦ τὸ αὐτό. 


Maximus Confessor ἃ. a. Ὁ. Il p. 152 = Migne S. Gr. 91 Col. 276). 
Κλήμεντος τοῦ Στρωματέως ἐκ τοῦ Περὶ προνοίας λόγου. 

Θέλησίς ἐστι φυσικὴ “δύναμις τοῦ κατὰ φύσιν ὄντος ὀρεχτική. 

ϑέλησίς ἔστι φυσικὴ 008815 τῇ τοῦ λογικοῦ φύσει κατάλληλος. 

ϑέλησίς ἐστι φυσικὴ αὐταχράτορος νοῦ αὐτεξούσιος κίνησις ἢ 
γνοὺς περί τι αὐϑαιρέτως “κινούμενος. αὐτεξουσιότης ἐστὶ νοῦς κατὰ 
φύσιν κινούμενος ἢ νοερὰ τῆς ψυχῆς κίνησις αὐτοχρατής. 


Maximus Confessor Disput. ec. Pyrrho ed. Combefis (Paris 1675) II 
p. 176 (= Migne S. Gr. 91 Col. 317). 

Kavovı χρώμενος (nämlich Athanasios) πρὸς τοῦτο τῷ ὄντι φιλο- 
σόφῳ τῶν φιλοσύφων Κλήμεντι, ἐν τῷ ἕχτῳ τῶν Σερωματέων λόγῳ 
τὴν μὲν ϑέλησιν νοῦν εἶναι ὀρεκτικὸν ὁρισαμένῳ, τὴν δὲ βούλησιν 
εὔλογον ὁρεξιν ἢ τὴν περί τινος ϑέλησιν. 


Anastasios Sinaites Quaest. 96 ed. Gretser ned 1617) p. 526 
— Migne S. Gr. 89 Col. TA1f). 


Ὁ δὲ ἱερὸς καὶ ἀποστολικὸς διδάσκαλος ΠΥ ἐν τῷ Περὶ προ- 


, x ’ - ’ [4 - ’ , 
voice καὶ δικαιοχρισίας ϑεοῦ πρώτῳ λογῷῳ τοιοῦτον τι λξγξι" 
Te o x ὟΝ \ - 2 ’ ’ > PR) 
20780 δυνατὸς (av) καὶ νῦν ἀνϑρώπους πλάττειν [ἀνϑρώπους] 
κατὰ τὴν προτέραν τοῦ ᾿᾿δὰμ διάπλασιν, οὐκέτι οὕτω ποιεῖ διὰ τὸ 


᾿ ἅπαξ χαρίσασϑαι τῷ ἀνϑρώπφῳ ἀνϑρώπους γεννᾶν, εἰπὼν πρὸς τὴν 


φύσιν ἡμῶν τὸ »αὐξάνεσϑε καὶ πληϑύνεσϑε καὶ πληρώσατε τὴν γῆνε, 
u 
οὕτω, φησί, τῇ παντεξουσίῳ καὶ προνοητικῇ αὐτοῦ δυνάμει καὶ τὴν 


2 vgl. Gen. 1, 25 ᾧ Joh. 4, 24 22f vgl. Chrysipp Fr. mor. 442 Arnim 
(Strom. IV 117, 5) 31 Gen. 1, 28 


1 ἔσχατος M ἕχαστοςΡ ὠὦν-Μ 1 ἄνλον ur oM 9 οὗ Cappe- 
ronnier in Thesaurus monumentorum ecelesiasticorum et historicorum sive H. Canisii 
lectiones antiquae . ... quibus ... notas .. adiecit Jac. Basnage (Antwerpen 1725) 
Vol. p. 766 od P [τόπος] Capperonnier 10 τὸ] τῷ Capperonnier 28 duva- 


39 


40 


41 


42 


τὸς ὧν) Zahn δυνατὸν Anast. ἀνθρώπους Wi ἄνϑρωπον Anast. [ἀνθρώπους] Zahn 


10 


25 


30 


m 


Fragmente. 221 


τῶν σωμάτων διάλυσιν καὶ τελευτὴν φυσιχῇ τινι ἀκολουϑίᾳ καὶ τάξει 
τῇ τῶν στοιχείων μεταβολῇ φχονόμησε γίνεσϑαι κατὰ τὴν οὐσιώδη 
αὐτοῦ ϑεογνωσίαν καὶ κατάληψιν. 


Cod. Ambros. graee. 1041 (H. 257 inf.) f. 10Y nach Barnard, Clement 
of Alex. Quis div. salvetur S. 50. 

"Ev$ev φησὶν ὁ Ῥωμαῖος Κλήμης ἐν τῷ Περὶ προνοίας λόγῳ" 

Βραχμᾶνες ἐπ᾿ ὀρέων οἰκοῦντες καὶ χαϑαρωτάτου ἀπολαύοντες 
ἀέρος ζῶσι τέλειον καὶ πληρέστατον χρόνον τῆς ζωῆς τῶν ἀνθρώπων. 


V. 


O IIPOTPEITIKOZ ΕἸΣ YIIOMONHN 
H 
ΠΡῸΣ ΤΟΥΣ ΝΕΩΣΤῚ BEBAIITBMENOY2 


Seoral. Y III 19 (vom Jahr 1360) f. 2465 --- 2481 (--- 5) nach Barnard 
22:0. 5, 47f. 


Κλήμεντος παραγγέλματα. 


“Ἡσυχίαν μὲν λόγοις ἐπιτήδευε, ἡσυχίαν δὲ ἔργοις, οσαύτως δὲ ἐν 
γλώττῃ καὶ βαδίσματι" σφοδρότητα δὲ ἀπόφευγε προπετῆ, οὕτως γὰρ 
ὃ νοῦς διαμενεῖ βέβαιος, καὶ οὐχ ὑπὸ τῆς σφοδρότητος ταραχώδης 
γενόμενος ἀσϑενὴς ἔσται καὶ βραχὺς περὶ φρόνησιν καὶ σχοτεινὸν 
ὁρῶν" οὐδὲ ἡττηϑήσεται μὲν γαστριμαργίας, ἡττηϑήσεται δὲ ἐπιζέ- 
οντος ϑυμοῦ, ἡττηϑήσεται δὲ τῶν ἄλλων παϑῶν, ἕτοιμον αὐτοῖς 
ἅρπαγμα προκείμενος. τὸν γὰρ γοῦν δεῖ τῶν παϑῶν ἐπιχρατεῖν ὑμη- 
λὸν ἐπὶ ἡσύχου ϑρόνου καϑήμενον ἀφορῶντα πρὸς ϑεόν. μηδὲν ὀξυ- 
χολίας ἀνάπλεος ἔσο περὶ ὀργάς, μηδὲ νωϑρὸς ἐν λόγοις, μηδὲ ἐν 
βαδίσμασιν ὄχνου πεπληρωμένος, ἵνα σοι ῥυϑμὸς ἀγαϑὸς τὴν ἡσυχίαν 
κοσμῇ καὶ ϑειῶδές τι καὶ ἱερὸν τὸ σχῆμα φαίνηται. φυλάττου δὲ 
καὶ τῆς ὑπερηφανίας τὰ σύμβολα, σχῆμα ὑψ αὐυχενοῦν καὶ κεφαλὴν 
ἐξηρμένην καὶ βῆμα ποδῶν ἁβρὸν καὶ μετέωρον. rd σοι πρὸς τοὺς 
ἀπαντῶντας ἔστω τὰ ῥήματα καὶ προσηγορίαι γλυκεῖαι, αἰδὼς δὲ 
πρὸς γυναῖκας καὶ βλέμμα τετραμμένον εἰς γῆν. λάλει δὲ περιεσχεμ- 
μένως ἅπαντα, καὶ τῇ φωνῇ τὸ χρήσιμον ἀποδίδου, τῇ χρείᾳ τῶν 


‘ 


7 βραχμάνοι HS ἐπ᾽ ὀρέων Schw, Wi ἐπόρειον HS 15 Kälusvrog ὃ 
18 διαμένει ὃ 19 f σχοτεινὸν ὁρῶν. J. A. Robinson σχοτεινῶν ὄρων ὃ 
23 ϑρόνου Barnard ϑρόνον S 24 ἔσω 8 (vgl. S. 222, 10. 29) ὀργάς Barnard 
ὄργα S μηδὲ νωϑρὸς Barnard μὴ δὲν ἰδὰς Ss 26 χοσμοῖ ἃ 29 ἀπαντῶντας 
J. A. Robinson ἀπατῶντας S γλυχύαι ὃ αἰδὼς Koetschau, ThLz 24 (1599) 
Sp. 18 αἰδῶ S 30 (&azeı) χαὶ Barmard 31 ἀπεδίδου ὃ 


43 


44 


10 6 


20 


ΓΘ 
οι 


30 


222 Clemens. 


ἀκουόντων TO φϑέγμα μετρῶν, ἄχρι ἂν καὶ ἐξάκουστον ἢ καὶ μήτε 
διαφεῦγον τὴν ἀκοὴν τῶν παρόντων ὑπὸ σμικρότητος μήτε ὑπερ- 
βάλλον μείζονι τῇ κραυγῇ. φυλάττου δὲ ὅπως μηδέν ποτε λαλήσῃς 
ὃ μὴ προεσκχέψ ο καὶ προεγύησας" μηδὲ προχείρως καὶ μεταξὺ (τῶν) 
τοῦ ἑτέρου λόγων ὑπόβαλλε τοὺς σαυτοῦ᾽ δεῖ γὰρ ἀνὰ μέρος ἀχούειν 
καὶ διαλέγεσϑαι, χρόνῳ μερίζοντα λόγον καὶ σιωπήν" μάνϑανε δὲ 
ἀσμένως, καὶ ἀφϑόνως δίδασκε, μηδὲ ὑπὸ φϑόνου ποτὲ σοφίαν ἀπο- 
κρύπτου πρὸς τοὺς ἑτέρους, μηδὲ μαϑήσεως ἀφίστασο dı αἰδῶ. 
ὕπειχε πρεσβυτέροις ἴσα πατράσιν" τίμα ϑεράποντας ϑεοῦ" κάταρχε 
σοφίας καὶ ἀρετῆς. μηδὲ ἐριστικὸς ἔσο πρὸς τοὺς φίλους, μηδὲ 
χλευαστὴς κατ᾽ αὐτῶν καὶ γελωτοποιός" ψεῦδος δὲ καὶ δόλον καὶ 
ὕβριν ἰσχυρῶς παραιτοῦ" σὺν εὐφημίᾳ δὲ φέρε καὶ τὸν ὑπερήφανον καὶ 
ὑβριστὴν (oe) πρῶός τε καὶ μεγαλόψυχος ἀνήρ. κείσϑω δέ σοι πᾶντα 
εἰς ϑεὸν καὶ ἔργα καὶ λόγοι, καὶ πάντα ἀνάφερε Χριστῷ τὰ σαυτοῦ, 
καὶ πυχνῶς ἐπὶ ϑεὸν τρέπε τὴν ψυχήν, καὶ τὸ νόημα ἐπέρειδε τῇ 
Χριστοῦ δυνάμει ὥσπερ ἐν λιμένι τινὶ τῷ Helm φοτὶ τοῦ σωτῆρος 
ἀναπαυόμενον ἀπὸ πάσης λαλιᾶς τε καὶ πράξεως. καὶ ned ἡμέραν 
πολλάκις [μὲν] μὲν ἀνϑρώποις κοίνου τὴν σεαυτοῦ φρόνησιν, ϑεῷ 
δὲ ἐπὶ πλεῖστον ἐν νυχτὶ ὁμοίως καὶ ἐν ἡμέρᾳ" μὴ γὰρ ὕπνος σε 
ἐπικρατείτω πολὺς τῶν πρὸς ϑεὸν εὐχῶν τε καὶ ὕμνων" ϑανάτῳ 
γὰρ ὃ μακρὸς ὕπνος ἐφάμιλλος. μέτοχος Χριστοῦ ἀεὶ καϑίστασο 
(τοῦ) τὴν ϑείαν αὐγὴν καταλάμποντος ἐξ οὐρανοῦ" εὐφροσύνη γὰρ 
ἔστω σοι διηνεκὴς καὶ ἄπαυστος ὃ Χριστός. μηδὲ λῦε τὸν τῆς 
ψυχῆς τόνον ἐν εὐωχίᾳ καὶ ποτῶν ἀνέσει, ἱκανὸν δὲ ἡγοῦ τῷ σώματι 
τὸ χρειῶδες. καὶ μὴ πρόσϑεν ἐπείγου πρὸς τροφὰς πρὶν, ἢ καὶ 
δείπνου παρῇ καιρός" ἄρτος δὲ ἔστω σοι τὸ δεῖπνον, καὶ πόαι γῆς 
προσέστωσαν καὶ τὰ ἐκ δένδρων ὡραῖα᾽ ἴϑε δὲ ἐπὶ τὴν τροφὴν 
εὐσταϑῶς καὶ μὴ λυσσώδη γαστριμαργίαν ἐπιφαίνων᾽ μηδὲ σαρκχο- 
βόρος μηδὲ φίλοινος ἔσο, ὁπότε μὴ νόσος τις ἴασιν ἐπὶ ταύτην ἄγοι. 
ἀλλ᾽ ἀντὶ τῶν ἐν τούτοις ἡδονῶν τὰς ἐν λόγοις ϑείοις καὶ ὕμνοις 
εὐφροσύνας αἱροῦ τῇ παρὰ ϑεοῦ σοι χορηγουμένας σοφίᾳ, οὐράνιός τε 
ἀεί σε φροντὶς ἀναγέτω πρὸς οὐρανόν" καὶ τὰς πολλὰς “περὶ σώματος 
ἀνίει μερίμνας τεϑαρσηκὼς ἐλπίσι ταῖς πρὸς ϑεόν, ὅτι σοί γε τὰ 


1 μετρῶν 1. A. Robinson μέτρον 5 ἂν ΜῈ δὴ 5 ἢ WiemS ἃ δια- 
φεῦγον Wi διαφεύγων ὃ 2f ὑπερβάλλον Wi ὑποβάλλων S ὑπερβάλλων Ma 
4 (τῶν) Barnard 5 σαυτοῦ St αὐτοῦ ἀνὰ Barnard ἕνα8ϑ 6 χρόνῳ Bar- 
nard χρόνων S 9 ὕπειχε Barnard ὑπείχου S ὑπάχουε Koetschau 11 δὲ Wire S 
12 φέρει Wi ünegipavovS 18 (wg) Schw ' re (ὧν) Barmard 18 πολλάχις 
[μὲν] oo vor μὲν Wioonach 659 22 (τοῦ Bamard 23 λύεϑο 34 εὐοχεία ὃ 
25 low! καὶ δείπνον nagenS 97 ἴϑι Μὰ ἴσϑιϑυ 28 εὐσταϑῶς Wi ἀσταϑῶς ὃ 
99. φίλινος ὃ ἔσο S* ἔσω 82 γόσος Barnard νόσου S Β1 ἐροῦ 8 
χορηγουμένας St, Wi χορηγουμένηι 88 AviovS τεϑαρσιχῶς 8 


10 


30 


Fragmente. 223 


ἀναγκαῖα παρέξει διαρκῆ τροφήν τε τὴν εἰς ζωὴν καὶ χάλυμμα 
σώματος καὶ χειμερινοῦ ψύχους ἀλεξητήρια. τοῦ γὰρ δὴ σοῦ βασιλέως 
γῆ τε ἅπασα καὶ ὅσα ἐκφύεται" os μέλη δὲ αὐτοῦ (τὰ σώματα; τῶν 
αὐτοῦ ϑεραπόντων ὑπερβαλλόντως περιέπει καϑάπερ ἱερὰ καὶ ναοὺς 
αὐτοῦ. διὰ δὴ τοῦτο μηδὲ νόσους ὑπερβαλλούσας δέδιϑε μηδὲ γήρως 
ἔφοδον χρόνῳ προσδοκωμένου" παύσεται γὰρ καὶ νόσος, ὅταν ὁλο- 
ψύχῳ προϑέσει ποιῶμεν τὰς αὐτοῦ ἐντολάς. ταῦτα εἰδὼς καὶ πρὸς 
νόσους ἰσχυρὰν χατασχεύαζε τὴν ψυχήν, εὐϑάρσησον σ: εἐ0 τις ἀνὴρ 
ἐν σταδίοις ἄριστος ἀτρέπτῳ τῇ δυνάμει τοὺς πόνους ὑφίστασϑαι. 
μηδὲ ὑπὸ λύπης πάνυ πιέζου τὴν ψυχήν, εἴτε νόσος ἐπικειμένη 
βαρύνει εἴτε ἄλλο τι συμπίπτει δυσχερές, ἀλλὰ γενναίως ἀνϑίστα 
τοῖς πόνοις τὸ νόημα, χάριτας ἀνάγων ϑεῷ καὶ ἐν μέσοις τοῖς ἐπι- 
πόνοις πράγμασι ἅτε δὴ σοφώτερά τε ἀνϑρώπων φρονοῦντι καὶ ἅπερ 
οὐ δυνατὸν οὐδὲ ῥάδιον ἀνϑρώποις εὑρεῖν. ἐλέει δὲ κακουμένους, καὶ 
τὴν παρὰ τοῦ ϑεοῦ βοήϑειαν ἐπ᾿ ἀνϑρώποις αἰτοῦ" ἐπινεύσει γὰρ 
αἰτοῦντι τῷ φίλῳ τὴν χάριν, καὶ τοῖς κακουμένοις ἐπικουρίαν παρέξει, 
τὴν αὐτοῦ δύναμιν γνώριμον ἀνϑρώποις καϑιστάναι βουλόμενος, οὑς 
ἂν εἰς ἐπίγνωσιν ἐλϑόντες ἐπὶ ϑεὸν ἀνίωσιν καὶ τῆς αἰωνίου μακα- 
ριότητος ἀπολαύσωσιν, ἐπειδὰν ὁ τοῦ ϑεοῦ υἱὸς παραγένηται ἀγαϑὰ 
τοῖς ἰδίοις ἀποκαϑιστῶν. 


Δ 
EIISTOAAI 


Saera Par. 311 Holl aus OAPMHR. Lemma in R Κλήμεντος 
Στρωματέως ἐκ τῆς κα ἐπιστολῆς, in OAPMH Κλήμεντος. 
Οὐκ ἔστι μέγα τὸ φροντίζειν ἀνδρὸς δικαίου, ἀλλὰ χάριν λαμ- 
D ς F = 
βάνει ὁ κατηξιωμένος διακονεῖν αὐτῷ. 


Sacra Par. 312 Holl aus COAPMRH; aus Coisl. 279 auch mitgeteilt 
von Pitra, Anal. Sacra II p. XXIX (überall nach Sacra Par. 291 aus 
QDS 21). Lemma in OA ἐκ τῆς χα ἐπιστολῆς, sonst ohne Lemma. 

>31 > 2 ce» NO \ ‚ ‚ 

Οὐχ ἔχει ἐπιϑυμίαν 7 ἄφϑαρτος βασιλεία, ἀλλὰ παρουσίαν πᾶν- 

- > - C - \ - c £ 
τῶν τῶν ἀγαϑῶν. ὅϑεν οὐχ ἔστιν ἐπιϑυμῆσαι" ἐκ γὰρ τοῦ ὑστερεῖν 
\ Es \ - “= 
τὸ ἐπιϑυμεῖν ἐστιν, ἐκ δὲ τοῦ πάντα ἔχειν TO μηδενὸς ἐπιϑυμεῖν. 
2f vgl. Psal. 23.  8-- vgl. IKor. 6, 15. 19 17 vgl. Röm. 9, 23 


1 diaozetS ὃ (τὰ σώματα, Barnard ὑπερβαλλούσας S 6 εὔφοδον ὃ 


14 χαχουμένους St χαλουμένοις S 16 χαχουμένοις St καλουμένοις ὃ 11 τὴν 
αὐτοῦ δύναμιν Barnard τῇ αὐτοῦ δυνώμει ὃ βουλόμενος Barnard βουλομένοις ὃ 
26 χαταξιωμενος PM χαταξιούμενος OA αὐτῷ <H 32 ἐστιν — ἐπιϑυ- 


μεῖν < Coisl. 279 ἐπιϑυμιεῖν2)] + ἐστίν OA 


45 


10 


fer 
σι 


ID 


30 


334 Clemens. 


Saera Par. 313 Holl aus OAPMHR (überall an der Spitze einer 
Reihe echter Clemensecitate), Antonius Melissa p. 35 Gesner. Lemma in 
PM Κλήμεντος Στρωματέως ἐπιστολή, sonst Κλήμεντος Irom- 
ματέος. 

Δυνατὸς ἢν ὃ πατὴρ ποιῆσαι μηδένα πένητα, ἀλλὰ τὸ εὖ ποιεῖν 
av) περιῃρεῖτο, συμπάσχειν οὐδεὶς ἠξίου. νῦν ἀλλήλων ἕνεκα καὶ 
εὐποροῦμεν καὶ ἀποροῦμεν, ἵνα τόπος γενώμεϑα τῇ εὐποιΐᾳ. 


gen 
Fragmente ungewisser Herkunft 


Maximus Confessor De variis diff. loeis Dionysii et Gregorii ed. 
Oehler (Halle 1857) Ῥ. 60f {Ξ Migne S. Gr. 91 Col. 1085). 

Τούτους δὲ οὖς ἐφην τοὺς λόγους ὁ μὲν ᾿Ἡρεοπαγίτης ἅγιος Ζιο- 
νύσιος προορισμοὺς καὶ ϑεῖα ϑελήματα χκαλεῖσϑαι ὑπὸ τῆς γραφῆς 
ἡμᾶς ἐκδιδάσκει. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ περὶ Πάνταινον τὸν γενόμενον 
καϑὴ γητὴν τοῦ Στρωματέως μεγάλου Κλήμεντος ϑεῖα ϑελήματα τῇ 
γραφῇ φίλον καλεῖσϑαί φασι. ὅϑεν ἐρωτηϑέντες ὑπό τινῶν τὴν ἔξω 
παίδευσιν γαύρων, πῶς γινώσκειν τὰ ὄντα τὸν ϑεὸν δοξάζουσιν οἱ 
Χριστιανοί, ὑπειληφότων ἐκείνων νοερῶς τὰ νοητὰ καὶ αἰσϑητικῶς 
τὰ αἰσϑητὰ γινώσκειν αὐτὸν τὰ ὄντα, ἀπεκρίναντο" μήτε αἰσϑητικῶς 


ϊ τὰ αἰσϑητὰ μήτε, νοερῶς τὰ νοητὰ" οὐ γὰρ εἶναι δυνατὸν τὸν ὑπὲρ 


τὰ ὄντα χατὰ τὰ ὄντα τῶν ὄντων ἀντιλαμβάνεσϑαι, ἀλλ᾽ ὡς ἴδια 
ϑελήμ ατα γινώσκειν αὐτὸν τὰ ὄντα φαμέν, προσϑέντες καὶ τοῦ “λόγου 
τὸ εὔλογον. εἰ γὰρ ϑελήματι τὰ πάντα “πεποίηκε (καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ 
λόγος), γινώσκειν δὲ τὸ ἴδιον ϑέλημα τὸν ϑεὸν εὐσεβές τε λέγειν ἀεὶ 
καὶ δίκαιόν ἐστιν, ἕκαστον δὲ τῶν γεγονότων ϑέλων πεποίηκε», ἄρα 
oc ἴδια ϑελήματα ὃ ϑεὸς τὰ ὄντα γινώσκει, ἐπειδὴ καὶ ϑέλων τὰ 
ὄντα πεποίηκεν. 

Anastasios Sinaites In Hexaöm. IX (Migne 5. Gr. 89. Col. 1002}: 
griechisch bei Harnack, Gesch. d. altchristl. Lit. I 5. 926 aus Cod. Berol. 
Phillipps 1449 f. 172V). 

Μετὰ τὸ εἰπεῖν" »καὶ φκοδύμησε κύριος ὃ ϑεὸς τὴν πλευράνς 
στίξας τελείαν στιγμὴν ὃ μέγας Κλήμης χαὶ τότε ἀρχὴν στίχου ποιή- 
σας ἐπήγαγε τὸ »ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ ᾿Αδὰμ εἰς γυναῖκας καὶ δοκεῖ 
μοι πάνυ ϑεοσεβῶς ἐπιστῆσαι τῇ λέξει. 


23 vgl. Paed. I 27, 2 31. 33 Gen. 2, 22 


5 ὁ πατὴρ] ὁ ϑεὸς Ant. Mel. 8 (ἂν) Wi νῦν] + δὲ Ant. Mel. 7 γένη- 
ται St 16 φίλον] τὰ ὄντα Dräseke, ZwTh 47 (1904) 8.254 τὴν Wi τῶν Max. 
21 [ἀντιλαμβάνεσϑαι Dräseke 5. 255 84 ϑεοσεβῶς Wi ϑεοσεβὴς ΗΒ 


41 


48 


49 


Fragmente. 235 


Hieronymus ὁ. Rufinum 1 13 (Migne S. lat. 23 Col. 407). 

Ipse Origenes et Clemens et Eusebius atque alii complures, quando de 
scripturis aliqua disputant et volunt approbare quod dieunt, sic solent seri- 
bere: »Iteferebat mihi Hebraeus« et »audivi ab Hebrueo« et » Hebraeorum ista 

5 sententia_ est«. 


Kyrillos von Alexandrien Gegen Julian VI ed. Aubert (Paris 1638) 
VI2 p. 2058 (= Misne 5. gr. 76 Col. 813). 
Κλήμης μὲν γὰρ τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις ἑπόμενος πανταχῇ πλεί- 
στῆς τε ὅσης. Ἑλληνικῆς ἱστορίας εἰς ἀκοὴν ἐλϑὼν ἐν τοῖς ZTomue- 
10 τεῦσι φησὶ τὴν Σαγχωνιάϑου ἱστορίαν τῇ τῶν Φοινίκων φωνῇ γε- 
γραμμένην μεϑαρμόσαι πρὸς τὴν “Βλλήνων οὐκ ἀϑαύμαστον ἐπὶ παι- 
δείᾳ λαχόντα τὴν δόξαν τὸν Ἰουδαῖον ᾿Ιώσηπον. φησὶ τοιγαροῦν ὃ 
Σαγχωνιάϑων οὑτοσὶ καίτοι τῆς Ἑλληνικῆς δεισιδαιμονίας ἐπίμεστος 
ὦν" »oi γὰρ παλαιότατοι --- ἀϑανάτους εἶναι.« 


15 Dionysios Areopagites De divin. nom. V 9 ed. Corderius (Ant- 
en 1634) I Ρ. 560 (= Migne 5. gr. 8 Col. 824). 
ἰ δὲ ὃ φιλόσοφος ἀξιοῖ Κλήμης καὶ πρός τι παραδείγματα λέ- 
ΤῊ τὰ ἐν τοῖς οὐσιν ἀρχηγικώτερα, πρόεισι μὲν οὐ διὰ κυρίων 
καὶ παντελῶν καὶ ἁπλῶν ὀνομάτων ὁ λόγος αὐτῷ. 


20 Anastasios Sinaites Quaest. 14 ed. Gretser (Ingolstadt 1617) p. 170 
(= Migne S. gr. 89 Col. 465): Κλήμεντος ἐκ τῶν Στρωμάτων, bis 
ἐπιτύχῃς auch Sacra Par. 303 Hollaus OAPMHR, überall nach Sacr. Par. 
239 (= Strom. IV 38,2.4). Lemma in PM 2x τοῦ ἡ στρώματος, in VAR 
τοῦ αὐτοῦ, ohne Lemma in H. 

25 Eienuoovvag δεῖ ποιεῖν, ὃ λόγος φησίν, ἀλλὰ μετὰ κρίσεως 


50 


51 


ou 
τῷ 


53 


> > a c > a 
χαὶ τοῖς ἀξίοις. ὥσπερ γὰρ ὁ γεωργὸς σπείρει οὐκ εἰς ἀπασαν᾿ 


γῆν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἀγαϑήν, ἵνα αὐτῷ καρποφορήσῃ, οὕτω δεῖ σπείρειν 
τὴν εὐποιίαν εἰς εὐλαβεῖς καὶ πνευματιχούς, ἵνα τῆς ἀπ᾿ αὐτῶν 
εὐχαρπίας διὰ τῶν εὐχῶν ἐπιτύχῃς" γέγραπται γάρ" »εὐποίησον εὐσε- 

80 βεῖς καὶ εὑρήσεις ἀνταπόδομα, καὶ εἰ μὴ ὑπ᾽ αὐτοῦ, ἀλλὰ παρὰ τῷ 
ὑψίστῳ. « 


14 Euseb. Praep. Εν. 1 9, 29 25—31 gekürzt in der Nicetascat. zu Matth. 
(5, 42) bei Corderius, Symb. in Matth. tom. alter p. 196 sq. (= Monae. 36 f. 107v): 
Κλήμεντος. ποιητέον ἐλεημοσύνας, ἀλλὰ μετὰ χρίσεως χαὶ τοῖς ἀξίοις, ἵνα εὕρωμεν 
ἀνταπόδομα παρὰ τοῦ ὑψίστου. 599--8Ὶ1 Sir. 12,2 


90 ὥσπερ γὰρ Anast. zei ὥσπερ Sacr. Par. ἅπασαν Barb. VI5 (HS des Ana- 


stasios) ἁπλῶς Gretser R ἁπλῶς τὴν OAPMH 97 WR καρποφορήσῃ Anast. 
χαρποὺς xoulon Sacr. Par. οὕτως R 25 εὐλαβεῖς χαὶ πνευματιχούὺς Anast, 


χήρας, εἰς ὀρφανούς, εἰς τοὺς (τοὺς < P) ἀπεριστάτους Sacr. Par. 
Clemens III. 15 


σι 


10 


15 


20 


30 


226 Clemens. 


Nicetascat. zu Matth. (13,31) bei Corderius, Symb. in Matth. tom. 
alter p. 482 (— Monae. 36 f. 258v. 2891). Lemma Κλήμεντος. 

Εἰς τοσαύτην δὲ αὔξην ἡ φυὴ τοῦ λόγου προῆλϑεν, ὡς τὸ ἐξ 
αὐτοῦ φύον δένδρον (τοῦτο δ᾽ ἂν εἴη ἡ πανταχοῦ γῆς ἱδρυμένη τοῦ 
Χριστοῦ ἐκκλησία) τὰ πάντα πληρῶσαι, ὥστε ἐν τοῖς κλάδοις αὐτῆς 
χατασχηνῶσαι τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ἀγγέλους δηλαδὴ ϑείους καὶ 
μετεωροπόρους ψυχάς. ᾿ 


Cat. zu Matth. (10,16) bei Cramer I p. 76, 27 f (aus Coisl. 23); Paris. 
187 πε; Coisl. 195 f. 52°; Laur. conv. soppr. 171 f. 79", Lemma KAn- 
μεντος. 

Ἐχεῖνος φρονίμως πονηρεύεται, ἡμεῖς φρονίμως ἀγαϑουργήσωμεν. 


Cat. zu Matth. (10, 23) bei Cramer I p. 78, 23—25 (aus Coisl. 23); 
Paris. 187 πζ; Coisl. 195 f. 52 v; Laur. conv. soppr. 171 f. 81V. Lemma 
Κλήμεντος. 

Φειδοῖ τῶν ἀδίκως φονευόντων ἐπιτάττει τοῖς ἁγίοις φεύγειν" 
διὸ ὃ μὴ φεύγων ὡς ῥιφψοκίνδυνος παραχούων τῆς κυριακῆς φωνῆς 
μεμπτέος. 


Nicetascat. zu Luk. (3, 22) in Vindob. theol. gr. 71 (früher 42) f. 
2257; Coisl. 201 f. 104°; Vatie. 1611 Ὁ 58v; Monac. 33 f. 457; Parıs. 
208; Catene des Makarios Chrysokephalos zu Luk. (3, 22) in Bodl. 
Baroce. 211 und zu Matth. (3, 16) in Bodl. Barocc. 156 f. 98V bei 
Potter p. 1019 f nach Grabe); lateinisch bei Corderius, Cat. in S. Luc. 
p. 92. Lemma Κλήμεντος. 

Οὐχ ἀνϑρωπίνην ὁμοίωσιν ἐνταῦϑα τοῦ ϑεοῦ παρειληφότος, ἀλλὰ 
τῆς περιστερᾶς, ὅτι τὴν ἀφέλειαν καὶ τὸ πρᾶον τῆς νέας ἐπιφανείας 
τοῦ πνεύματος ἐβούλετο δεῖξαι τῷ τῆς περιστερᾶς ὁμοιώματι. 


Nicetascat. zu Luk. (16, 17) in Vatie. 1611 f. 219τ: Monac. 38 f. 


250; Coisl. 201 f. 418°; lateinisch bei Corderius, Cat. in S. Luc. p. 400; 
Catene des Makarios Chrysokephalos zu Matth. (5, 18) in Bodl. Baroce. 
156 f. 198” (bei Potter p. 1020 nach Grabe). Lemma Κλήμεντος παιὸ- 
αγωγοῦ. 


3—7 vgl. Matth. 13, 32 11 vgl. Strom. Il 56, 2 (φρονίμως πονηρευόμενος); 
Herm. Mand. IV 8, 4 (πονηρεύσεται) 


4 φυὸν Monac. φυὲν Di 7 uerewponöoovg Monac. uerewnögovg Corder. 
μετεώρους Po 16 duwozwdivog oder ῥιιμοκίνδυνος (zei) Zahn 17 μεμπτέος 
Laur, Paris. μεμπταῖος Coisl. 23. 195 24 οὐχ ἀνθρωπίνην οὖν ὁμοίωσιν ὁ 
παράκλητος ἐνταῦϑα λαμβάνει, ἀλλὰ Mak. Chrys. zu Matth. 25 τῆς περιστερᾶς; 
τὸ περιστερῖίς εἶδος Mak. Chrys. zu Luk. περιστερᾶς Mak. Chrys. zu Matth. 


54 


δῦ 


56 


57 


58 


RE ia ein PR 


10 


20 


τ 
or 


30 


Fragmente. 


ID 


227 


Τάχα de διὰ τοῦ ἰῶτα χαὶ τῆς κεραίας ἡ δικαιοσύνη κέχραγεν 
αὐτοῦ »ἐὰν ὀρϑοὶ πρός μὲ ἤκητε, κἀγὼ ὀρϑὸς πρὸς ὑμᾶς. ἐὰν πλάγιοι 
πορεύησϑε, κἀγὼ πλάγιος, λέγει κύριος τῶν δυνάμεωνε, τὰς ἐπι- 
πλήξεις τῶν ἁμαρτωλῶν πλαγίας αἰνιττόμενος ὁδούς. ἡ γὰρ εὐϑεῖα 
καὶ κατὰ φύσιν, ἣν» αἰνίττεται τὸ ἰῶτα τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ἀγαϑωσύνη 
αὐτοῦ, ἡ πρὸς τοὺς ἐξ ὑπακοῆς “πεπιστευκότας ἀμετακίνητός TE χαὶ 
ἀρρεπής. νοὐ μὴ our παρέλϑῃ ἀπὸ τοῦ νόμου οὔτε τὸ ἰῶτα οὔτε ἡ 
χεραίας, τούτεστιν οὔτε ἡ τοῖς εὐϑέσι κατάλληλος ἐπαγγελία οὔτε ἡ 
τοῖς πλαγιάζουσιν ἠπειλημένη κόλασις. »ἀγαϑύνει γὰρ τοῖς εὐϑέσι 
κύριος, τοὺς δὲ ἐκκλίνοντας εἰς τὰς στραγγαλιὰς ἀπάγει μετὰ τῶν 
ἐργαζομένων τὴν ἀνομίαν.« καὶ μετὰ ἀϑῴου ἀϑῷός ἐστι καὶ μετὰ 
στρεβλοῦ διαστρέφει. καὶ »τοῖς σκολιοῖς σχολιὰς ὁδοὺς ἀποστέλλειε. 


Arethas Comm. zur Apokalypse (nach [Oikumenios] ed. Morellus, 
Paris 1630. 1631) II p. 690 BC; Cat. zu Apok. (4, 5) bei Cramer VIII 


5 p. 243, 2—6. 


Τὰς ἑπτὰ λαμπάδας αὐτὸς (nämlich Johannes) ng ρμήνευσεν ἑπτὰ 
πνεύματα, ἅτινα ἤτοι, © Ἡσαΐας, τὰ ϑεῖα τοῦ πνεύματος χαρίσματα 
σοφίας, ἰσχύος, βουλῆς καὶ τὰ τούτοις ἑξῆς δεῖ νοεῖν, ἢ οὑς Εἰρηναῖος 
καὶ Κλήμης ὁ Στρωματεὺς τὰ λειτουργικὰ καὶ τῶν ἄλλων ἐξέχοντα 
ταγμάτων. 


Saera Par. 299 Holl aus R (unmittelbar vor Nr. 246 — Strom. V 
7, 6). Lemma Κλήμεντος ἐκ τοῦ a στρωματέος. 

Ὀλίγων ἡ ἀλήϑεια καὶ τούτων, ὁπόσοι οἷοί τε ἂν εὑρεῖν αὐτήν, 
διὰ μαχρᾶς ἐνδείξεως καὶ συνασκήσεως ἐπὶ τὴν ϑεωρίαν διαχειρα- 
γωγούμενοι. 

Sacra Par. 300 Holl aus CHR. Lemma in C Κλήμεντος ἐκ τοῦ 
€ στρωματέοως, in HR Κλήμεντος. 

Αὕτη ἐστὶν ἱερατεία καὶ ϑυσία ἀληϑινὴ ἡ εὐχή. 


Sacra Par. 301 Holl aus K (nach Nr. 186 — Paed. 1 26, 3). Lemma 
ἐκ τοῦ S στρώματος. 


1—7 vgl. Paed. I 80, 2—4 1 vgl. Matth. 5, 18 2f vgl. Lev. 26, 21. 
23f. 27 Ὲ 7f Matth. 5, 18 9--11 Psal. 124,44} 1170 vgl. Psal. 17, 26f 
12 Prov. 21, 8 16f£ vgl. Apok. Joh. 4, 5 17£ vgl. Jes. 11, 2 19 vgl. 
Strom. V 35, 1f 


5 χαὶ] + ἡ Mon. 7 τὸ < Mon. 11f χαὶ μετὰ ἀϑῴου — ἀποστέλλει 
«- Mon. Cord. 16 ἑπτὰ] + ταύτας Barocc. 3 bei Cramer 17 ἅτινα < Bar. 
18 βουλῆς, ἰσχύος «ο Bar. 19 ὁ Στρωματεὺς) ἐν στρώματι ἕχάστῳ (lies 


ἕχτῳ) Bar. ἐν &xtw στροματεῖ (so) Oikumenios bei Diekamp, Sitzungsber. d. Kgl. 
preuß. Akad. d. Wiss. 1901 S. 1051 98 ἡ ἀληϑινὴ ὦ ἢ 


15 


59 


60 


61 


62 


10 


15 


20 


οὔ 


228 Clemens. 


ὋὉ μὲν φρόνιμος τὰ χαλεπὰ καὶ πρὶν παϑεῖν ἐφυλάξατο, ὁ δὲ dx 
τῆς πείρας ἑαυτὸν ἐπανορϑούμενος οὐδὲ οὗτος ἄφρων, ἀλογώτατος 
δὲ ὁ μηδὲ τὰ συμβαίνοντα τιϑέμενος ἀναγχαῖα φυλάγματα. 

Sacra Par. 802 Holl aus K (nach Nr. 236 ΞΞ- Strom. III 43, 2). 
Lemma ἐκ τοῦ ἢ στρώματος. 

Οὐχ οἷόν τε ἐπὶ μιᾶς ψυχῆς δύο ἐναντίας κατὰ τὸ αὐτὸ γενέσϑαι 
κινήσεις. 

Sacra Par. 304 Holl aus OAPL° R; Corp. Paris. Nr. 10; Maximus 
Cap. 3. Lemma in PL® Κλήμεντος ἐκ τοῦ ἢ στρώματος (στρωματέως 
1,9), in R τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ἢ στρωματέως (vorausgeht Nr. 243 = 
Strom. IV 94, 4), in O, Corp. Par, Max. Κλήμεντος, in A fälschlich 
Θεοτίμου. 

Παρϑένων φϑορὰ λέγεται οὐ μόνον πορνεία, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸ 
καιροῦ ἔχδοσις, ὅταν ὡς εἰπεῖν ἄωρος ἐχδοϑῇ τῷ ἀνδρὶ ἤτοι ἀφ᾽ 
ἑαυτῆς ἢ καὶ παρὰ τῶν γονέων. 

Saera Par. 305 Holl aus OAPMR; Corp. Paris. Nr. 7; Maximus 
Cap. 59; Antonius Melissa p. 67. 149 Gesner. Lemmain PM Κλήμεντος 
ἐκ τοῦ ἢ στρώματος, in OA, Corp. Par, Max., Ant. Mel. Κλήμεντος, 
in R Φίλωνος. 

Οὐχ ἡ τῶν πράξεων ἀποχὴ δικαιοῖ τὸν πιστόν, ἀλλ᾿ ἡ τῶν 
ἐννοιῶν ἁγνεία καὶ εἰλικρίνεια. 

Sacra Par. 314 Hollaus RK. Lemma in R Κλήμεντος στρωματέος, 
in Καὶ Evosßiov ἐκ τοῦ α τῆς εἰσαγωγῆς. 

Ἔλεγχος ἀνδρὸς ἤϑους ἡ μετὰ τῶν τοιῶνδε συνουσία. ὅτε 
γὰρ φαῦλος, ἐξ ἀνάγκης τοῖς ὁμοίοις συνέσται᾽ ὅτε αὖ πάλιν σώφρων 
καὶ σοφός, τοῖς τὰ αὐτὰ αὐτῷ μετιοῦσιν. 

Sacra Par. 315 Holl aus CHR; aus Coisl. 279 auch mitgeteilt von 
Pitra, Anal. Sacra IIp. XXIX. Lemma in CH und Coisl. Κλήμεντος 
᾿Αλεξανδρείας, in R Κλήμεντος ἐπισκόπου ᾿Αλεξανδρείας. 

Ἐρεῖ τις μηδὲν ζητῶμεν περὶ ϑεοῦ. φαίην δ᾽ ἄν" καὶ μὴν οὐ δή- 
ποτε δεῖ παύσασϑαι λέγοντας καὶ ἀκούοντας περὶ ϑεοῦ, πλὴν ὅσον ἐφίε- 
ται ἡ πίστις, ὥστε λέγειν περὶ αὐτοῦ τὰ λεκτὰ καὶ ἀκούειν τὰ ἀκουστά. 


6f νρῖ. Fr. 30; Str. VII 65, 5; ΥΠΙ 29, 4--6 20f vgl. Strom. VI 108, 2; 
IV 142, 4; 135, 1 


13 παρϑένῳ RLe λέγεται] γίνεται καὶ λέγεται ἢ 14 ἀώρως O ἀόρως A 
ἤτοι] ἢ καὶ R< Max. 14 ὑφ᾽ ἑαυτῆς OA ἐφ᾽ ἑαυτῆς P 30 οὐχὶ M 
ἀποχὴ] ἀγωγὴ Max. in Laur. VII 15 f. 234r 21 εἰλικρίνεια) + ἀκραιφνής oder 
τοὺς ἀχραιφνεῖς als Anfang des Folgenden Ant. Mel.; vgl. Unechte Fragmente 
Nr.21 24 wv <K 30 ἄν] + ὅτι C Coisl. 279 μὴν] μὲν Η 80f οὐδέποτε R? 


63 


64 


65 


66 


67 


en EEE RT ee 


Fragmente. 229 


Saera Par. 317 Holl aus CR (in beiden nach Nr. 202 = Paed. Π 
60, 5). Lemma in Ο ἐκ τοῦ αὐτοῦ, in R unmittelbar angeschlossen. 
’Erıornun τίς ἐστιν ἡ Χριστιανικὴ ϑεοσέβεια. ὅνπερ δὴ τρόπον 
ἑκάστης ἐπιστήμης ἴδιοι λόγοι εἰσί, καϑ᾽ οὖς (τῷ) ἀναλαμβάνοντι περιγί- 
5 νεται τὸ κατ᾽ αὐτοὺς ἐπάγγελμα᾽ οἷον ῥητορικὴ μὲν ἀπὸ τῶν ῥητο- 
ρικῶν λόγων, ἰατρικὴ δὲ ἀπὸ τῶν ἰατρικῶν, οὕτως καὶ ἡ Χριστιανιχὴ 
ἐπιστήμη ἀπὸ τῶν κατ᾽ αὐτὴν λόγων περιγίνεται. ἴδιοι γὰρ χαὶ οἱ 
Χριστιανικοὶ λόγοι εἰσίν. ὥσπερ οὖν οὐκ ἔστι τοὺς ὁητορικοὺς λόγους 
ἀναλαμβάνοντα ἰατρὸν γενέσϑαι ἢ τοὺς ἰατρικοὺς ῥήτορα, οὕτως οὐδὲ 
10 Χριστιανὸν ἀπ᾿ ἄλλων λόγων ἢ ἀπὸ τῶν Χριστιανῶν. δι᾿ ὅ᾽ φημι 
τοὺς βουλομένους Χριστιανοὺς εἶναι δεῖν μόνους τοὺς τοῦ Χριστοῦ 
λόγους ἀναλαμβάνειν καὶ μὴ dı ἑτέρων ζητεῖν τοῦτό γε αὐτοῖς περι- 
γενέσϑαι. 
Bei Pitra, Anal. sacra IV (Paris 1889) S. 85 f druckt P. Martin aus 
15 Paris. arm. XLVI A ἢ 150Y Col. 1 ein armenisches Fragment ab und 
gibt dazu 5. 305f folgende Übersetzung: 


De poenitentia. 


Qui in vetito malo perseverant homines, a sinistri lateris supervenien- 
tibus angelis violenter percutientur forasque eiecti duris (ligati) vineulis a 
20 spiritu deducentur in ignem aeternum. Im vanum et sine fructu multos 
tume poemitebil. Convieiis petent nomineque proprio daemones vocabunt 
fornicatricem, oceisorem, adulterum, avarum, cupidum, raptorem. (Qui vero 
dignos poenitentiae fructus egerint, ilos angeli sinistri lateris neque aspicere 
in facie neque langere neque appropinquare valebunt. Hos autem laudabunt 
25 alque ampleetentur angeli dextri lateris, summo gaudio illos prosequentes, 
coelo atque ante omnia ipsi Salvatori gratias agentes. 


Joannes Malalas X p. 242, S—22 ed. Bonn. 
Μετὰ δὲ ἔτη τέσσαρα τῆς ἀναστάσεως καὶ ἀναλήψεως τοῦ 
σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ αὐτοῦ Τιβερίου 
80 Καίσαρος, μετὰ τὸ ἐξελϑεῖν τὸν ἅγιον Παῦλον ἀπὸ “Ἀντιοχείας τῆς 
μεγάλης, κηρύξαντα ἐκεῖ πρῶτον τὸν λόγον ἐν τῇ δύμῃ τῇ πλησίον 


18—26 vgl. Hippolytos, De causa universi adv. Platonem (Migne S. gr. 10 
Col. 797 BC; Pitra, Anal. sacr. II p. 269) 23 vgl. Matth. 3,8; Luk. 3,8 
25 vgl. Luk. 15,10 28—S. 230, 10 vgl. Chron. Pasch. I p. 436, 1—5 ed. Bonn. 
Τούτῳ τῷ πέμπτῳ ἔτει Κλαυδίου προχειροτονηϑεὶς Παῦλος εἰσῆλϑεν εἰς Ἀντιόχειαν 
τὴν μεγάλην καὶ μαϑὼν περὶ τοῦ ἁγίου Πέτρου πανταχοῦ τὸ σχάνδαλον περιεῖλεν 
καὶ πάντας ἐδέξατο καὶ ἠγάπα, προτρεψάμενος πάντας, χαϑὼς συνεγράψαντο τὰ 
περὶ τούτου Kinung καὶ Tarıavög οἱ χρονογράφοι. 

3 ὕνπερ δὴ] ὅν Β΄ 4 (TO) ἀναλαμβάνοντι St ἀναλαμβάνων CR Τὺ Χριστια- 
vol © 10 an’ ἄλλων C Text ἀφ᾽ ἑλλήνων CRandR 11 δεῖ R 12 ἀναλαμ- 
βάνειν oo nach μόνους R μὴ δι’ ἑτέρων] μηδὲν ἕτερον R 


68 


69 


© 


15 


οἱ 


ΓΘ 
ot 


230 Clemens. 


τοῦ Πανϑέου τῇ καλουμένῃ τῶν Σίγγωνος ἅμα Βαρνάβᾳ, καὶ ἐπὶ 
τὴν Κιλικίαν ἐξελϑεῖν, ὃ Πέτρος ἀπὸ Ἱερουσολύμων ἐν τῇ αὐτῇ 
᾿Ἀντιοχείᾳ παρεγένετο καὶ τὸν λόγον ἐδίδασκε. καὶ ἐκεῖ αὐτὸν ἐν- 
ϑρονίσας, πεισϑεὶς τοῖς ἀπὸ Ἰουδαίων γενομένοις «ἀριστιανοῖς, τοὺς 
ἐϑνῶν πιστοὺς οὐκ ἐδέξατο οὔτε ἠγάπα, ἀλλ᾽ οὕτως ἐάσας αὐτοὺς 
ἤλϑεν ἐχεῖϑεν. ὁ δὲ ἅγιος Παῦλος μετὰ. ταῦτα ἐλϑὼν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ 
τῇ μεγάλῃ καὶ μαϑὼν ταῦτα περὶ τοῦ ἁγίου Πέτρου πανταχοῦ τὸ 
σχάνδαλον περιεῖλε καὶ πάντας ἴσως ἐδέξατο καὶ ἠγάπα, προτρεπό- 
μενος ἅπαντας, καϑὼς συνεγράψαντο ταῦτα οἱ σοφώτατοι Κλήμης 
καὶ Τατιανὸς οἱ χρονογράφοι. 

Joannes Malalas II p. 34, 6—10 ed. Bonn. — Kedrenos 1. p. 35, 
7—11 ed. Bonn. 

Ὁ δὲ Σύρος, ὁ υἱὸς τοῦ Aynvogos, ἀνὴρ ἐγένετο σοφός, ὃς συν- 
ξ γράψατο Φοινικικοῖς γράμμασι τὴν ἀριϑμητικὴν φιλοσοφίαν" ὑπέϑε- 
το de ἀσωμάτους εἶναι ἀρχὰς καὶ σώματα μεταβάλλεσϑαι καὶ τὰς 
ψυχὰς εἰς ἀλλογενῆ ζῷα εἰσιέναι. οὗτος πρῶτος ἐξέϑετο ταῦτα, ος 
Κλήμης 6 σοφώτατος συνεγράψατο. 


Joannes Malalas X p. 228, 15—19 ed. Bonn. 

Τῇ ἕχτῃ ἡμέρᾳ τῆς χιλιάδος ἐπὶ τῆς γῆς ἐφάνη © δεσπότης 
ἡμῶν Ἰησοῦς ὃ Χριστὸς καὶ ἔσωσε τὸν ἄνϑρωπον διὰ τοῦ σταυροῦ 
καὶ τῆς ἀναστάσεως, ἅτινα συνεγράψατο Κλήμης, Θεόφιλος καὶ Τι- 
μόϑεος οἱ σοφοὶ χρονογράφοι ὁμοφωνήσαντες. 


Joannes Malalas X p. 291, 9—11 ed. Bonn. 

Ἐγένετο βασιλεὺς ἤτοι τοπάρχης τοῦ Ἰουδαϊκοῦ ἔϑνους ᾿Αρχέλαος 
ὃ υἱὸς αὐτοῦ (des Herodes) ἔτη 9’ ἐν ὑπατείᾳ Aauia καὶ Σερελλιανοῦ, 
χαϑὼς ὁ σοφώτατος Κλήμης ὁ χρονογράφος ἐξέϑετο. 

Joannes Malalas X p. 299, 18—240, 2 ed. Bonn. 

Ὁ δὲ αὐτὸς βασιλεὺς Ἡρώδης ὁ Φιλίππου γενόμενος ἐμπληϑὴς 
ἐχλίνετο ἐπὶ μῆνας 7 καὶ ἐσφάγη ἐν τῷ κουβικλείῳ αὐτοῦ μετὰ τοὺς 
η΄ μῆνας συνειδυίας καὶ τῆς γυναιχὸς αὐτοῦ, καϑὼς ὁ σοφώτατος 
Κλήμης συνεγράψατο. 


)"» 
Es 
2 
&s?] 


19—22 vgl. Joannes Malalas XVII p. 428, S—19 ed. Bonn.; Hesychius ἐκ 
tod εἰς τὴν Χριστοῦ γέννησιν ed. Hody in Proll. zu Malalas ed. Bonn. p. LIII und 
Ducange nach Chron. Pasch. ed. Bonn. 11 p. 116 


13 ὁ δὲ Σύρος] Φοῖνιξ δὲ Kedr. 14 Φοινιχοῖς Kedr. 14 ὑπεξέϑετο Kedr. 
15 δὲ] + zul Kedr. σώματα) + δὲ Kedr. 16 εἰσιέναι Kedr. < Mal. 


17 Κλήμης Kedr. Κλήμιος Mal. συνεγράψατο ὁ σοφώτατος w Kedr. 29 ἐχλί- 


vero Chilmeadus ἐκρίνετο Cod. Baroce. 


11 


73 


| 


Nachträge und Berichtigungen. 


Seite 
26 Test. 1. 18 st. 18. 
At Test. 28 st. 7. 
34 Test. 8-13; S. 35, 15 Chrysipp Fr. mor. 639 Arnim. 
67 Test. 29—31 vgl. Strom. VIII 4, 1. 
71 Test. 5—7 1. Nie. statt Eud. 
77 Test. 1. 2 statt 1. 
81 Test. 23—27 vgl. S. 67, 29-31. 
105 Test. 3 1 vgl. Ὁ. Dibelius, Zeitschr. f. ntl. Wiss. 9 (1908) S. 230 ff. 
121 sind die rechten Randzahlen eine Zeile höher zu rücken. 
124 Test. 20f 1. Gal. 3, 19f st. Gal. 3, 19. 
133 Test. Sf 1. Matth. 25, 1f st. Matth. 25, 1. 
141 Test. 19—22 1. Casanat. statt Casinat. 
159 Test. 17 1. 666 A st. 664 E. 
172 Test. 30f 1. 10, 26 st. 10, 46. 
176 Test. 15£ füge hinzu: I Petr. 4, 12. 
178 App. 15 1. ἀφϑαρσίαν Di Wi. 
186 Test. 3 füge hinzu: zu πολυέλεος vgl. Psal. 85, 15. 
205 Rechter Rand 1. 3, 19 f statt 3, 19. 


5 
5 
᾿ 
D 
‘ 
P . 
: 
ä 8. 
᾿ - * 
᾿ 
ΠῚ 4, 
“ 
“, 
> 
a 
᾿ + 
᾿ " 
᾿ 
᾿ 
- 
δὰ 
᾿ 
4 
‘ 
t ἢ 
᾿ ’ 
ω ER - 
ῳ δι᾿ = k ᾿ 
% + ᾿ I 

Ῥ 


En 
emo rtandı IR amd τ vi. N 


len dh puren δι γέε nei ἢ ογρ λας ἃ ur ὁποαὶ τῇ στῇ Omas 


εὐ 
er Dh 4 


= FIREREER RESET 7 Dany VOPSTRRE RE PORT FREE nn © 
' IR un: Iren odgı “Ὁ Ὅλο 5 Ἐπ 
Ir rn DR - a. - { 8 i ie ἃ } EINE 


s v --- > ν “ -- a s E » Bi} 
5 nr ar γὼ on a” PETE I AP esrdgı.nem δ χά; m Amen rien mas δὸς rent 


amade and 2? 
ἢ Οὐδ ὑονενειυ ποι ανα εχ ἰς ὑρῖτς. 
ae SEN αο δ 
Any γεκονγίση τ rn u ng ro ig b.ogai, | a δέκ εν ᾿ 
TR | s ai H ΝΣ ἡ ey aya man 
anfang mngo end νἡ στ Θ᾽ mg une ν}ς DT 


| 10. He ένα) γοστγν ὀνγρλν,οϑαρ στ᾿ ἢ ἡ συνῇ σον BGE τῆ ὙΜῊΝ rare ind an 


΄ 
ni ἜΓ θη. 9 δ 9 y FE Tan % Ἄ NUNMIER Drau ne "γὴν lege Ks σέναν wi. 
ἤδη... 9.95. ΟΝ ὍΣΕΣ δ ewanraceus ΣΟΥ, no wen dvvami tn ταν PORT νιν 3 PET Ὁ νυν "Ἢ 
γα "οι φτονὴν “νὴ nee Dan aan nodıra] Sy Neal ja ον ann a y 
rt] ΤΉΝΕ ea nme vr nur mer EIS STE E25 mm sinn mnenuncmaram0d, ὅν 
1 \ 6 


FI T08—1 ὍΟΘΒ 91 "TI—85 ὍΤ I umymS 'p9 -suowoTy 


Ὁ ΤΩΡ ὌὍθθασ "stud 
IDOL N Ὁ gar ; 
SUORLUTH Ὃ ὁ :BRLIOA ΠῚ suomag 


vr | nn. 


4 ' 


νὴ ΠΏ BER N AR Rn NT Jeans PEN “τ΄ ᾿ 
BEIN ΗΝ πω. “νη ahhatt, M Kurs lmawdent στα, ἐδὼ ' f 
PR RRBARNEE Ar ER Ellen vun bedocchtenhgen Lola] 
Sb en he RT FEW rfaer σὴ ΡΟΝ, 
N ΡΝ “Ὅν 9}: ads εξ λυ 4) wre] ν᾽ 8» ζρφ 9.9 EN; 
ῥα. οὐδεν, εέδι Win SL SINE Sale anfing “. 


νυν» "NEN "» 


τἤλωιυάμως NN Zu da gelben da Farin eremne ara 5 "μαλακῷ τὰ 
Be naar Κ δ δδιαδωσῷ Snap nz τ ö £ 


ΝΟ ιν Ν 1.3: ya dd ὁ γξ πὲ a aanı ἀνέ μτιν ἡ βξ 9 δόντι | | 0 : | 
x ἢ onunfaannaaıyı noKodı sun pr N unser TE, ν 7.4} ya le RE: ve 
EN ᾿ : ι gi Bea .. 
Reit, et ur Eh on ͵ “ 
‚lmpe Ana he 1 γᾷ 4 Van νι. 
ΠΡ te umso ah emo nn ne 
re ig rd Im VE, WE TE NT ara am 
OBEN. Be, vmephränen deonägL.g manage, ar) eher A kurt δὴ | 
4 ᾿ ΝΜ BAR N. 


i Η νην Arena. no mas ἀν Bänder KAnLaE re een u 
Be Nahe eisen er ginn eh Bo, 
meter NETTE ae ee ΟΝ τὶ 
RT ὲ γ5 λολον πνήγζο Mine Ag aan tern ὀρ σον Pa Ne Gun sdop ns anzei- ἢ: Ι 
arg m ἐν) ern νόον Ὁ }.-. ἀμ ΑΒΕ ee α τ αν 
οὐ dad sun λεδλζονιβ να Ἰοσυγοὸ νηγήϑη ὧν Ί | De emainatnmen® 
ὩΣ TERRA δου τὴν δὐβετον ρα τάν τας Cm zer sand? E δι ἀν 
ὯΝ 


\ 

! 

KnaLme Te? Dar ® 

λεῖος 00  amadyr an ten NS ΜΟῚ £ ET 
chin = "IB AeHRteee ΤῈ D ge 94 sum " u. nz 5: 


VI un a ΣΝ er > IT σ᾿ ur Ὁ δ ωσο 


Bye  χιτοῶς. τὴ er elle har - 
wkT&eıpli kekanlsy Dairnıck oe one δι ρον, ar 
ES Ξ κζωνο ὃς Κα u por. 
tr Tuedsnc " kauraras zu l' 


Kae ze ' nase τοί γοῦν στ σ- zrob 
ΠΌΣΗΣ 


ἀλλ κέ Η nf 


run δ ἡμερλν 


zo? urn 


Clemens III 


9 σοι, ἐγ»- . 4» ck koıpd, Au 
Karo oo. ἢ «τέ tin ὅτι αν τῷ aa 
Tupau' ὁ ar An ap τποσεν μεν are ἂν 
arme fbees. url τίμ 7 σστιβ]ς τω kat 

“ΤΙ lung ° oder Da ar 
Hp were Svaoı rerlıef{r 2 oy pa ger. 
wer. κα er 74 » rin And ei ne mer water 
IL" τί rk ν δι od Kyle an bar pa Deck urn 
Πρ OA eurup Marine τυγεύμονω 
erg EAM δὲ: rei yper damen 
ee τ ττὕ--- Er res 

> ταν 0 ee ἐν» ες σαι ee re 
oir ir era eusefeeugson. ale rn ap li ap 
ap pre neei op καὶ σό ou STerediep 
a A Era Ken er ach one ki rkeaivrep 
= ἐτααστν τιον Er yader lehrte bu rare 
Narweunler wenden, Bake zu AusinhasfioSmacher 
Mer geo. ER τῶν ζει Turtle 
Darkirnntkaliperan u en © 


Tactger ar En urn, Drop ia rend 


σαῤον reger τον era Acker Ir 
IGe au söporıp οἱ δυο «ἢ οι, ROBPERPASG er u 
=: St δ mac 0 opockv Kot TER 
ee ee Kar 9 20 ofen eure 
eurer BE BIPER οῶ πλειὰ DT 


δε. lie ς “ωΐλιμ Ds para Dach Asp 


II 


Verlag: J. C. Hinrichs 


Laur. V 3 f. 228V  @erkleinerd) 


Olemens ed. Stählin II 396, 26—897, 24 


Clemens III 


she mehren Garten na τὶ πορδυτννσὶ 
wem ih‘ Taken “τὸ μ" δ ζῶν Eee RS ἐμκῶν ἀὲ 
Weekend nern διεοτετὸ ἐμδιμοῖς dpa 
Ponte: morning en en 
μακξμε ἀν κρὼ ῶιϑυπόμονζι Tran nr οὐδὸν “4. φ 


: In WIIBROE tem Gh nnd use τῇ, i 


πεθοσθηΐη rue mern ψουλομέμει σ- ἘΣ 
Arie pa rend IE Ne τοξόνταστπε 


32 
Auer κοτὸδο Im ἐνεθ ναί ni Berngnert 


län Aug. EAINS ar bene NR 3 


Nr rar νζοικός ῥπ᾿άμμκν σιλε RER Mer an voor 
mag Fa ara de epehrun wudan dr: με aachen, MO Εν: 
Moe θη μδετεαίτοω ἐδεξγρὰν tube, ENTER SIR 


a μέ το Κρίοκείνει, νοκομδα  φεπτορυαανανςος 
τ. Terran aka Srater με 


| er mer τοῦ μμν δια rin, RR, ernennen “ἘΣ 


Boeopecne ve oh enret ur TAylygp van 
due VOEn dee Haas m vu born τῆλ 
Ber matt bamrindg τώσδρο σ᾽ δμολοις σῷ 
τούλέρν͵ κὸν m man Gen Ka δώ τοῦ he Pau 
ee ei ER »Φλά- ἐν Dina 
᾿μοντὸι κοτε ἐκουτεω Keuhr opocn om κου τόντ ξ΄ 
pr κουτ γεν τῷ a dh. τοί αν Kara gen dur jr 


mie pchnen ig. ee ἐμὰ ξσεϊεδεδεν 


, See = τὸς ae Tönen) » ΤΣ ἜΤᾺΝ wu me ὲ ἐκεῖν 


σπὸ δοθοῦν Kor ea Erd Jen? Eehzerueu nit 


ea τὸς Among edge genden: | 


Ν πὴ “τωι καὶ rg TER FREE | 


Beettah Q.— ΤΠ — 10.8.5 


Or 7 
998 (ve rkleiı 


Clemens ed. Stählin III 173, 11—174, 12 


III 


BEE 


ὑπο πετ πὸ - 


»υιπ πέστε 


BINDING SECT. JUN 15 197! 


PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 


ΜΠ ΤτἨἠιτπε:ι ---ἰ-ῆὀἾὌ{ὌὀὩΞοὀ ὀῸὀἰ----ῸῸΦᾷΦπΦπᾷΔΦπ-..- 


UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY 


K 


BR Clemens, Titus Flavius 
65 Clemens Alexandrinus 
C6 

1905 


hier 
% 
Ah 
1} 
4 ur 


NE} Ὑ 
NAME 
f EINEN |; 

N ἴ N A fi 

5 Y El 


AR 
AMT) 
U) 


ἮΙ 
Υ ΨΥ 
ἔνι ἍΜ 1. 
ποι 
Ka? in 


= 


Y 
br 


BEE 


ΤΩΝ 
er 
An 


ἡ 


} Furt { 
re 
Ku. 
ar) 


Ge 
xigk 


εἶ 
4 , Hua, 1 Λ 
kan 
Ba, 


RUN Er 

ER 

ταν Ἢ Ὲ «Δ ὁ N, 

Ἢ ha ki x Y 
“A, h 
wur 


tern 


Z 


’ NR 
( EAN 


Ay 
Er 


Ay)! 
Da 

RR. 
DEMIRRAEN NE 
N τῇ 
DR RER RR NN 
TRUE Δ ὟΝ 
ΑΝ ΔΝ νάνι